BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ماعجاندى ولتىرگەندەر

قالىبىنداعى مۇقىم وزگەرىستى ماعجان جاڭا الگىدە، ەرتەڭگىسىن، توسەگىنەن تۇرىپ جاتىپ سەزگەن. قالانىڭ شەتىندە، قالىڭ قارا اعاشتىڭ ىشىنە قاراعايدان قيىپ سالعان ورىستىڭ ەكى بولمەلى شاعىن پاتەرىن جالداپ تۇرىپ جاتقان. باسىن كوتەرىپ اينەككە قارادى، تۇنەمەگە قار جاۋىپتى. تەرەزە كاسەگىن اق ۇلپا كومكەرىپتى. ٴوزىن، بەينە، وتى ٴسونىپ، سۋىپ قالعان مورجالى پەشكە ۇقساتتى، ۇقساتقان جوق-اۋ – باسىنان وزگە بىلايعى جەرى وتتىعى ۇڭىرەيگەن، سىرتتان اكتەگەن، ەپەتەيسىز اربيعان كادۋىلگى پەش. جانسىز، سۋىق. قوزعاپ كورۋگە كۇشى جەتپەدى. اۋەلگىدە جەر سىلكىنىپ تۇندە اباجاداي پەش ۇستىمە قۇلاعان با دەپ ويلاعان، كەۋدەسىن قوزعاۋعا ارەكەت جاساپ، قولىن قيمىلداتىپ كوردى، پەش دەپ تۇرعانى ٴوزىنىڭ باسىنان تومەنگە دەيىن سەرەيگەن دەنەسى.

تىكسىنىپ قالدى. «مۇنىسى نەسى؟» دەپ ويلادى، تۇسىمدە تەلەگەي-تەڭىز سۋدى كوردىم، تولقىنى ەسىك الدىنا دەيىن جەتىپ، بىرتە-بىرتە كوتەرىلە باستاعانى. «بۇل قۇرعىر تىزەلىككە جەتسە ٴۇيدى قۇلاتار، پاتەراقىسىن دا تۇگەل تولەگەن جوقپىز»، – دەپ الگى سۋعا ەڭكەيىپ، قولىن ەسكەكشە كوستەڭدەتىپ كەرى جاسقاپ كورەدى، بولمايدى، تولقىنى قارسى ۇرىپ، جالدانىپ، كوتەرىلە بەرەدى. الاقانىن كوسىپ سۋدان تاتىپ كورىپ ەدى، اپ-اششى، ٴتىلىن قۋىرىپ كەتتى. ٴوستىپ جاتىپ ويانىپ كوزىن اشقان، باسىن كوتەرىپ، دەنەسىنىڭ قالتىراعانىن سەزگەن. انەبىر جىلى ميىنا قان قۇيىلىپ، ٴولىم اۋزىنان قالعان قالامداس جولداسى ايتىپ ەدى: «ادام قاراپ جاتىپ قاق جارىلادى، ەكى بولەك كۇيگە تۇسەدى ەكەن، – دەپ.

– اۋرۋحانادا، اق توسەكتە شالقامنان سىرەسىپ جاتامىن. كوڭىلىمدى سۇراي كەلگەن كىسىگە باسىمدى كوتەرىپ تىلدەسەمىن: قۇدانىڭ قۇدىرەتى، ٴدال ٴوزىم سەكىلدى ەكىنشى كىسى اياق جاعىمدا اۋزىنا قۇم قۇيىلىپ ۇندەمەي وتىرادى. مىنا جاقتا توسەكتە ٴوزىم سامبىرلاپ سولەيمىن كەپ; ەكىنشى كىسى، كىسى بولعاندا، ٴوزىمنىڭ ەكىنشى سۇلبام اياق جاعىمدا سۇمىرەيىپ وتىرعانى».

مۇنى ايتقان – ميىنا قان قۇيىلىپ قۇلاعان قاتارى ەدى. اجالى جوق پا، دارىگەردىڭ ەمى قوندى ما، ەكى اي جاتىپ ٴتاۋىر بوپ كەتتى. ٴتاۋىر بولار الدىندا الگى كوپە-كورىنەۋ بولەكتەنگەن ەكى كىسى بىر-بىرىنە جاقىنداسىپ، ارالاسىپ، اقىرى بىرىگىپ، ٴبىر ادامعا اينالىپ ۇلگەردى دەيدى. سول وقيعا ەسىنە ٴتۇسىپ ٴارى وز-وزىنە ىشتەي تىكسىنىپ، ٴۇرپيىپ وتىرعان ماعجاندى زايىبىنىڭ ٴۇنى ٴتۇرتىپ وياتقانداي بولدى. اياق جاعىنا، جەر توسەككە قيسايعان زىليحا تۇرەگەلىپ، باسىنا اق ساتەن ورامالىن سالىپ، مۇنىڭ بەتىنە ۇڭىلە قارادى. جانارىنا ۇرەي تولىپ، ٴوزىنىڭ اۋزىن الاقانىمەن ٴوزى باستى. – نە بولدى، ماعجان، ٴبىر جەرىڭ اۋىرىپ وتىر ما، ٴتۇسىڭ جەربەتتەنىپ كەتىپتى عوي؟ نە دەپ ٴتىل قاتسىن، بىلايعى دەنەسىنىڭ سۋىپ قالعان پەشكە اينالعانىن، كوزىنە اباجاداي وتتىق مورجا ەلەستەپ وتىرعانىن ٴقايتىپ ايتسىن؟! – ٴقازىر تۇرامىن. قولىمنان تارتىپ جىبەرشى. زىليحا ۇمتىلىپ كەلىپ قولتىعىنا ەنىپ، دەمەپ بويىن تىكتەتتى. كەلىنشەكتىڭ بەلى مايىسا تولقىدى. جۇبايىن اياعىنان تۇرعىزۋعا ارەڭ-ارەڭ كۇشى جەتتى. قاباعىن اڭدىپ، ەلپەك قاعىپ، بايەك بولادى باياعى.

تۇنەمەسى جازۋىنا كەدەرگى بولمايىن، ويىن بولمەيىن دەپ كەيىنگى كەزدە بولەك جاتىپ جۇرگەن. جاتاردا جىلى كورپەنى جۇبايىنا جاپقان سەكىلدى ەدى. دەنەسى وسىنشا توڭازىر، تومارداي بوپ قالار دەپ تەگى ويلاماعان. جۇرەك باسىندا ۇرەي بار. جىلى جەيدەسىن اپەرىپ، اياق كيىمىن كيگىزىپ جاتىپ: «نە بولعانسىڭ، ٴتۇسىڭ قاشىپ تۇر عوي؟» دەگەن ساۋال كومەيىنە كەپتەلدى، سۇراۋعا باتا المادى. جانارىن جانارىمەن ۇستاي الماي تومەنشىكتەي بەردى. «دەرەۋ وتىن اكەلىپ، وت جاعىپ جىبەرەيىن، پەشتى جىلىتايىن»، – دەدى. ماعجان «پەش» دەگەن ٴسوزدى ەستىگەندە جىلى دەنەسىنە مۇز باسقانداي شوشىپ كەتتى. جانارى شاتىناپ شەگىنشەكتەپ قابىرعاعا جىلجىدى. «پەشى نەسى؟» – دەپ كۇبىرلەدى. بەينە، الدىن الماسا، قام قىلماسا – كەلىنشەگى سىرتتان سۇيرەتىپ اكەلىپ، جالما-جان سىرىڭكە شاعىپ وتتى ورتەپ جاعاتىنداي. ول وت ٴوز دەنەسىنىڭ تومەنگى جاعىن، پەشكە اينالعان تۇسىن اپ-ساتتە جالىنعا وراپ جالمايتىنداي كورىندى. بالتىرى قۇرعىر كەسكەن بورەنەدەي پىشىرلاپ جاناتىنداي سەزىلەدى. شوشىنعانى سونشا، جون ارقاسىنا سۋىق تەر قۇيىلىپ كەتتى.

– قاجەتى جوق، – دەدى، – جاقپا... سۋىق شاي ىشەيىن دە، كيىنىپ كوشەگە شىعايىن. جازۋشىلار وداعىنا بارايىن.

– اۋدارىپ جۇرگەن كىتابىڭدى ٴقايتتىڭ؟ – قۇرىپ قالماسىن، بىتىرە الاتىن ەمەسپىن. باسپاناسىنا اپارىپ وتكىزەيىن، ارى قاراي اۋدارا المايتىنىمدى ايتايىن، ٴجۇز كورسە بەت ۇيالادى، ارىزداسىپ شىعايىن... ارتىمدا قارىز ٴسوز قالماسىن. ماعجاننىڭ جايداق وتىرعىش ۇستىندە وتىرىپ كۇرسىنىپ ايتقان مىنا ٴسوزىن زايىبى تەرەڭدەپ تۇسىنە المادى. ٴسوزدىڭ استارىنا ۇڭىلمەدى.

شارشاعاننان، سوناۋ جيىرما سەگىزىنشى جىلدان بەرى قىر سوڭىنا كولەڭكەشە ىلەسىپ قالماي كەلە جاتقان ٴىزىن اڭدۋ... جاۋ ەتىپ كورسەتىپ... اباقتىعا جابۋ... جەر اۋدارۋ سەكىلدى تاۋقىمەتتەن قاجىعانى عوي دەپ ويلادى. ايتپەسە اقىننىڭ «ارتىمدا قارىز ٴسوز قالماسىن» دەگەن ويىنىڭ ارعى اڭعارىندا قۋىس جىرادان باس كوتەرگەن قۇبىجىقتاي اسا سۋىق، ايتۋعا قيىن قۇبىلىس تۇر ەدى. ويانعان كەزدەگى ەلەسى قۇرعىر تەگىن ەمەس. ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ەلجىرەگىش، يلانعىش، سەزگىش، ەلپ ەتكىش عازيز جان كورەر كوزگە ەشتەمەگە يلانبايتىن، قىزىقپايتىن، جىلجي قويمايتىن اعاش ادامعا اينالىپ بارا جاتقانىن وسى جولى انىق سەزدى.

وتى جانىپ تاۋسىلعان پەشكە ۇقسايدى. ٴتىرى ٴجۇرىپ، اس ٴىشىپ، اياق بوساتىپ، ۇيىقتاپ، ويانىپ ٴجۇرىپ-اق ادامنىڭ جان الەمى قاتىپ-سەمىپ بىرتە-بىرتە اعاشقا اينالىپ ۇلگەرگەنى مە؟! اعاشقا اينالدىرعان نە سەبەپ سوندا؟ تاڭعى اسىن اسىعىس ٴىشىپ، كونە پالتوسىن يىعىنا ٴىلىپ سىرتقا شىقتى. الگىدە ىشتە وتىرعان كەزدە تەرەزەگە قاراپ بەلدەن قار جاۋعان شىعار دەپ ويلاپ ەدى، جوق، كوشەگە شىققاندا كوردى، جەرگە قىربىق قانا قار ٴتۇسىپتى. اعاش باسى اپپاق قىراۋ. ٴتورت دوڭعالاعى ٴتورت جاققا كەتىپ قيقالاقتاپ ون التىنشا اۆتوبۋس كەلەدى. اۆتوبۋسقا ەندى. ىشىندە ەكى-ۇش قانا كىسى وتىر. بەيتانىس جولاۋشىنىڭ جانىنا بۇيىرلەسىپ تىزە بۇككىسى كەلدى دە ول ويىنان كۇرت اينىپ كەلەسى وتىرعىشقا وتىردى.

«وسى جۇرتتىڭ قاراپ ٴجۇرىپ بىر-بىرىمەن باسى قوسىلماي، بىرىنەن-بىرى قاراداي بەزىپ جۇرەتىنى نەسى ەكەن؟» دەپ ويلادى، – بالكىم، ىعى-جىعى توپتان مەزى بولعاننان، وڭاشالىقتى اڭساعاننان شىعار». اۆتوبۋس ورگە قاراي قينالا ىڭىرانىپ، بۇرالاڭ، يرەلەڭ كوشەلەردى كوكتەي ٴوتىپ كوك بازاردىڭ تۇبىندەگى ايالداماعا ازەر جەتتى. جازۋشىلار ٴۇيى تاياق تاستام جەردە. ساعات ون بولىپتى. قالام مەن قاعازدى كاسىپ ەتكەن اپەندىلەر اۋلەتى تۇنىمەن ۇيىقتاماي جازۋ جازادى دا كەش جاتىپ، كۇن تۇسكە تىرمىسا ويانادى. كوبى جۇمىسقا ون ٴبىر، ون ەكىدە كەلەدى. ىسكەر، پىسىق جاستاردىڭ ٴوزى وسى داعدىعا ۇيرەنگەن. «جۇمىسقا جەگىلگەندەي باستىق جازۋشىمەن كەڭسەگە قوسىلا كىرەتىن بولدىم، بۇگىن كۇن بەيسەنبى، بۇيىرسا ٴبىرازىن كورىپ، تىلدەسەتىن ورايىم بار» دەپ ويلادى. جايلاپ باسىپ كوشە بۇرىشىن جالپيعان تۇرقىمەن تۇگەل الىپ جاتقان اباجاداي قىش ۇيگە تاقادى. كىسى اياعى سيرەك، ەسىك الدى تايعاناق. اسفالتقا تەبىنىپ، اياعىنىڭ قارىن سىلكىپ ىشكە ەندى. تابالدىرىقتان ىشكە اتتاي بەرە – وتكەن ٴبىر جينالىستا قوڭقاق مۇرىن، قاپساعاي، شاشى مويىلداي سىقاقشى جىگىتتىڭ سويلەگەن ٴسوزى ەسىنە ساپ ورالدى. الگى جىگىت قىرىققا شىعا جازۋمەن اينالىسىپ، ەلۋگە اياق باسقاندا پىشاقتىڭ قىرىنداي كىتاپ شىعارىپتى. سونىڭ بۋى ما، الدە ماڭايىن سيپالاپ، سوقتىعىپ سويلەيتىن ادەتى مە، وڭ يىعىن مىنبەگە سالبىراتىپ جىبەرىپ توگىلدىرەدى. قالاي ەدى.

«جازۋشىلار وداعى – قاسيەتتى حرام، جولداستار!.. بۇل كيەلى شاڭىراققا ەنگەن كەزدە اياقتى ٴسۇرتىپ كىرۋ قۇپ، كەۋدەڭدى اشىپ، ويىڭدى، جان سارايىڭدى تازارتىپ: «وسى مەن شىن تالانتپىن با؟» دەپ سان تولعانىپ بارىپ ەنگەن ماقۇل. بايقاپ ٴجۇرمىن، كەيىنگى كەزدە وسى قاسيەتتى حرامعا كىم كورىنگەن، ويى ٴپاس، پيعىلى ارام، قالاماقىنى عانا كوكسەگەن كوكسوققاندار ەنىپ كەتەتىن بولىپتى. تەگى بار عوي، سول لاس كىسىلەر مىنا حرامنىڭ بەدەلىن ٴتۇسىرىپ، قاسيەتىن كەتىرەر دەپ قورقامىن». ۇزىن-ىرعا ٴسوز سىڭارى الگىدەي. شەت جاقتا، ەسىككە تاقاۋ وتىرعان ماعجان مىنا ٴسوزدى ەستىپ وز-وزىنەن قاتتى قىسىلعانى. قاراپ وتىرىپ ىڭعايسىزدانعانى. سىقاقشى جىگىت الگى اۋىر ٴسوزدى وزىنە قاراتىپ ايتىپ تۇرعانداي سەزىلدى. كوز اشقالى بەرى، كوز اشقالى ەمەس-اۋ، قالام ۇستاعالى بەرى سىنشى اۋلەتى مۇنىڭ سوڭىندا. اتقا جەڭىل تەلپەكباي ساناپ، اۋزى قىشىعاننىڭ ٴبارى سوڭىنا جارىق الىپ تۇسەدى. تيتىمدەي ولەڭىنە كوش-قۇلاش ماقالا جازادى. باز بىردە، الگى وزىنە جازىلعان سىندى وقىپ وتىرىپ، ٴبىز سۇققانداي شىمبايى تىزىلداپ، بويعا پانا ىزدەگەندەي ولاي-بۇلاي جالتاقتاپ قارايدى عوي. «وسى مەن شىنىمەن ولەڭ جازا المايتىن شىعارمىن، ٴار شۋماقتىڭ ىشىندە سىرت كوزگە كورىنبەي، بىلىنبەي ٴزارلى جىلان ىسقىرا جىلجىپ يرەتىلىپ كەتىپ بارا جاتقانداي سىنشى شىركىن بايبالامىن قويمايدى».

قوي، ٴا، دەپ الگى اۋزى دۋالى سىنشىنىڭ ماقتاعان ديلى اقىننىڭ، سونىڭ كىتابىن اشىپ جىبەرىپ وقيدى، اۋىسىپ ٴوز ولەڭىنە تۇسەدى... ٴوز ولەڭىن شولادى، الگى توڭكەرىسشىل اقىننىڭ بۋىن سانىن سىندىرعان ٴسوزبۇيداسىن ٴسۇزىپ شىعادى. تۇككە تۇسىنبەي باسىن شايقايدى. باس اينالۋ دەگەن وسى ما، باياعىدا اقمەشىتتە، كەيىنشە قىزىلوردا اتالدى عوي، القا جۇرت جينالعان كلۋبقا كەلىپ ولەڭىن وقىعانى ەسىنە ٴتۇستى. ٴوزى ساحناعا شىعىپ ۇيقاسىن، ىرعاعىن دەستەلەپ توگىلدىرە باستاسا – جۇرت دۋ-دۋ قول ۇرىپ، ريزالىق بەلگىسىن جاساپ قىران-توپان. ەتجەڭدى اقىن شىعىپ ولەڭ وقىسا – ونى تىڭداعىسى كەلمەي، ىسقىرىپ، سوزبەن ٴبولىپ، ۋ دا شۋ. جيىندى ۇيىمداستىرعان قىزىل جاعالى، قايىس بەلدىكتى بەلسەندى جىگىت جۇگىرىپ كەلىپ ساحنانىڭ سۇيىكتىسىنە اينالعان مۇنى بيىكتەن جەلكەلەپ ٴتۇسىرىپ قۋىپ شىقتى. كەزەكتى سەمىز اقىنعا الىپ بەردى. ٴتاتتى ولەڭنىڭ ٴدامىن الىپ دانىگىپ قالعان جۇرت نارازىلىق ٴبىلدىرىپ تىڭداعىسى كەلمەپ ەدى. الگى بەلسەندى جىگىت تاپانشاسىن سۋىرىپ الىپ اسپانعا ٴبىر-اق اتتى: «سەندەردى بۋرجۋي بۇزايىن دەپتى، بالشابەكتىڭ اقىنىن ارتتارىڭدى قىسىپ وتىرىپ تىڭدايسىڭدار! قانە، تىڭداماي كورىڭدەر!» – دەپ ايقاي سالعانى. جۇرت جىم تۇنشىعىپ، سىلتىدەي تىندى. جانارىمەن جەر شۇقىدى. بۇل بەيباق جەلكەسىنە جۇدىرىق ٴتيىپ، جەر بولىپ جاسىپ، كولەڭكەگە ٴسىڭىپ جونەلە بەرگەن. ديلى اقىن شۋماق سوڭىنان شۋماق دەستەلەدى، سول جولى ٴتۇن ورتاسى اۋعانشا، ٴۇنى ٴبىتىپ، داۋىسى قارلىققانشا ولەڭ وقىپتى دەپ ەستىدى. مىنا بيىك مىنبەدەگى سىقاقشى جىگىتتىڭ شەگە قاققانداي ٴار ٴسوزىن ەستىگەن سايىن قۇلاق-شەكەسى شىڭىلداپ، جايسىز كۇيگە تۇسەدى. «وسى مەن اقىن ەمەس شىعارمىن، جازىپ جۇرگەنىم ٴبالدۋ-بالدۋ بىردەمە بولار!» – دەپ ىشتەي قوبالجيدى.

مىنبەدەگى سوزشەڭ سىقاقشىنىڭ ٴسوز الپەتى تەگى جامان: جازۋشىلار وداعى قاسيەتتى حرام، ونەردىڭ مۇراجايى، ۇلتشىل اتالىپ سوتتالعان... ساياسي سەنىمسىز بولعان... قاناۋشى تاپتىڭ سويىلىن سوققان جازعىشتاردىڭ جۇرەتىن جەرى ەمەس. الاستاتايىق ارامىزدان، ارىلا جۇرەيىك!.. «و، توبا، قورىققانعا قوس كورىنەدى دەپ، نە بولسا سول ەسكە ورالادى ەكەن-اۋ، تاپ وسى بۇگىن قاسيەتتى قارا شاڭىراقتى جاقسى نيەتپەن اتتايىنشى. بۇدان كەيىن ەنەمىن بە، كەلەمىن بە، بەيمالىم؟.. ٴجۇزىمدى جىلىتايىنشى. تاپ ٴقازىر قوڭقاق مۇرىن سىقاقشى قارسى كەزدەسىپ باسىن يزەسە – ەشتەمە بولماعانداي سالەمىن الايىنشى. تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇر. جاماندىق ويلاعانعا جاقسىلىقتان ٴبولىس تە جۇرەگىن جىلىت، جان سارايىن كەڭەيت دەگەن حاديس ٴسوزى جانە بار».

وسىلايشا وي ىشىنەن وي تەرگەن ماعجان جايلاپ كەلىپ ٴتوراعانىڭ ەسىگىن اشتى – ىشتە بىلەگىن جالاڭاشتاپ، شاشىن تاراپ حاتشى قىز عانا وتىر ەكەن. ماعجاندى تانىمادى ما، الدە جورتا مەنسىنبەدى مە، ٴتامپىش تاناۋىن اسپانداتتى. «باستىق جوق، ٴازىر كەلمەيدى»، – دەدى. بۇل كەلىپ قالتارىستاعى اعاش ورىندىققا قۇيرىق باستى، كونەتوز، ماتا قۇلاقشىنىن قولىنا الدى. «قالانىڭ يت ولگەن شەتىنەن كەلگەن ەدىم، كۇتەيىن، جولىعىپ كەتەيىن»، – دەدى كومەسكىلەۋ ۇنمەن. «ولەڭ جازاسىز با؟ – دەدى حاتشى قىز تومپاق ەرنىن تىستەلەپ بوياپ جاتىپ، – پوەزيا كەڭەسشىسىنە بارىڭىز، باستىق بۇل كۇندە ولەڭ وقىمايدى، وزگە ماڭىزدى شارۋاسى كۇيىپ تۇر». ماعجانعا مىنا ٴسوز اۋىر ٴتيدى. – شىراعىم، باستىق بولسا پالەنشەكەم ساعان باستىق شىعار، مەن ٴۇشىن اقىن عانا، باياعىدا اقمەشىتتىڭ كلۋبىندا ساحناعا تالاسىپ جارىسىپ ولەڭ وقىعانبىز. بىر-بىرىمىزدەن قارا ٴۇزىپ كەتە قويعان جوقپىز. – اعاي، قالاي سويلەيسىز؟ مەن ٴسىزدىڭ كىم ەكەنىڭىزدى بىلەمىن. ۇكىمەتكە سەنىمسىز اتالىپ، ايدالىپ، جاقىندا ورالعانسىز، اقىنسىز، كىتابىڭىز شىققان، باعىڭىز جانباعان، جولىڭىز بولماعان ادامسىز. – سولايى سولاي، قاراعىم. ادام مەن ادامدى اۋەلى ٴسوز تەڭەستىرەدى، سوسىن كور تەڭەستىرەدى. باستىعىڭمەن تەڭەسەيىن دەپ كەلگەنىم جوق، جاعدايىمدى ايتىپ شىعاتىن ەدىم. وسى مەزەت سىرتقى ەسىك سىرت اشىلىپ اۋەلى قارنىن، سوسىن جۋان پاپكىسىن الدىعا سالىپ ٴتوراعا كىرىپ كەلدى. بۇرىشتا وتىرعان مۇنى بايقامادى. ٴاي-شاي جوق، قولىن سۋماڭداتىپ حاتشى قىزدىڭ بۇلتيعان ٴتوسىن مىتىدى. قىز شورتانشا شوشىمادى. «قويىڭىزشى»، – دەپ جايلاپ كەرى ىعىستى. بۇرىشتا ٴموليىپ وتىرعان مۇنى ٴتوراعا جاڭا بايقاپ، سۋىق جىميدى، ىڭعايسىز سەزىندى ٴوزىن. «ٴا، كەلىپ قالدىڭىز با؟» – دەدى.

ايتۋىن ايتسا دا پاسكە قۇبىل وزگەرىپ، نىلدەي بۇزىلىپ دەرەۋ «سەنگە» كوشتى. – جوعارعى جاق ميرزويان جولداس شاقىرىپ جاتىر. ۋاقىتىم جوق، نە بۇيىمتايىڭ بار؟ پوەما جازۋعا ۋاقىت تاپپاي ٴجۇرمىن. ماعجان قاپەلىمدە نە دەرىن بىلمەي ساسىپ قالدى، «مىناۋ ناعىز ٴوزىم بىلەم وركوكىرەكتىك قوي» دەپ ويلادى. وسىدان ون ٴۇش جىل بۇرىن بۇل كىم ەدى، مىنا شىرەنگەن باستىق كىم ەدى؟ وي، زامان-اي دەگەن! ماسكەۋ باسپاسى ٴۇشىن ولەڭىمنىڭ ۇستىنەن قاراپ ٴار جولىنا جان بەرىپ، ىرعاق قوسىپ كومەكتەسە قال دەپ قاراسىن كورگەننەن قيىلار ەدى. جولىنا جىعىلار ەدى. دامگە، شايعا شاقىرىپ، ازداپ اششى اۋزىنا تيسە اعىنان جارىلىپ ماڭدايىن توقپاقتاپ: «ە، پوەزيا، ٴسىز كىم، مەن كىم؟» – دەپ ەڭكىلدەپ جىلار ەدى. ماسكەۋ باسىلىمى ٴۇشىن العى ٴسوز جازىپ بەر دەپ جاتا-جارماسار، جالىنار.

ەندى، مىنە، ٴوزىنىڭ ارباسىن وزەننەن وتكىزىپ الىپ، وزگەنىڭ ارباسىن قيراتقالى تۇر. «جوعارعى جاق شاقىرىپ جاتىر»، – دەيدى. – جيناعىمنىڭ جايى نە بولدى؟ – دەدى ماعجان. – بر ٴپاس بولمەڭە كىرىپ سويلەسەيىك تە. باسىمدى سىيلاماساڭ دا، قۇدىرەتى كۇشتى پوەزيانى سىيلاساڭشى. ولەڭ ٴسوزدىڭ سولداتى ەمەسپىسىڭ! ٴتوراعانىڭ قۇلاعىنا «پوەزيانىڭ سولداتىسىڭ» دەگەن ٴسوز مايداي جاقتى. يگە سالعان تەرىدەي بىلبىراپ قويا بەردى. ەسىكتى اشىپ ىشكە ەنگىزدى. پالتوسىن شەشىپ، قالتارىستاعى كيىم ىلگىشكە ٴىلدى، ٴتوس قالتاسىنان تاراعىن الىپ، شاشىن تاراپ، تاراق ٴجۇزىن «سۋف» دەپ ۇرلەدى. ماعجان جۇمساق كرەسلوعا سىرت كيىممەن وتىرا كەتتى. – ايداۋدان كەلگەلى جۇمىسسىزبىن، جان بالاسىنا قىلداي قياناتىم جوق، تۇنەۋ كۇنى جينالىستا كىلەڭ سوزشەڭدەردى شيەبورىشە شۋلاتىپ سوڭىما سالدىڭ، شەتىنەن تالاپ ايتپاعانى جوق. كەشە ادەبي گازەتتى اشسام كولدەي ماقالاڭ ٴجۇر، جەردەن الىپ، جەرگە سالىپسىڭ. وسى كۇنگى كورىنگەن حالتۋرشيك ولەڭىمدى سىناپ، تاعدىرىمدى مازاقتاپ اۋىزدانىپ ٴجۇر. وزىڭە جاعىنۋدىڭ بۇل دا ٴبىر ٴتۇرى. اقىرەتتىك ٴسوزىم: بارىڭە نە جازدىم، كىمنىڭ اسىن ٴىشىپ، اياعىن تەپتىم، نەگە قىر سوڭىمنان ٴتۇسىپ قويمايسىڭدار؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ ادەيى كەلدىم. بۇل – ٴبىر. ەكىنشى، – ايەلىم اۋرۋ، قالا شەتىندەگى ورىستىڭ سۋىق پاتەرىن جالداپ تۇرامىز. بىردە قاعازىم تاۋسىلىپ، كەلەسىدە قالامىم سىنىپ، بۇرىن جاندارىڭ اشىپ بەرگەن اۋدارماعا قولىم جۇرەتىن ەمەس. قايتىپ اكەلدىم. ٴتىل بەزەگەن انا سۇمدىقتارىڭا بەر، سولار-اق اۋدارسىن. كوزگە ٴتۇسسىن، ەڭبەگى ٴسىڭسىن. جاعدايىم كەتىپ جۇدەپ كەلىپ وتىرمىن، ەرتەڭ-بۇرسىگۇنى نان الاتىن اقشامىز تاۋسىلادى. جاڭا جىلعا دەيىن جاراتاتىن قارجىدان كومەكتەس. بۇل – ەكى. قينالعاندا، قۋانعاندا قاسىما ەرىپ، تاعداردىڭ تاۋقىمەتىن تەڭ بولىسكەن زايىبىم زىليحا ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم، جىلاپ، كوشەدە قالماسىن، ٴسوز توركىنىن بىلەتىن وزىڭە ايرىقشا اماناتتادىم. بۇل – ٴۇش. ٴتوراعا وشارىلىپ ٴۇنسىز وتىرىپ قالدى.

– ٴبىرىنشى ساۋالىڭا ويشا وپ-وڭاي جاۋاپ بەرۋگە بولار. ادەبيەت الەمىنىڭ ەسىگىن اشىپ، تابالدىرىعىن اتتاعىسى كەلگەن كىسىنىڭ ٴبارى وزىڭە جارماساتىن، قاباتىن سەبەبى: سەن اسا دارىندىسىڭ. قۇمىرسقا دا ٴداندى جەرگە ۇيمەلەيدى، قۇس جەمىسى مول اعاشتى ۇيىرسەكتەيدى. سەنى سىناسا، ساعان ٴتىل تيگىزسە «ە، مىقتىنىڭ وزىمەن بەلدەسىپ جاتىر، قاراشى مىعىمىن»، – دەپ اتى شىعادى. دارىندى كىسىنىڭ قارسىلاسى كوپ، ول ٴتۇپتىڭ تۇبىندە جالعىز قالادى. ەكىنشى ٴوتىنىشىڭ ٴسوز بە، ٴتايىرى.

«ماعجاننىڭ وزىنە دە قارىز بەرگەنبىز، تاماعىن اسىراعانبىز» دەپ بىلايعى توبىرعا جايا جۇرۋگە، ۇپاي جيناۋعا كەلەشەكتە قاجەتى بولادى. كوشەگە شىقسا قولتىعىنا تالاقشا جابىسىپ الاتىن، اپپاق، توماشاداي، ادەمى كەلىنشەگىن اماناتتاپ وتىر... قاسقىر قوي باعىپ، ٴدىلماردىڭ جاعىنا جىلان جۇمىرتقالاپ جاتقان مىنا زاماندا كىمگە كىم بولىسقانداي، كىمگە كولەڭكەسىن تۇسىرگەندەي. ٴاي، اقىنىم-اي، كوپ جازىپ، كورەسىڭدى كورگە تۇسپەي جاتىپ كورسەڭ دە ٴالى بالا سەكىلدىسىڭ-اۋ! اۋىز جاپقانشا بولعان جوق بۇلاردىڭ ۇستىنە ٴبىر توپ اقىن-جازۋشى ساۋ ەتىپ كىرىپ كەلدى. جاعالاي ٴدۇرس-دۇرس وتىرىپ جاتىر، ناقا ٴوزى ٴۇي – ولەڭ توسەگى سەكىلدى، باستىقتىڭ الدىندا ادام وتىر-اۋ، اڭگىمەسىن بولدىك-اۋ دەپ ايىلىن جياتىن ەمەس. قوشقار تۇمسىق، ساقال-شاشى اپپاق بولىپ اعارعان پروزاشى كيمەلەپ ٴسوز باستادى. – ماعجان، سەن وسى، باتىر باياندى جازدىڭ. قويلىبايدىڭ قوبىزىن جازدىڭ. وقىدىم، اڭىزدى اڭىز قالپىندا كوشىرىپسىڭ دە قويىپسىڭ.

كەي جەرىنە وتىرىك قوسىپسىڭ، كوپ شىنىڭدى ٴسال وتىرىك جۋىپ كەتىپ شىعارمانى سولايىم اقساتىپ جىبەرگەن. مىنانىڭ «وتىرىگى» نەسى، «اقساتىپ جىبەرگەنى» قالاي دەپ قايران قالادى ماعجان. توبەدەن سىلەيتە ۇرعانداي ەتىپ ٴوستىپ تە پىكىر ايتا ما، اپىرىم-اۋ، مىنانىكى تال تۇستە شەشىندىرىپ توناۋ عوي. ٴتوراعا اراعا ٴتۇسىپ كيلىكپەدى، ىشىنەن شوق-شوق ايتىپ مىرس-مىرس كۇلەدى. شىندىعىندا، قوشقار تۇمسىق پروزاشى ماعجاننىڭ ەشتەمەسىن وقىماعان، ادەيى-اق بىلايعىلاردىڭ كوزىنە كوسەم بوپ كورىنۋ ٴۇشىن، زيالى كىسىنى ٴبىر قاۋىپ قالۋ ٴۇشىن ايتا سالعانى ەدى. ماعجانعا الگى ٴسوز اتىلعان وقتان بەتەر ٴتيدى، بوزارىپ كەتتى. «باتىر باياندى جازعاندا وزىمشە ۇلى نىسانا ۇستادىم. شوقان ماقالاسىنىڭ كوپ جەرىن وزگەرتىپ، ٴوڭىن اينالدىرىپ، ايشىقتاپ العام»، – دەپ وزىنشە ورنەك سالا باستاپ ەدى، مۇنىڭ ٴسوزىن داۋرىققان، مىرسىلداسقان جىگىتتەر تىڭدامادى، پىكىرى جەتىمسىرەپ دالادا قالدى. تومەنگى جاققا كەپ تىزە بۇككەن جاس اقىن بۇيىردەن بىردەمەنى بىقسىتتى.

– ەستىدىڭدەر مە، قىزىلجار مەن ەسىلكولدىڭ اراسىندا وتىرعان احمەتجاننىڭ اۋلىنا بارىپ بۇل اقىنىمىز بىلتىر سەگىز ۇيگە قوناق بولىپ، سەگىز باس ٴمۇجىپتى، سول سەگىز ٴۇيدىڭ باس كوتەرەر ەركەگىن ۇندەمەستەر تۇگەل ٴتىزىپ ۇستاتىپ جىبەرىپتى. ەلدەن كەلگەن جاماعايىنىم ايتتى. بىلايعى جۇرت مىنا سوزدەن قاراداي تىكسىنىپ قالدى. – جۇمابايەۆ جولداستىڭ جازعانى وتىرىك بولسا، جۇرت وقىماي جاتسا، قوناق بولىپ تۇستەنىپ شىققان ۇيىنە ۇندەمەستەر كۇيە جاعىپ، كۇدىككە السا... قايتەمىز؟.. ٴوستىپ وتىرا بەرەمىز بە؟..

ٴبىر شاراسىن جاساپ جۇمابايەۆتىڭ جازعانىن پارتيا جينالىسىندا تالقىلاعان ٴجون بولار. ماعجان بۇدان ٴارى ٴتوزىپ وتىرا المادى. قۇلاعى تاس كەرەڭ بوپ ٴبىتىپ، جايسىز شىڭىلداپ، ورنىنان جايلاپ تۇرىپ شىعىپ جونەلە بەردى. ٴتوراعانىڭ «قايتەمىز، ٴوستىپ وتىرا بەرەمىز بە، تالقىلايىق» دەگەنى جارعا سوققان تەڭىز شۋىلىنداي دۇركىرەپ «حالىق جاۋىنىڭ اۋزىنا قاراپ وتىرا بەرەمىز بە، ۇستاتىپ جىبەرەيىك، قۇتىلايىق، ٴبىرجولا تىنىشتالايىق» بولىپ ەستىلدى. بۋسانا تەرلەپ كوشەگە شىقتى. تەرەڭ-تەرەڭ تىنىستادى. ۇندەمەستەر ىزىمە ٴتۇسىپ اكەتەدى-اۋ، حالىق جاۋى ەتىپ ازاپتايدى-اۋ دەپ ۋايىم جەمەدى، ازىرگە جۇرەگىنىڭ باسى ۇرەيدەن ادا. قورىققانى، تۇڭىلگەنى – ٴسوز ٴقادىرىن تۇسىنەتىن، دەمەۋ بولاتىن ٴجونى بار جازۋشىلاردىڭ كورە كوزگە قوي ىشىنە قاسقىر ەنىپ كەتكەندەي يتشە كەرىپ تالاعانى، وڭباستاي ىرسيتىپ جۇرەگىن جارالاعانى، اياماعانى بولدى. وسىنداي دا قانىپەزەرلىك بولادى ەكەن-اۋ دەپ تورىقتى. مۇنان وتكەن قورلاۋ بولماس.

سونشاما جەك كورەتىندەي، شەتىنەن تىلمەن تىرناپ، مازاق ەتەتىندەي نە جازدىم بۇلارعا؟! كورە المايتىنداي باسىمدا داۋلەتىم جوق، باقتالاس بولاتىنداي تاعى اسىپ قاي ۇشپاققا شىعىپپىن. جاقسى ولەڭ جازعانى ٴۇشىن كىنالى مە؟ انەبىر جىلدارى قارا حالىقتىڭ الدىنا شىقساڭ نەدارا قول سوعىپ قارسى الادى دەپ ساحنادان جەلكەلەپ ٴتۇسىرىپ جىبەرىپ ەدى... بۇل جولىم: قوناق بولعان ۇيىڭە كەسىرىڭ تيەدى ەكەن، داستانىڭدى شىلعي وتىرىك ارالاستىرىپ جازادى ەكەنسىڭ دەپ كوزتۇرتكى قىپ كۇلىپ، ارالارىنان الاستاپ شىقتى. بايىبىنا بارلاپ قاراسا – قازاق شاڭىراعىنىڭ ىرگەسىندە كوكتەپ شىعىپ كەلە جاتقان كوكجاسىل ونەر قۇلاعىنىڭ ٴبىرىداعى، ونسىز دا قۇراۋ-قۇراۋ، جاماۋ-جاماۋ بولىپ توزۋعا اينالعان شاپانداي پوەزيانىڭ جىرتىعىن بۇتىندەسكەلى ٴجۇر ەمەس پە؟.. كەشەگى قالىڭ ۇيىسقان قالماققا، قىتايعا قارسى اۋەلى ىرعاعى مىقتى ٴسوزىن قارۋ عىپ جۇمساعان ەل وسى قازاق ەمەس پە؟ ورمانداي ورىس كيەلى ٴسوزدى دە، نامىستى دا كەبىس ىشىنە سالعان ۇلتاراق ەتتى.

قۋاتتى ٴسوزدىڭ كوبى ۇمىتىلدى، نە اسىلى ارزانداپ بۇزىلدى. «ٴسوز تۇزەلدى، تىڭداۋشىم، سەن دە تۇزەل» دەپ زارلايتىن زامان كوزدەن بۇل-بۇل بوپ ۇشتى. سودان وسى عۇمىرىندا جازعانى، قۇراستىرعانى، تاسقا باسىپ شىعارعانى سورماڭداي قازاقتىڭ كادەسىنە اسپاعانى ما؟! «ەلىم، جەرىم» دەپ سوققان ەلجىرەگىش، ەلپ ەتكىش جۇرەگى جىلى اقىننان ٴقازىردىڭ وزىندە سىرت اينالعانى ما؟! الگى كەراۋىزدىڭ وتىرىگى نەسى؟ مۇنىڭ شىعارعانى وتىرىك بوپ پا سوندا؟ جوق، ورالىمىن، ىرعاعىن تاپ باسىپ، قورعاسىنداي قۇيىپ شىعارعان مۇنىڭ ولەڭى ەمەس، ٴسۇردىم، كوردىم، ٴدامىن تاتتىم دەپ مالدانىپ جۇرگەن ٴومىرى وتىرىك شىعار. ٴومىرزايا دەگەن وسى بولار، ٴسارى! جەگىدەي جەگەن ويمەن قالا شەتىندەگى ۇيىنە سۋىنىپ جەتتى. زىليحانىڭ كوزى ٴتورت، مۇنىڭ پوشىمىن كورىپ سىرت اينالىپ جاسىن كورسەتپەي سىعىپ الدى. كەشكىلىك، اپاق-ساپاقتا ٴبىرى قازاق سەرجانتى شىراقبەك قابىلبايەۆ، ەكىنشىسى ەۆرەي اعا لەيتەنانتى يوسيف مارسەلسكيي №1445 تۇتقىنداۋ وردەرىن كورسەتىپ، ٴۇيدى ٴتىنتىپ، ازعانا قولجازبانى جيىستىرىپ، جىپپەن بۋىپ، ماعجاندى ايداپ ۇيدەن شىعاردى. كەلىنشەگى سىقسىڭداپ جىلاپ: «ەندى كورەمىن بە، كورمەيمىن بە؟» – دەپ داۋىس سالىپ – اياعىن سىڭسۋعا ۇلاستىردى.

ۇيىنە ۇڭىرەيىپ كەلگەن ۇندەمەستەرگە دە، زار جىلاعان زايىبىنا دا ماعجان جاق اشىپ دانەمە دەمەدى. ەرتەڭگىسىن ٴوزىن سۋىپ قالعان پەشكە ۇقساتسا، سولاي سەزىنسە، كەشكىلىك الگىدەگى ويدان، جازۋشى تۇستاستارىنىڭ ماناعى سوزىنەن كەيىن مۇلدەم جانى جوق ارۋاققا ۇقساپ، اق ادامعا اينالىپ كەتىپ ەدى. تياناقسىز ومىردەن مۇلدە سۋىپ ۇلگەرگەن ەدى. ٴتىرى پەندەدەن اۋىسىپ رۋحقا اينالىپ ۇلگەرگەنى انىق. ۇندەمەستىڭ ەكى وفيسەرى ىڭىردە: «قازاقتىڭ ۇلكەن اقىنىن ۇستادىق، تۇتقىنعا الدىق»، دەپ ويلادى، اكەلىپ سىرىڭكە قورابى دەپ اتالاتىن تور كوز جابىق ماشيناعا مىنگىزدى; شىن مانىندە، ۇيدەن شىققان، ماشيناعا مىنگەن بۇرىنعى ماعجان ەمەس، اقىننىڭ قۇر سۇلباسى، سىرت سۋرەتى ەدى. ەكى كۇن وتە جاڭا جىل كەلدى. ماعجان ٴ38-شى جىلدى اباقتىنىڭ زاك ساسىعان قاراڭعى قۋىس بولمەسىندە ٴبىر ٴتىلىم نان، ٴجۇز گرامم ٴولى سۋمەن ۇڭىرەيىپ، جۇرەلەپ وتىرىپ قارسى الدى. قايران قالعانى، ۇستالعالى بەرى، يا ٴولى ەمەس، يا ٴتىرى ەمەس ٴابى-تابى كۇيدە قالدى.

ٴولى ەمەسپىن دەيتىن سەبەبى – قوزعالادى، جۇرەدى، تاۋلىگىنە ٴبىر قارا سۋ ۇرتتاپ، سازىپ بارا جاتقان جۇرەگىن جالعايدى، تور كوز تەرەزەگە ۇزاق تەلمىرىپ قارايدى، ٴتىرى ەمەسپىن دەيتىن سەبەبى – كەۋدە قۋىسى بوپ-بوس، جانى اۋىرىپ مازالانبايدى، تەرەڭ تەبىرەنىپ ويلانبايدى، وتتى-كەتتى بوس كەڭىستىكتە ەلبىرەپ، جەلبىرەپ ۇشىپ جۇرگەن قاۋىرسىنعا ۇقسايدى. سىرت دۇنيەمەن بايلانىسى ۇزىلگەن، ەشكىممەن سويلەسكىسى، وي بولىسكىسى كەلمەيدى. ەكى رەت جەتەلەپ اۋەلى 10-شى، سوسىن 20-شى اقپان كۇنى تەرگەۋگە الىپ باردى. تەرگەۋ بولمەسىندە ماڭگى بولعان مەڭ-زەڭ ادامعا ۇقساپ سىرەسىپ وتىرادى. تەرگەۋشى ساۋال قويادى، بۇل ويلانباستان «يە، سولاي» دەپ قىسقا قايىرىپ جاۋاپ بەرەدى. سۋسىلداتىپ قاعاز جازىلادى. الدىندا وتىرعان ايىپكەردىڭ «ٴيا، سولايىنا» تۇشىنبادى ما، الدە مازاق ەتىپ وتىر دەپ ويلادى ما تەرگەۋدىڭ اياعىنا تامان مارسەلسكيي ۇشا تۇرەگەلىپ، جۋان جۇدىرىعىن ٴۇيىرىپ اقىندى جۇندەي ٴتۇتىپ سابادى. قاندى كورسە جىنى قوزىپ كەتەدى ەكەن. «تىشقان مۇرنىڭ قانادى دەپ، قويادى دەپ ويلايسىڭ عوي، ٴا... ٴما ساعان، حالىق جاۋى بولعان!.. ٴما ساعان، جاپونعا ساتقىندىق جاساعان!.. ٴما ساعان، بولشەبەكتەردى مازاق قىلعان!» دەپ ارى-بەرىدەن ٴۇيىرىپ سوققاندا بۇيرەگى ەزىلگەندەي، ٴبۇيىرى تەسىلگەندەي بولىپ جانى كوزىنە كورىنگەنى.

تاس ەدەندە دومالانىپ جاتىپ كوردى. تور كوز تەرەزەدەن الدەقانداي لەپ ۇشىپ كەپ، كەۋدەسىنە قونىپ، تۇلا بويىنا شىم-شىمداپ جان بىتىرگەندەي بولعانى. ۇشىپ كەتكەن اقىندىق رۋحىم وسى بولار-اۋ دەپ ويلادى. قان تۇكىرىپ، ەرنىن جىبىرلاتتى. تەرگەۋشى جاعاسىنان الىپ، جۇلقا كوتەرىپ ورىندىققا قويدى. «وتىرعىزدى» دەۋ ٴدال كەلمەيدى، اعاش وتىرعىش ۇستىنە كەرزى ەتىك سەكىلدى توق ەتكىزىپ قويا سالدى. اياعىنىڭ باسىنا بىلش تۇكىردى. – كەڭەسكە، ۇكىمەتكە كۇيە جاعىپ نە جازدىڭ سونشاما؟ ايت جانىڭنىڭ بارىندا، جىنىما ويناما، سىلەيتىپ سالامىن!.. – جازعاندارىم يا قاراۋىلعا، يا ماقتاۋعا ارنالعان ۇگىت ولەڭ ەمەس، ادام جان دۇنيەسىنىڭ، سەزىم سىرلارىنىڭ شىندىعىن اشقىم كەلدى، مەنىڭ شىندىعىم – كوڭىل، كوز سۋرەتتەرى عانا.

تەرگەۋشى تۇككە تۇسىنبەدى. جۇدىرىعى قىشىدى. «مىنا حالىق جاۋى ەلدى جاپونعا ساتىپ، مەنى مازاق قىپ وتىر، – دەپ ويلادى، – ەنتىگىمدى باسىپ، ەرتەڭگى تاماعىمدى ٴىشىپ، كۇش جيناپ الىپ تاعى كىرىسەيىن، سىلەيتىپ تۇرىپ سابايىن. ايۋعا ناماز ۇيرەتكەن تاياق. جۇدىرىعىمدى ٴجيى يىسكەسە ٴتىلى شىعادى، شىندىعى اشىلادى، بۇل پالەنىڭ. ايتپاقشى، تاڭ اتىپ قالىپتى-اۋ، اسقازانىم ٴبورى تيگەندەي شۋىلداپ بارادى». تەرگەۋدى تۇنىمەن جۇرگىزەتىن ٴداستۇر قالىپتاسقان، بۇل ٴبىر جاعى حالىقتار اكەسى – ستالينگە ەلىكتەۋدەن تۋعان، ەكىنشى ايىپكەردى ۇيىقتاتپاي، جانىن كوزىنە كورسەتىپ ازاپتاۋعا وڭتايلى بولعاننان. وسى مەزەت تەرگەۋشى مارسەلسكييدىڭ ويىنا جاس كەلىنشەگى ورالدى، جاقىندا ۇيلەنگەن ەدى، ٴتوسى بۇلتيعان، بوكسەسى تىرسيعان اقسارىنىڭ ادەمىسى، نە بولسا سوعان ىشەك-سىلەسى قاتىپ كۇلە بەرەدى. بىردە كاپيتان باستىعى كوشەدە ۇشىراسىپ زايىبىنىڭ ساۋساعىنان ٴسۇيدى، مۇنىڭ ارقاسىنان قاقتى: «مالادەس، مارسەلسكيي، كەلىنشەگىڭ ادەمى ەكەن»، – دەپ قارقىلداپ كوپ كۇلگەنى، كەلىنشەگى قۇرعىر سول ارادا سىلدىر-سىلدىر، سىڭعىر-سىڭعىر...

قوڭىراۋشا قۇلاعىن قاسىعانى. الگى ۇشىراسۋدى كوزىنە ەلەستەتىپ ىشىنە وت ٴتۇستى، قىزعانىش وتى. «كاپيتان باستىق كەيىنگى كەزدە ىلعي تۇنگى تەرگەۋگە مۇنى جىبەرەتىنى نەسى؟.. تۇنگى تەرگەۋدەن سىلەكپەسى شىعىپ، ولەسى بولىپ پاتەرىنە جەتسە – اقۇرپەك كەلىنشەگى توسەگىندە ۋماجدالعان كيىمدەي مىلجاسى شىعىپ ماناۋراپ جاتادى، تۇرىپ شاي قويىپ بەرۋگە جارامايدى. «اۋ، سۇلۋىم، مەنى تيتىقتاتقان قاپتاپ كەتكەن حالىق جاۋلارى، سەنى تاس توبەڭنەن ۇرعان قاي الباستى؟» – دەپ كولدەنەڭ ساۋال قويادى. كەلىنشەگى سىڭعىر، سىلدىر كۇلەدى، بۇل جىنى قوزىپ كەلساپتاي جۇدىرىعىن كوتەرەدى. ىزى-شۋ باستالادى سودان. «مەنى نەگە ىلعي تۇنگى تەرگەۋگە جىبەرەدى» دەپ ىشىنەن ىرىگەن مارسەلسكيي ورنىنان اتا تۇرەگەلەدى. ۇستەل ٴۇستىن جاۋىپ كەتكەن قاعازدارىن اپىل-عۇپىل جيناستىرا باستايدى. قوڭىراۋ شالىپ، ەسىكتەن كورىنگەن قىزىل جاعالىعا قولىن سەرمەلەپ: «مىنانى الىپ كەتىڭدەر، سۋىق كامەراعا قاماڭدار!» – دەپ اسىعىس جارلىق بەرەدى. پاپكەسىن قولتىعىنا قىسىپ، قىزىل كەنەرلى كەپكاسىن ميلىقتاتا كيىپ، ەسىكتەن ەمپەڭدەپ اسىعىس شىعىپ جونەلەدى.

ەكىنشى، سوڭعى تەرگەۋگە مارسەلسكيي مۇلدە وزگەرىپ كەلدى. جاۋىرىن قاقاپاقتاي، بەت شىراي اجارلى، ەڭگەزەردەي جىگىت ەدى، ٴبىرتۇرلى ەڭكىشتەنىپ، ٴجۇزى سىنىپ، ىشكى وزەگىن سۋىرىپ الىپ تاستاعان ۇشقات بۇتاعىنداي ەسىكتەن يرەلەڭدەپ ەندى. سىلق ەتىپ ورىندىققا قۇيرىق باستى. پاپكەسىن اشىپ، قاعازدارىن قوبىراتىپ جايعان جوق، قالامىن الىپ، ٴبىر ۇشىن تىسىمەن كەمىرىپ، كورىنبەيتىن نۇكتەگە ٴۇڭىلىپ ۇزاق ويلانىپ وتىرىپ قالدى. الدەن ۋاقىتتان بارىپ الدىنا اكەلىپ جۇگىندىرگەن اقىندى «سەنى قايدان كوردىم» دەگەن ادامشا ٴۇنى باسەڭسىپ ساۋالمەن الداندىردى. – ال، ايت، «القا» دەگەن ۇكىمەتكە قارسى پروكلاماسيا جازىپ تاراتقاندا، جاپوندارمەن اۋىز جالاسقاندا باياعى حاندىق ٴداۋىردى قايتىپ ورناتام دەپ ۇمىتتەندىڭ بە، ول زامان مەن بۇل زاماندى ويشا سالىستىردىڭ با، كوكەشىم؟! ماعجان باياعى اعاش ادام قالىبىنان تانباي «ۇمىتتەندىم، سالىستىردىم» دەپ جاۋاپ بەردى. – «القا» تۋرالى اۋەزوۆتىڭ نە ايتقانى ەسىڭدە مە؟ – بالكىم، بۇرىس، بالكىم، دۇرىس دەگەن شىعار. ادەبي ۇيىرمەنىڭ باستالماي جاتىپ ٴوشىپ تىنعان جوسپارىنا قاراپ تۇرعان نە بار؟ – دەپ سەلسوق جاۋاپ بەرگەن. – 25 ٴشى جىلدان بەرگى وتكەن ٴومىرىڭىز تۋرالى نە ايتاسىز؟ – ٴپالى، ٴومىر مە ەكەن ول؟! ماسكەۋدە قىزمەتتە جۇرگەن كەزدە ولەڭ كىتابىمدى تالقىلاۋ، «مىنداي حالتۋرانى شىعارعان قاي باسسىزدار» دەپ كوزگە شۇقۋ، شەنەۋ، مىنەۋ، سىرتىنان عايباتتاپ ەلدەگى ٴسوزجارياعا جازۋ، سودان كەيىنگى الاشورداشى دەپ ايىپ تاعىپ اباقتىعا جابۋ. بۋتىركانىڭ زىندانى، سوللوۆەي ورمانىنىڭ سازى... سول از بولعانداي ەل شەتىنە شىعارىپ، ۇلتشىل بۇزىق اتاندىرىپ، جىلعا جەتپەي تاعى جاۋاپتاۋ... تاس قابىرعا. تور تەرەزە، ۇرەي جايلاعان كوڭىل، جالاڭكوز تىرشىلىك... وسى دا ٴومىر بولىپ پا؟.. بىج-تىج، قيقىم-سيقىم بىردەڭە داعى. ٴومىر ەمەس، وتىرىك ولەڭ انشەيىن. مىنا تەرگەۋشى مارسەلسكيي قيالى قالانىڭ قيىر شەتىندە.

الگى كۇيىپ-جانىپ العانى قاتىن بولمادى، قايعى جامادى. وتكەن سەنبىدە باستىعى «تۇنگى تەرگەۋگە» قويماي جۇمسادى، «وتگۋلىم بار ەدى» دەگەنگە كونبەي... اسا ٴقاۋىپتى جاۋدى تەرگەيسىڭ، ٴتۇبى ۇلكەندەردىڭ نازارىنا ىلىگەسىڭ، بار دا باردىڭ استىنا سالىپ دەگبىرىن تاۋىستى. بارۋىن باردى-اۋ، دەگەنىمەن جۇرەك باسى توت بوپ ٴتۇيىلىپ، ورەكپىپ سوعىپ ەش تىنشىمادى، ونىڭ ۇستىنە اسا ٴقاۋىپتى جاۋدىڭ موينىن ارى بۇراپ، بەرى بۇراپ ەش مويىنداتا المادى. ٴتۇن ورتاسى اۋا پاپكەسىن سارت جاۋىپ، كەزەكشى ماشيناعا ٴمىنىپ، باسپاناسىنا تىكە تارتتى، ٴۇي توبەسى كورىنگەندە جۇيرىگىنەن ٴتۇسىپ، مىسىقتابان بۇقپانتايلاپ باسىپ ۇيىنە تاقاعان. تورگى تەرەزە جارىق.

اۋ، تۇنگى ەكىدە جارىعى نەسى، كۇلەگەش ادەمىسى ٴىس تىگىپ پە، الدە كىتاپ وقىپ پا كەشەۋىلدەپ وتىر ما دەپ، كەۋدەسىن كۇدىك كەۋلەپ... باس باعىپ كەلىپ ۇڭىلمەي مە... اۋەلگىدە جانارى قارىعىپ ەشتەڭە كورە المادى. اينەككە بەتىن تاقادى. ورىندىق ارقاسىنا سالبىراتىپ ٴىلىپ قويعان كاپيتاننىڭ قىزىل جاعالى كوستيۋمىن شالدى. جۇرەگى اتشا تۋلاپ قويا بەردى. ٴالى دە كوڭىل قۇرعىر سەنبەدى. جاي انشەيىن سويلەسۋگە باس سۇققان شىعار، اسىل جارىم كوزىمە ٴشوپ سالا قويماس دەپ ويلاپ ٴبىر دەم ارى، ٴبىر دەم بەرى، تىنىسى جيىلەپ...

نە كورەدى دەيسىڭدەر عوي، كاپيتاندى شالقاسىنان سۇلاتىپ سالىپ، جىگىت ۇستىندە، لىپاسىز، كەلىنشەگى قوس تىزەرلەپ، جۇرەلەپ يزەكتەپ وتىر، ەمشەگى ۇلكەيىپ سالبىراپ كەتىپتى. تاپانشاسىن قورابىنان لىپ سۋىرىپ، قوس وقپەن تابان استىندا جايراتىپ سالعىسى كەلدى. اقىلى قاراۋىلعا كەلەدى. سول قولىمەن وڭ قولىن قىسىپ بىرتە-بىرتە جىلىستادى. اتقاندا نە، ايعا قاراپ ۇلىعاندا نە، بولار ٴىس بولىپ قاپتى. نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ويلاعان ٴجون. ٴومىرىمدى قايتا باستاسام با، الدە بولعان ىسكە بولاتتاي شىدام تانىتىپ – بوياۋى ٴسىڭدى، قۇداي قىلدى، مەن كوندىم دەپ جۇرە بەرسىن بە؟! قايتپەك كەرەك؟.. «مىنا تۇتقىن دا ٴوزىم سەكىلدى ٴبىر بەيباق-اۋ» دەپ ىشتەي ٴجىبىدى تەرگەۋشى. «بۇل ادام ٴومىرىن ٴاۋ باستا دۇرىستاپ قۇراستىرا الماعان بەيباق قوي. اقىن بولماي، ارباكەش بولعاندا ٴجۇز جاسار ەدى، بالە دە، جالا دا قىر استىنان اينالىپ وتەر، بالكىم؟! جۇدەگەنى، كوپ ازاپ كورىپ ساۋشىلىعىنىڭ تومەندەگەنى كوزىنىڭ استىنداعى كوگىستەن كورىنىپ تۇر، باز بىردە، كوبىنە قارسىسىندا وتىرىپ سويلەسكەن كىسىنى كورمەگەن ادامعا ۇقساپ، كورىنبەيتىن الىس قيىرعا قادالىپ ٴتىلسىز مەلشيىپ قالاتىنى ٴجيى. ٴوز ويىنا ٴوزى كومىلىپ وتىرىسى اۋىر. ٴىشىمدى اشىپ وي بولىسسەم، انا ۇيدەگى جەڭىل ٴجۇرىستى زايىبىمدى كۇيىك قىلىپ قايتەمىن دەپ اقىل سۇراسام با دەپ تەرگەۋشى ەكى وقتالدى، ايتا المادى.

تۇتقىنمەن سىر ٴبولىسىپتى دەگەن اتقا قالارمىن دەپ تاعى تايقىدى. قيالعا باتىپ، مۇڭدانىپ وتىرعان اقىن كوزىنە كوزى تۇسكەندە جۇرەگى ٴتىلىنىپ كەتكەندەي سەزىلدى. ساۋالمەن الدارقاتۋدىڭ قاجەتى جوق. مىنا تۇتقىن كەشەگى، انەۋكۇنگى اقىنعا مۇلدە ۇقسامايدى، ٴجۇزى تانىس بولعانىمەن جان سارايى مۇلدە بوتەن، بەلگىسىز جان. – ٴبىر ايعا جەتەر-جەتپەس مەزگىلدە اتىلاسىڭ، – دەدى مارسەلسكيي ويىن ٴبولىپ، – شىندىقتى الدىن الا ايتقانىما كەشىرىم سۇرايمىن. اتۋ تۋرالى ۇكىم وسىدان توعىز كۇن بۇرىن شىعىپ قويعان. الگى سوزدەن اقىننىڭ بويىنا دۇلەي ەنەر، بولمىسى، قۇبىلىسى ارپالىسقا تۇسەر دەپ ىشتەي دامەلەندى. جوق، باياعى تاياق جۇتقانداي قالپى، قىلپ ەتپەي وتىرا بەردى. تەرگەۋشى قاراپ وتىرىپ قايران قالدى. تۇتىگىپ كەتتى: «ەستيمىسىز، ٴسىزدى اتۋ تۋرالى ۇكىم تاسقا باسىلىپ، قول قويىلىپ قويعان». – ولىمنەن قورىقپايمىن، – دەدى ماعجان قوڭىر ۇنمەن.

– شىن اقىندىق، ادامدىق رۋحىم دەنەمنەن ٴبولىنىپ سىرتتا، ولەڭىمنىڭ ٴار جولىندا، كىتابىمنىڭ ٴار بەتىندە قالعان، الدىڭدا وتىرعان قۇر قاۋقارمىن، ت ۇلىپپىن، سۇلبا سۋرەتپىن انشەيىن. مىنا ٴسوزدى ەستىپ مارسەلسكيي تۇرشىگىپ كەتتى، جۇرەك باسىنا ۇرەي جامادى. اتا تۇرەگەلدى، ورىندىق توڭكەرىلدى. قاعازىن جيناۋعا شاماسى كەلمەدى. قوڭىراۋ شالىپ، شالا ٴبۇلىنىپ، كىرىپ كەلگەن قىزىل جاعالىعا جارلىق جاساپ: «الىپ كەتىڭدەر» – دەۋدىڭ ورنىنا: «ال، كەتتىم» ...جوعالدىم!.. قارامدى باتىردىم!..» – دەپ وز-وزىمەن الەكتەنىپ، قوس الاقانىمەن قۇلاعىن باسىپ ۇزىن ٴدالىزدى جاڭعىرتا جۇگىرىپ، ويبايىن سالىپ ٴدالىزدى كوشىرىپ سىرتقا قۇلاپارە جۇگىرگەنى ەرسى. كۇڭىرەنگەن داۋىسى ەرەكشە.

تۇتقىندار اياعىنان تىك كوتەرىلدى، كۇزەتشى، اباقتى يەسى وقىس داۋىستى ەستىپ، تەرگەۋشىنىڭ وڭمەڭدەگەن جۇگىرىسىنەن سەسكەنىپ ٴۇرپيىسىپ قالدى. جەر استى جارىعى ٴبىر ٴوشىپ، ٴبىر جاندى. تەرگەۋشىنىڭ الا-قۇيىن «الا كەتتىم»، «قارامدى باتىردىم» دەگەن ٴۇنى كۇڭىرەنىپ ٴبىرازعا دەيىن باسىلىپ بولمادى. ...قۇدانىڭ قۇدىرەتى، ماعجان جۇمابايەۆتى، ٴيا... ٴيا... سول اقىندى ٴولىم كامەراسىنا الىپ بارىپ، ارقاسىن جارعا سۇيەپ، بەتىن بەرى قاراتىپ: «سوڭعى ساۋالىڭ بار ما؟» دەپ سۇراعانىمدا تىرس ەتىپ ۇندەمەدى. اعاش قۋىرشاق سەكىلدى سەكسيىپ تۇرا بەردى. تاپانشانى وقتاپ، شۇرىپپەسىن قايىرىپ قولىمدى كوتەرىپ، نىساناعا الىپ تۇرىپ: «ال، نە دەيسىڭ» – دەگەنىمدە ٴسال قىبىرلاپ باسىن شايقاپ ٴبىر ٴسوز ايتتى، تاقاپ بارىپ ارەڭ ٴتۇسىندىم.

«اتتەڭ-اي، جالعىز وكىنىشىم بار، سوڭعى ۇستالار الدىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ تابالدىرىعىندا قول جايىپ، ساداقا سۇراپ قايىرشى شال وتىر ەدى، شىعىپ بارا جاتقاندا قالتامدا ەشتەمە بولماي، ساداقا بەرە المادىم. وكىنىشىم سول عانا»، – دەپتى. گايكوۆيچ دەرەۋ كەرى شەگىنىپ تۇرىپ-تۇرىپ شۇرىپپەنى باسىپ جىبەرەدى. اسفالت ەدەنگە ٴدۇرس ەتىپ تومار قۇلاپ تۇسكەندەي ەستىلەدى. «ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان كىسىنى ەمەس، شىرىگەن توماردى اتقانداي سەزىندىم»، – دەپ شەجىرەلەيدى ەكەن سول گايكوۆيچ ماس بولعاندا. كۇندەردىڭ كۇنىندە، زامان وتە – ٴوزى اتىپ ولتىرگەن بارشا پەندەلەرمەن كورگە ٴتۇسىپ، توپىراق جامىلىپ جاتىپ... تەڭەسىپ... تاڭدا ماقشار تۋعان كەزدە...

و دۇنيەنىڭ قاقپاسى الدىندا قۇرىلعان يمان-تارازى باسىندا ماعجان رۋحىمەن باياعى جەندەت قايىرا كەزدەسەرىن بىلگەن جوق. ازىرشە سەزبەدى، قيانات پەن ادامشىلىق ىنساپتى بەزبەندەمەدى.

دۇكەنباي دوسجان


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي