BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ازاتتىقتىڭ الماس قىلىشى - ماحامبەت وتەمىس ۇلى (دەرەكتى فيلم)

19 عاسىرداعى قازاقتىڭ ۇلى اقىنى، ەركىن ويلى باتىرى، كوتەرىلىس رۋحتاندىرۋشىسى ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ جەرلەنگەن جەرى اتىراۋ وبلىسىنىڭ يندەر اۋدانى، يندەربور اۋىلىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 40 شاقىرىمداعى جەردە ورنالاسقان.

اقىننىڭ ٴقابىرى مادەنيەت ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلادى جانە 1846 جىلىمەن داتالانادى، ەڭ باسىندا بۇل جەردە ٴقابىر ۇستىندەگى شومبال قۇلپىتاسىمەن جابىلىپ تۇرعان سەگىز قىرلى تاس تابىتى بولدى، 1995 جىلى بۇل جەردى تولىعىمەن قايتا سالىپ، اقىننىڭ ٴقابىرى ۇستىندە اق تاستان سالىنعان ادەمى مازار تۇرعىزىلعان. وسى كەزدەن باستاپ اقىن ٴقابىرى تەك كيەلى جەر عانا بولماي، سونىمەن قاتار ساۋلەت ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلادى.

ەڭ العاش رەت ۇلى اقىن ماحامبەت وتەمىسى ۇلىنىڭ جەرلەنگەن جەرىن xx عاسىردىڭ ٴ50-شى جىلدارى گۋرەۆ اقىنى بەرحاير امانشين زەرتتەدى. 1980 جىلى ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ جەرلەنگەن جەرىن قازاق سسر مادەنيەت ٴمينيسترىنىڭ ورال ەكسپەديسياسى زەرتتەدى. 1995 جىلى ماحامبەت وتەمىسى ۇلىنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە ساقتاۋ ٴۇشىن ونىڭ ٴقابىرى ۇستىندە مازار سالۋ قاجەت دەگەن شەشىم قابىلدانعان. نەگىز رەتىندە كونە شىعىس ساۋلەت ستيلىمەن سالىناتىن جوبا الىنعان.

ساۋلەتتى عيمارات شومبال كۇمبەزبەن اياقتالاتىن جانە قوندىرما بارەلەفتەرىمەن بەزەندىرىلگەن كوپقىرلى مۇنارا بولىپ تابىلادى. قۇرىلىستىڭ ٴوزى بەتوننان جاسالعان، ٴبىراق سىرتقى جانە ىشكى ورنەگىندە اق ۇلۋتاس پايدالىنعان. سىرتقى شەڭبەردىڭ ديامەترى 7،6 م; ىشكىسىنىڭ 6،2 م. قۇرىلىس بيىكتىگى – 6،4 م، كۇمبەز بيىكتىگى 1،8 م، كۇمبەزدىڭ سىرتقى ديامەترى 5،2 م. جالپى بيىكتىگى 12،2 م. كىرەبەرىستەگى باسپالداق بيىكتىگى 1 م، تىعىزدىعى 0،5 م. مازار كىرەبەرىسى الدىندا ويۋلى ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن كلاسسيكالىق اركا قويىلعان. جالپى ايتقاندا، بۇكىل قۇرىلىس اينالاداعى دالا ۇلى اقىننىڭ ٴتىرى داۋىسىن ەستي الاتىن ٴوتىپ كەتكەن زاماننان كەلگەندەي بولىپ كورىنەدى.

ماحامبەت وتەمىس ۇلى – ايگىلى اقىن عانا ەمەس، ٴبىلىمدى ادام بولىپ، بىرنەشە تىلدەردى بىلگەن، يسلامدى تەرەڭ ٴتۇسىنىپ، ٴدىندار ادام بولعان، بوكەي وردادا سول كەزدەگى ەڭ تانىمال تۇلعالاردىڭ ٴبىرى بولعان. ماحامبەت 1803 جىلى تۋدى، مەدرەسەنى بىتىرگەننەن كەيىن وقۋىن ورىنبوردا جالعاستىردى. وسىدان كەيىن ول بەس جىلدان استام بوكەي وردا حانى جاڭگىردىڭ مۇراگەرىنىڭ تاربيەشىسى بولدى. مولشىلىقتا ٴومىر ٴسۇرىپ، ماحامبەت اينالاسىنداعى ۇستەم بولعان ادىلەتسىزدىككە جانە پاتشا وكىمەتى جاعىنان قازاقتاردى قاناۋىنا كونە الماعان. 1829 جىلى ماحامبەت وتەمىس ۇلى قازاق دالاسىندا اڭداۋسىز پايدا بولعان كوتەرىلىسكە بەلسەنە قاتىسقان، كوتەرىلىستى باسىپ العاننان كەيىن اقىن قالمىق بەكىنىسىنە قاماۋعا الىنىپ، سول جەردە ەكى جىل وتكىزدى.

1831 جىلى ماحامبەت قاشىپ كەتىپ، يساتاي تايمان ۇلى باسقارعان ٴىرى كوتەرىلىستىڭ رۋحتاندىرۋشىسى بولىپ اتانادى. 1836-1837 جىلدارى يساتايمەن بىرگە كوتەرىلىسكە شىققانداردىڭ، پاتشا وكىمەتى مەن جاڭگىر جاعىنان بولعان قاناۋعا قارسى كۇرەسكە شىععانداردىڭ جاساقتارىن باسقاردى. اقبقلاق وزەنى بويىنداعى ۇرىستا كوتەرىلىسشىلەر جەڭىلىپ، يساتاي تايمان ۇلى قازا تابادى، ال ماحامبەت وتەمىس ۇلى امان قالىپ، وڭتۇسكە قاشىپ، سوندا بىرنەشە جىل جاسىرىنىپ ٴجۇردى.

1846 جىلى 20 قازاندا قازاقتىڭ اقىنى ماحامبەت وتەمىس ۇلى جاۋلارى جىبەرگەن جالدامالى قانىشەرلەردىڭ قولىنان وپاسىزدىقپەن قازا تابادى. اقىننىڭ شىعارماشىلىعىندا ماڭىزدى ورىندى ٴاردايىم 1836-1837 جىلدار اراسىنداعى كوتەرىلىس العان، ونىڭ ولەڭدەرىندە بۇكىل كۇرەس شيەلەنىسۋى، ادىلەتسىزدىككە كونبەۋ، باتىرلىق جانە قاراپايىم حالىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىنەدى، ول ٴوز ولەڭ جولدارىندا قازاق دالاسىنىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ ارماندارى مەن مۇقتاجدىقتارىن ٴبىلدىردى.

اقىن، باتىر، ازاتشىل جانە جانىپ تۇرعان جاۋىنگەر ماحامبەت وتەمىس ۇلى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ٴارقاشان ەرەكشە ورىن الادى.

culturemap.kz


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي