BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

رەپرەسسيا جىلناماسى: الجير – تاريحتىڭ وشپەس پاراعى

فوتو: Алтынбек ҚҰМЫРЗАҚҰЛЫ

استانا. 30 مامىر. baq.kz - مۋزەي كەشەنى «قايعى قاقپاسى» مونۋمەنتى، «كۇرەس پەن ٴۇمىت» جانە «اشىنۋ مەن دارمەنسىزدىك» سەكىلدى ەكى مۇسىندىك كومپوزيسيادان، سونداي-اق «ستالين ۆاگونى»، «26-باراك» كەشەندەرىنەن تۇرادى.

ەرتەڭ قازاقستاندا ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى وتەدى. وسىدان 19 جىل بۇرىن ەلباسى ن. نازاربايەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ بەكىتىلگەن. ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۇتقىنداردىڭ تاعدىرىن تراگەدياعا اينالدىرعان قاسىرەتتى جىلدار كەزەڭىندە قازاق حالقى دا قاساڭ دا قاتاڭ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالدى. ميلليونداعان سوۆەت ازاماتتارى رەپرەسسياعا ۇشىرادى. وسى ورايدا قازاقستان تاريحى پورتالى تىلشىلەرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۇتقىنداردىڭ ايەلدەرىن قاسىرەتكە اينالدىرىپ، بالاسى مەن تۋعان اتا-مەكەنىنەن اجىراتقان الجير لاگەرىنەن ارنايى ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىپ، مۋزەيدىڭ تاريحىنا، ونىڭ ٴاربىر جادىگەرىنىڭ سىر بۇككەن تاريحىن ٴبىلىپ قايتتى.

استانا ىرگەسىندەگى سەلينوگراد اۋدانىنىڭ ورتالىعى اقمولا اۋىلىندا ورنالاسقان «الجير» ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە توتاليتاريزم قۇرباندارى مۇراجاي-مەموريالدىق كەشەنى 2007 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن اشىلعان. «جىلدا اتاۋلى ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا مۋزەي كەشەنىنە كەلۋشىلەر قاتارىپ كوبەيىپ، سول ٴبىر زۇلماتتى كۇندەردىڭ تاريحىنا بىلگىسى كەلەتىندەر قاتارى كوبەيۋدە. بىزدە 31 مامىر كۇنى اشىق ەسىك كۇنى رەتىندە كوپ شارالاردى قولعا الامىز. مۋزەي جادىگەرىنە قوسىلعان جاڭا تاريحي قۇجاتتاردى كورەرمەندەرگە ۇسىنامىز. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قاسىرەتى تۋرالى دەرەكتى ٴفيلمدى كورەرمەنگە كورسەتەتىن بولامىز»، – دەيدى مۋزەيدىڭ ەكسپوزيسيا ٴبولىمىنىڭ باسشىسى ە. اياعانوۆا. 

ەكسكۋرسيانى باستاماس بۇرىن مۋزەي قىزمەتكەرى ەلميرا اياعانوۆا پورتال تىلشىلەرىن قارسى الىپ، مەموريالدىق كەشەننىڭ سىرتقى كومپوزيسياسىن تانىستىرىپ، ولاردىڭ تاريحي ٴمانىن ٴتۇسىنىدىرىپ بەردى. مۋزەي كەشەنى «قايعى قاقپاسى» مونۋمەنتى، «كۇرەس پەن ٴۇمىت» جانە «اشىنۋ مەن دارمەنسىزدىك» سەكىلدى ەكى مۇسىندىك كومپوزيسيادان، سونداي-اق «ستالين ۆاگونى»، «26-باراك» كەشەندەرىنەن، «ەسكە الۋ قابىرعاسىنان»، 3 ەتاجدى مۋزەي عيماراتىنان تۇرادى. 


زۇلماتتى تاريح كۋاسى بولعان لاگەردىڭ باۋ-باقشا الاڭقايىندا ورنالاسقان مۋزەي كەشەنىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ، ىشكە ەنگەندە، تاسقا قاشالىپ سالىنعان قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ كارتيناسىنان كوڭىلىمىز بىردەن قۇلازىپ، جۇرەككە ٴزىل سالىپ، قورقىنىشتى اسەرگە بولەندىردى. دەسە دە ٴۇش ەتاجدى مۋزەي عيماراتىن تولىقتاي ارالاۋعا كوشىپ، ٴاربىر تاريحي سۋرەتتىن تاريحىن بىلۋگە قۇمارتتىق. 

مۋزەيدىڭ ٴبىرىنشى قاباتى 1905-1916 جىلدارى قازاق زيالىلارىنىڭ ساياسي ىس-ارەكەتتەرى، الاش مۇراسى مەن ونىڭ تاريحي تۇلعالارى، كەڭەس ۇكىمەتىن ورناتۋ كەزەڭى، ۇجىمداستىرۋ جانە شارۋاشىلىقتىڭ قاسىرەتى، قازاق جەرىندەگى اشتىق، 1937-1938 جىلدارداعى رەپرەسسيا قۇرباندارى، قازاقستان اۋماعىنداعى گۋلاگ-تىڭ بولىمشەلەرى، وزگە حالىقتاردى قازاقستانعا قونىس اۋدارۋ بولىمدەرى جەكە-دارا ەكسپوزياسيالىق قۇندىلىقتارعا تۇنىپ تۇر. ٴبىرىنشى قابات جادىگەرلەرى مەن ارنايى بولىمدەرى قازاقستان تاريحىنا ارنالعان. زالدىڭ ٴدال ورتاسىندا "ٴومىر گۇلى" دەپ اتالاتىن قارا تاستى قاق جارىپ شىعىپ تۇرعان قارا گۇل كومپوزيسياسى ورنالاسقان. جوعارىدا "ەركىندىك پەن ەركىنسىزدىك" دەگەن ايەل وبرازدارىن سومداعان تور ىشىندەگى ٴبىرى بوساپ شىعىپ جاتقان، ٴبىرى قاماۋدا قالىپ جاتقان كوگەرشىندەر بەينەلەنگەن. بۇل زالدىڭ باستى ەرەكشەلىگى قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىمەن جالعاسقان تاريحي قۇندىلىقتار، الاش زيالىلىرىمەن اياقتالادى. 

ەكىنشى قابات تولىعىمەن 1937-1953 جج. «الجير» تۇتقىندارىنا ارنالعان. «الجير» لاگەرىندەگى ايەلدەر تاعدىرى، ولاردىڭ پايدالانعان تاريحي جادىگەرلەرى، تۇتقىن ايەلدەر جاتقان اباقتى كوشىرمەسى، لاگەردەگى ايەلدەردىڭ شارۋاشىلىعى، «الجير» لاگەرىندەگى بالالار تاعدىرى، 1986-نشى جىلعى جەلتوقسان وقيعالارى جەكە-جەكە ٴبولىم بولىپ ۇسىنىلىپ وتىر. اسىرەسە ەكىنشى قاباتتاعى «حالىق جاۋلارى ايەلدەرىنىڭ تاعدىرى» ٴبولىمى ٴوزىنىڭ ماتەريالدىق قۇجاتتارىمەن ساياسي قۋعىن تاريحىن، جازالاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ارەكەت ەتۋ تەتىكتەرىن انىق كورسەتىپ، شىنايى تاريحي دەرەكتەردى العا تارتىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەتەدى. سول ۋاقىتتاعى ايەل-انا تاعدىرلارىنىڭ قيىن دا، قاسىرەتتى كەزەڭدەگى اۋىرتپالىقتارىن تاريحي سۋرەتتى كومپوزياسيالارمەن انىق كورسەتكەن. 

ەكسپوزيسيا ٴبولىمىنىڭ باسشىسى ەلميرا اياعانوۆا بۇل قاباتتى تانىستىرۋدا اباقتىداعى ايەلدەردىڭ باسىنان وتكەن قورقىنىشتى اڭگىمەلەرىن ايتىپ بەردى. «اۋىل ىرگەسىندەگى جالاڭاشكولدىڭ جاعاسىندا ايەلدەر قىزمەت ەتكەن. ولار كولدىڭ جاعاسىندا قامىس ورعان. سوندا بىلسەڭىز كۇنىنە ٴاربىر ايەل 40 بۋما قامىس ورۋ كەرەك ەكەن. ونى جيناماعان ايەلدەرگە سول كۇنى تاماق بەرىلمەگەن. مۋزەي عيماراتى ورنالاسقان بۇل جەردە باۋ-باقشا باعى بولعان. وندا دا تۇتقىن ايەلدەر قىزمەت اتقارعان، ولار الما باعىنداعى جەمىستى قوياندارعا جەگىزبەي ۇزدىكسىز قىزمەت قىلعان. ايەلدەر ساز بالشىقتان كىرپىش جاساپ، وزدەرى تۇتقىندالعان باراكتاردى سوققان، ونىڭ ىشىنە قامىستى جايىپ توسەنىش قىلعان. ٴتىپتى تىگىن تىگۋ ىسىندە وزدەرى جاساپ، ٴتىپتى تۇندە دە ماي شامنىڭ كومەگىمەن كيىم تىككىزگەن. كوپ ايەلدەردىڭ كوزدەرى بۇل قورلىققا شىداماي، سوقىر بولۋعا دەيىن بارعان. بۇل ارينە ول ايەلدەردىڭ كورگەن قورقىشىترانى بەر جاعى. بۇدان دا قيىن زورلىق-زومبىلىقتاردى كورسەتىپ، اياۋسىز سوققىعا جىققان. ٴتىپتى سىمباتتى، ادەمى ايەلدەردى اباقتى كۇزەتشىلەرى زورلاعان. ولاردان تۋعان بالالاردى 3 جاسقا دەيىن وسىرگەن، 3 جاستان كەيىن بالالار ۇيىنە قاراۋىلدار وتكىزەتىن بولعان. تۇتقىن ايەلدەر كۇنىنە 18 ساعات جۇمىس جاساپ، ال تۇندە تەرگەۋ استىندا وتراتىن بولعان. قاتال تەرگەۋ استىندا 8 ساعاتتاپ وتراتىن بولعان. ال وتىرعان ورىندىقتارىنىڭ بيىكتىگى سونشا اياقتارى جەرگە تيمەيتىن بولعان. سول سەبەپتى اياقتارى ٴىسىپ، قان اينالىم بۇزىلىپ تامىرلارى جارىلىپ كەتەتىن بولعان»، – دەپ ٴبىراز اڭگىمەنى ە. اياعانوۆا ايتىپ بەردى. 

ٴۇشىنشى قاباتى اكىمشىلىك-شىعارماشىلىق بولىمدەرى مەن عىلىمي زەرتتەۋ بولىمدەرىنەن قۇرالعان. ٴۇش قاباتتى مۋزەي عيماراتىنىڭ بارلىق ەكسپوناتتارى شەڭبەرلىك كورىنىس بويىنشا ورنالاستىرىلىپ، كەلۋشىلەردىڭ سول ٴبىر سۇراپىل جىلدار تاريحىنان مول ماعلۇمات الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىندەي بەزەندىرىلگەن. الجير حالىق جاۋى ايەلدەرىنىڭ تۇرمەسىندە كسرو مەملەكەت باسشىلارىنىڭ، اسكەري شەندىلەردىڭ، قازاق ۇلتىنىڭ ينتەلەگەنسيالارىنىڭ، قوعام قايراتكەرى مەن ساياسي تۇلعالاردىڭ، رۋحانيات جاناشىرلارىنىڭ ايەلدەرى مەن قىزدارى، بالالارى جاپا شەككەن قاسىرەتتى اباقتى. وندا قازاق ينتەلەگەنسياسىنىڭ ايەلدەرى اۋىر ازاپتى شەگىپ، قاسىرەتتى قايعىنى كوردى. سولاردىڭ قاتارىندا س. سەيفۋلليننىڭ ايەلى گۇلباحرام، ب. ٴمايليننىڭ ايەلى كۇنجامال ، ت. ٴرىسقۇلوۆتىڭ ايەلى كۇلاندام، س. مەندەشوۆتىڭ ايەلى ٴرازيا، ت.جۇرگەنوۆتىڭ ايەلى دامەش، س.اسفەندياروۆتىڭ ايەلى رابيعا، ن.نۇرماقوۆتىڭ ايەلى ٴزۇپنۇن، زاراپ تەمىربەكوۆتىڭ ايەلى ساقىپجامال، جۇمات شانيننىڭ ايەلى جانبيكە جانە ت.ب. كوپتەگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ ايەلدەرى ، اياۋلى انالار «جازاسىن وتەدى».

قىسقاشا تاريحقا جۇگىنەر بولساق، الجير - وتانىن ساتقانداردىڭ اقمولا ايەلدەر لاگەرى. العاشقىدا بۇل جەردە «26-نۇكتە» دەپ اتالاتىن ورىن بولعان. سونىڭ نەگىزىندە 1938 جىلى نكۆد-نىڭ اقمولا ارنايى بولىمىنە (قاراعاندى لاگەرىنە) قاراستى «وتانىن ساتقانداردىڭ ايەلدەرىنە ارنالعان اقمولا لاگەرى» پايدا بولدى. الجير اتالىپ كەتكەن ازام تۇرمە ورتالىعىندا 20 مىڭعا جۋىق نازىك جاندار قاماۋدا بولعان. مۇندا بويىنا نارەستە بىتكەن انالارعا دا مەيىرىمدىلىك جاسالمادى. وسىنىڭ سالدارىنان 1500-عا جۋىق نارەستە دۇنيەگە كەلىپ، 3 جاستان اسقان سوڭ، جەتىمدەر ۇيىنە تاپسىرىلعان. ازاپتى كۇندەر شەجىرەسىندە نازىك جاندىلار اشتىق پەن سۋىقتىڭ قۇربانى بولدى. 

الجير - قاراعاندى لاگەرىنىڭ ("كارلاگ") 26 بولىمشەسى رەتىندە قازىرگى استانا قالاسىنىڭ وڭتۇستىك باتىسىندا، اقمول (مالينوۆكا) ەلدى مەكەنىندە كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (نكۆد) 1937 جىلى 5 تامىزداعى 00486 بۇيرىعى نەگىزىندە قۇرىلعان. كسرو واك-نىڭ 1934 جىلعى 8 ماۋسىمداعى قاۋلىسىنا سايكەس "وتانىن ساتقانداردىڭ" وتباسى مۇشەلەرىنە 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ نەمەسە 5 جىلعا ٴسىبىردىڭ اۋداندارىنا جەر اۋدارۋ جازاسى بەرىلگەن. الجير لاگەرى 30 مىڭ گا جەردى الىپ جاتتى. ونىڭ قاراعاندى، اقمولا وڭىرىندە بىرنەشە بولىمشەلەرى بولدى. الجير تۇتقىندارى ەگىن ەكتى، مال باقتى، قۇرىلىس جۇمىستارىمەن اينالىستى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى الجيردە 8 مىڭنان استام تۇتقىن ايەل ۇستالدى. 

التىنبەك قۇمىرزاق ۇلى 

 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي