BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

كوكبەل قورىمىنا جەرلەنگەن اقمولالىق اتاقتىلار (فوتو)

فوتو: Ержан Жаубай

استانا قالاسىنىڭ «جاستار» شاعىن اۋدانىندا كونە قورىم بار. "كوكبەل قورىمى" دەپ اتالاتىن ول جەرگە ەلىمىزگە بەلگىلى تۇلعالار كوپ جەرلەنگەن. قۇلپىتاستاعى جازبالار بويىنشا قاراساق، 1609-1962 جىلداردى قامتيتىن كونە قازاق قورىمىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ، شەجىرە-كەۋدە قاريالاردىڭ پايىمداۋىنشا، ونىڭ تاريحى تىم ارىدەن باستالادى.

وعان وسىنداعى كەيبىر قۇلپىتاستاردا 1609 جىلى دەگەندى 1668 جىلى قويىلدى دەپ وقيتىن عالىمدار دا كەزدەسەدى. بۇل جازۋلار تۋرالى كەزىندە ٴارتۇرلى پىكىرلەر دە ايتىلعان، قورىم شەجىرەسى 1800 جىلدان باستاۋ العان دەپ تە جازىلعان.

سوندا حاباي حاسەن ۇلى دەيتىن قورىم قورىقشىسى قارسى پىكىر ايتىپ: «ەسكى اراب جازۋىندا (6) سانى قازىرگى قولدانىستاعى (9) سانىنا ۇقساس جازىلادى. سول سەبەپتى، تاستاعى مىنا ساندار (1668) بولىپ وقىلۋعا ٴتيىستى. ويتكەنى، بۇل قورىم 1962 جىلى جابىلعان. مىنا قۇلپىتاستاعى جازۋ: «عايشا ٴبيبى 1668 جىلى فانيدەن باقيعا كوشتى»، - دەپ جازىلعان» - دەپ، سۇراعاندارعا ونى ٴتۇسىندىرىپ تە بەرگەن-دى.

2013 جىلى اقپارات جانە تاريح سالاسىندا سەنساسيا قوزعاعان اتاقتى كەنەسارى باتىرلارىنىڭ قۇلپىتاسى دا وسى كوكبەل قورىمنان تابىلدى.

1-جول: ەرەجەپ ايىنىڭ سوڭعى ورازاسىندا

2- جول: 1838 جىل سارمىرزا

3-جول: قارۋلى كۇپارلار قولىنان

4-جول: جەكپە-جەكتە شاھيت... سارجان وكىلى

5-جول:50 جاساۋىل... اقمولا...

6-جول: حاننىڭ وكىلى تورەلەر 200 ساردار

7-جول: كوشتى اللا تاعالا شاھيت

8-جول: تەردىڭ جانىن جانناتتىڭ...

قۇلپىتاستىڭ سول جاقتاعى تىگىنەن جازىلعان جازۋدا «يمانقۇل، رۋى – قاراكەسەك» - دەگەن ٴسوز بار. مۇندا كوپ نۇكتە قويىلعان جەرلەردەگى جازۋلار سونشاما الىس ۋاقىتتار ىشىندە كۇن قاقتاپ، جەل ٴمۇجىپ ٴوشىپ كەتكەنى وكىنىشتى.

كەنەسارى حان ساربازدارىنىڭ اقمولا بەكىنىسىن قالاي شاپقانى، 200 سارداردىڭ قالاي شاھيت كەشكەنى، ولاردى پولكوۆنيك شۋبيننىڭ الداپ، قاقپانعا قالاي تۇسىرگەنى، اسىلگى اقمولا مەن قازىرگى اقمولانىڭ ناقتى ورنى قاي جەرلەر ەكەنى جايىندا رەسەي مۇراعاتتارىندا ساقتالعان ناقتى قۇندى دەرەكتەر ساقتالعان.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جامبىل ارتىقبايەۆتىڭ زەرتتەۋىندە: «كەنەسارى 1837 جىلى چيريكوۆتىڭ جازالاۋشى وتريادىنىڭ بەتىن قايتارىپ، سيمونوۆتىڭ جازالاۋشى اسكەرىن شولگە قاماپ، رىتوۆتىڭ وتريادىن تالقاندادى، ٴسويتىپ قول استىنا اقمولا، قارقارالى جانە باياناۋىل وكرۋگتەرىنىڭ اۋماعىن قاراتتى. 1838 جىلدىڭ باسىندا بىتىراعان قازاق جاساقتارى كەنەسارىنىڭ قول استىنا بىرىگەدى. كوكتەمدە ول باتىس ٴسىبىردىڭ گۋبەرناتورى گورچاكوۆقا رەسەي وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا قارسى ارنايى قارسىلىق حاتىمەن ەلشى جىبەرەدى، قازاق اۋماعىنداعى اقمولا سياقتى بەكىنىستەردى جويۋدى، تارتىپ الىنعان جايىلىمداردى قايتارۋدى تالاپ ەتەدى. سۇلتاننىڭ جىبەرگەن وكىلدەرىن جازالاۋشىلار ورتا جولدا ۇستاپ الادى، سودان كەيىن كەنەسارى رەسەيگە قارسى قارەكەتكە بەلسەنە كىرىسەدى.

1838 جىلى مامىر ايىنىڭ 20-سى شاماسىندا كەنەسارىنىڭ اسكەرلەرى اقمولا بەكىنىسىنىڭ تۇبىندە شوعىرلانۋى وسى سەبەپتى. ساققۇلاق شەشەننىڭ شەجىرەسىنە قاراعاندا كەنەسارى قولى اقمولاعا قارجاس اۋىلدارى ارقىلى كەلگەن. بۇل شاماسى شورماننىڭ قاراكولى اتالاتىن جەرلەر بولسا كەرەك. بۇل كول نياز تاۋلارىنىڭ باۋرايىندا. نياز تاۋلارىنان ەسىل ٴوز باستاۋىن الادى. ەگەر قالىڭ كوش اقمولاعا تىكە تارتسا، شامامەن 50-60 شاقىرىم، ياعني ٴبىر كۇندىك جول. قارجاس ازىنابايدىڭ سەيتەن، تايجان دەگەن كەنەسارىنى جاقتاعان بالالارىنىڭ جەرى ەسىلدىڭ بويىندا جالعىزاعاش ەكەن

شەجىرەدە: «سول كۇن بەيسەنبى ەدى. قارجاس اۋاتىن بەتىنە قاراي قوزعالدى. وسىپ-ونگەن جەردى قييۋ قايدان وڭاي بولسىن...ەل ۋلاپ-شۋلاپ، ازان-قازان بولىپ جاتىر...كۇن باتا قول تۇس-تۇستان الا تۋدى كوتەرىپ، قارجاستى اۋدارىپ الا جونەلدى...ٴتۇن بويى ٴجۇرىپ وتىرىپ، كۇن شىعىپ كەلە جاتقان كەزدە، قول تىنىعۋعا ٴتۇستى. كەنەسارى بار قولدى جيناپ الىپ، «اقمولا قالاسىنا جاقىندادىق، مەنىڭ ويىم قالانى شاۋىپ، سۇلتانى قوڭىرقۇلجانى ولتىرمەك. سەندەر ٴوز ويلارىڭدى ايتىڭدار» دەپ ٴامىر ەسكەرتتى» دەيدى. قاراپايىم ەسەپپەن جىلدام جۇرگەن كوش ٴبىر تۇندە 50 شاقىرىم جولدى ەڭسەرىپ تاستاۋى ابدەن مۇمكىن.
ادام مەن مال وسى جەردە تىنىعىپ العان سوڭ العا جىلجىعان كوش قالاعا جاقىنداعاندا تاعى دا توقتاپ، جاۋىنگەر جاعى ساپقا تۇردى. بۇل 25 مامىر كۇنى بولۋعا ٴتيىستى. كەنەسارىنىڭ بۇيرىعىمەن «ساپ ۇشكە ٴبولىنىپ، ٴارقايسىسى ٴبىر-بىر توبەنىڭ باسىنا شوعىرلاندى». ٴبىرىنشى قولعا بەكىنىسكە قىزىلجاردان كەلەتىن قاراجول جاعىنان تييۋگە بۇيرىق بەرىلدى. ول جاساققا اعىباي باتىر قولباسى سايلاندى. جالپى اعىباي كەنەسارى اسكەرىنىڭ ىشىندە «باتىر باسى» دەگەن اتاقپەن بەلگىلى، ياعني باس قولباسشى سانالدى.
ەكىنشى قولدى باسىقارا باتىر باسقارىپ، ول قاراوتكەلدى شىعىس جاعىنان شابۋىلدادى. نەگىزگى اسكەر « ۇلى تۋ» اتالىپ، ول ەسىلدى جاعالاي اقمولانىڭ تۇستىك-شىعىس جاعىنان شابۋىلدايتىن بولدى» - دەپ جازادى..

بالۋان شولاقتىڭ عاشىعى عاليا جەرلەنگەن بۇل ەسكى قورىمدا كوپ ادام ماڭگى ۇيقى قۇشاعىندا جاتىر. العاشقىدا «مۇندا 50 مىڭنان استام ادام جەرلەنگەن» دەپ ەسەپتەلەتىن ەدى، كەيىن «مۇندا 100 مىڭنان استام ادام جەرلەنگەن» دەگەن بولجام بوي كوتەردى. وعان 1916-1917 جىلدارى اقمولا قالاسىندا وبا اۋرۋىنىڭ بۇرق ەتىپ، مىڭداعان ادامداردىڭ قىرىلۋى، جۇقپالى كەسەلدەن شەيىت بولعانداردى توپ-توبىمەن وسى قورىمدا ارنايى قازىلعان ۇلكەن ورلارعا بەتتەرىن جەرگە قاراتىپ جەرلەگەنى باستى دالەل جانە سەبەپ بولسا كەرەك. قورىم قورىقشىسىنىڭ، مامانداردىڭ ايتۋىنشا، وبادان ولگەندەردىڭ بەتتەرىن جەرگە قاراتىپ جەرلەۋدەگى ماقسات – اۋرۋدىڭ اۋاعا تاراپ، سىرتقا شىقپاۋى ٴۇشىن جاسالعان شارا كورىنەدى. ايتەۋىر، كەزىندەگى وبا اۋرۋىنان قايتىس بولعانداردى وسىنداعى باۋىرلاستار بەيىتىندە جەرلەگەندە، ونىڭ اينالاسىنا دوڭگەلەتىپ توپىراق ٴۇيىپ، ونى كيىز پىشىمىندە بيىكتەتىپ، ابدەن تاپتاپتى. جالپى، بۇل زيراتقا كەيىن مايىتتەر 1962 جىلعى شىلدە ايىنا دەيىن جەرلەنگەن.

اقمولا قالاسىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى، جازۋشى اسكەڭ ٴنابي ۇلىنىڭ، باسقا دا قاريالاردىڭ ايتىپ كەتكەن اڭگىمەسىمەن وي قورىتساق، سول ٴبىر حالىق باسىنا قاسىرەت اكەلگەن وبا اۋرۋى تاراعان جىلدارى وسى قالادا ٴومىر سۇرگەن احمەت عۇسمان ۇلى دەيتىن ٴدىن قايراتكەرى، ەل اراسىندا اقتاماق حالفە اتانىپ كەتكەن قاجى اتامىز قاسىنا توعىز مولدانى ەرتىپ الىپ، بۇل قورىمنىڭ ورتاسىنا كەلىپ، كۇنى-تۇنى قاتىم وقىپ، وبا اۋرۋىنىڭ بەتىن قايتارىپتى. اقتاماق حالفە (احمەت عۇسمان ۇلى) نەگىزىنەن، 25 جاسىندا قاجى اتانعان، قورجىنكولدە مەشىت ٴۇيىن سالدىرعان، اتاقتى ٴسادۋاقاس – عىلماني ساكەن حالفەنىڭ ۇستازى بولعان كىسى. اقتاماق حالفە دە كەيىن وسى كونە زيراتتا جەرلەنىپتى. ەندىگى مىندەت: ونىڭ دا بەيىتىن تاۋىپ، قاي جەردە ەكەنىن حالىققا ايتىپ كورسەتۋ.

استانا قالاسىنىڭ «جاستار» شاعىن اۋدانىندا ورنالاسقان كونە قازاق قورىمىندا جەرلەنگەندەر جونىندە ٴالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن اڭگىمەلەر كوپ. سولاردىڭ ٴبىرى – 1918 جىلى كولچاك اسكەرىنىڭ اقمولانى باسىپ العانىندا جەرگىلىكتى كوممۋنيستەردى اياۋسىز جازالاعانى، كوميسسار ايەل باستاعان ٴبىر توپ چەكيستىڭ قانجوسا بولعان مۇردەلەرىنىڭ وسىنداعى باۋىرلاستار بەيىتىندە جەرلەنگەنى، ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قالاداعى گوسپيتالدە قايتىس بولعان مۇسىلمان حالىقتارى وكىلدەرىنىڭ دە سۇيەكتەرىنىڭ وسى قورىم قوينىنا بەرىلگەندىگى تۋرالى اڭگىمە. كەزىندە كوزىمىز كوردى، قۇلاعىمىز ەستىدى، وسىندا جەرلەنگەن اعا، اكە، اتالارىنا قۇران وقىپ قايتۋعا ماسكەۋدەن، پەتەربۋرگتەن، ومبىدان، كاۆكازدان، قازاننان، بولگاريا مەن البانيادان دا تالاي ادامداردىڭ كەلىپ، كەتىپ جاتقانىن.

اقيقاتىن ايتار بولساق، استاناداعى كونە مۇسىلماندار قورىمىندا بالۋان شولاقتىڭ عاشىعى عاليانىڭ جەرلەنگەنىن العاشقىلاردىڭ ٴبىرى بولىپ ايتقان، ونى بالالارىنا، تانىستارىنا كورسەتىپ كەتكەن كىسىلەردىڭ ٴبىرى جازۋشى اسكەن نابيەۆ بولاتىن. بۇل جونىندە 2008 جىلعى 28 مامىردا «ەگەمەن قازاقستان»، 2012 جىلعى 10 تامىزدا «ينفو-سەس» گازەتتەرىندە دە ايتىلدى. بەلگىلى قالامگەر جىلقىباي جاعىپار ۇلى ٴوزىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە 2008 جىلعى 28 مامىردا جارىق كورگەن «ەلورداداعى ەسكى قورىم ەسكەرىلسە» دەگەن ماقالاسىندا ٴتىپتى، بۇل جونىندە بىلاي دەپ تە جازادى: « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، بەلگىلى جازۋشى اسكەن نابيەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل زيراتتا ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى ٴبىراز تۇلعالار بار كورىنەدى.

- قازاقتىڭ حالىق كومپوزيتورى، جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋانى، اتاقتى بالۋان شولاقتىڭ (نۇرماعامبەت) حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان «عاليا» ٴانىن بىلمەيتىن قازاق جوق. بۇل – نازىك سەزىمدى، ٴمولدىر ماحاباتتى اسقاق سازبەن جىرلاعان عاشىقتىق ليريكاسى. ٴان ونەرىنىڭ ٴدۇلدۇلى بالۋان شولاق عاشىق بولعان سول عاليا وسى اقمولادا قىمىزحانا ۇستاعان ەكەن. ول ٴوزى اسقان ونەرپاز، كوركىنە كوز تويعىسىز ادامزاتتىڭ سۇلۋى بولعان دەسەدى. ايەل زاتىنىڭ سيمۆولى سانالاتىن سول عاليا دا وسى قورىمدا ماڭگىلىك قونىس تەپكەن، - دەيدى اسكەن اعامىز.

مۇنداي قالا ورتاسىنداعى ۇلكەن قورىم قازاقستاننىڭ باسقا ەشبىر قالالارىندا جوق. بۇرىنىراقتا بۇل زيراتتىڭ ماڭايى كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەپ ورىلگەن بيىك دۋالمەن قورشالىپ تۇراتىن. ٴىشى سىڭسىعان قالىڭ ورمان بولاتىن. سوعىس جىلدارىندا سول كىرپىشتەردى بۇزىپ، رەسەيدەن وسىندا كوشىرىلگەن، قازىرگى ٴۋاليحانوۆ كوشەسىنىڭ بويىندا تۇرعان سورعى زاۋىتىن سالدى. اعاشتارىن قيىپ وتقا جاقتى. كوپتەگەن قۇلپىتاستاردى قوپارىپ، ديىرمەن سالۋعا پايدالاندى. سوناۋ ٴبىر جىلدارى اقساقالداردىڭ اۋزىنان كونە عاسىرلاردان سىر سۋىرتپاقتاعان نەبىر جازۋلار مەن بەلگىلەر سالىنعان تابيعي سوم گرانيت تاستاردان جاسالعان تالاي-تالاي قۇلپىتاستاردى پرەسكە سالىپ، ۋاتقانىن كوزىمىزبەن كوردىك دەگەن اڭگىمەنى تالاي ەستىدىك.

باقىتسىز كەلتە عۇمىرىندا بالۋان شو­لاقتاي ەل ارىسىنىڭ جۇرەگىن ساعىنىشپەن ورتەپ، ولمەس ٴان كەيىپكەرىنە اينالعان ارۋ اقىر سوڭىندا ايىقپاس سىرقاتقا ۇشىراپ، 1922 جىلى 23 ساۋىردە 48 جاسىندا قايتىس بولادى. وسىدان كەيىن عالى ٴبىر جىل قازا سوڭىن كۇتىپ، جىلىن بەرىپ، باسىنا قۇل­پى­تاس ورناتقاننان كەيىن وزدەرىمەن بىرگە تۇ­رىپ جاتقان نۇرتايدى سەمەيگە وزىمەن بىرگە الىپ كەتەدى. نۇرتاي عاليانىڭ بي بولىپ، ەل باسقارۋعا قاتىسقان جىرىنبەك قوجاباي ۇلى دەگەن نەمەرە اعاسىنىڭ بالاسى. اعاسى 1916 جىلى قايتىس بولعاندا، سوڭىندا سارتاي، نۇرتاي دەگەن ەكى ۇل قالادى. عاليا ولاردى وزىمەن بىرگە جاڭاارقادان اقمولاعا الىپ كەلەدى. ونىڭ باسىنا ورناتىل­عان قۇلپىتاسقا: «1922 جىلى 23 اپرەلدە. رۋى قالىبەك. عاليا عالىجاماعاتى تىلە­ۋ­قىزى 48 جاسىندا فانيدەن باقيعا راحات ايلادى. اللا تاعالا راحمەت ايلاپ، جانىن ٴجانناتتان ايلاسىن. قالعاندارى ٴارۋاعىنا ٴبىر دۇعا ەتكىزدى»، دەپ شاعاتاي ٴتىلى ۇلگىسىن­دە توتە جازۋمەن تاڭبالانعان ەكەن. ەسكەرت­كىش تاستى عاليانىڭ كۇيەۋى عالى قۇراقبايەۆ ورناتىپتى» – دەپ جازادى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، عالىم مارات ابسەمەتوۆ.

كوكبەل قورىمىنا الاشوردا قايراتكەرلەرىنىڭ بىرەگەيى سماعۇل ٴسادۋاقاسوۆ تا جەرلەنگەن. سماعۇل ٴسادۋاقاسوۆ (1900-1933) – كەڭەستىك مەملەكەت، ساياسي، مادەنيەت قايراتكەر. بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسى، لەنين اۋدانى، جارقىن اۋىلىندا تۋعان.

ون جاسىنا دەيىن «عاليا مەدرەسەسىن» بىتىرگەن ٴوز اكەسى ٴسادۋاقاس حازىرەتتەن تالىم-تاربيە الىپ، ودان كەيىن ٴابىل مولدا مەكتەبىندە ٴبىلىمىن جالعاستىرادى. 1912-1915 جىلدارى پاۆلودارداعى ەكى كلاستىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن ٴبىتىرىپ، ٴبىر جىل ٴمۇعالىم بولادى دا، ومبىداعى اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبىنە تۇسەدى.

1918-1920 جىلدارى «سەنتروسيبير» كووپەراتيۆتەر بىرلەستىگىندە قىزمەت ەتەدى.

1920 جىلى ورىنبوردا قازاقستانداعى العاشقى جاستار ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى.

سول جىلى جاڭا قۇرىلعان قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەت باسشىلىعىنا قىزمەتكە الىنادى. 1925-1926 جىلدارى «ەڭبەكشىل قازاق» («ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ جاۋاپتى شىعارۋشىسى، ٴارى «قىزىل قازاقستان» («اقيقات») جۋرنالىنىڭ رەداكتورى، 1925-1927 جىلدارى قازاق اسسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى، 1927-1928 جىلدارى تاشكەنتتەگى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى.

1928-1932 جىلدارى ماسكەۋ كولىك ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىن وقىپ بىتىرگەن سوڭ ماسكەۋ-دونباسس تەمىر جول قۇرىلىسىندا ينجەنەر-قۇرىلىسشى بولىپ ەڭبەك ەتتى.

مەملەكەتتىك، قوعامدىق قىزمەتپەن قوسا ادەبي-عىلىمي شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ، سول كەزدە شىعىپ تۇرعان قازاق، ورىس تىلدەرىندەگى كوپتەگەن گازەت-جۋرنالداردا ساياسات، شارۋاشىلىق، ەل ٴىسى، مادە­نيەت، ادەبيەت، ونەر، تاريح ماسەلەلەرىن ٴسوز ەتكەن ماقالالارى جاريالاندى.

كوركەم اڭگىمەلەرى دە جارىق كوردى. ونىڭ «جاستارمەن اڭگىمە» (ورىنبور، 1925 جىلى)، «ۇلت تەاترى تۋرالى» (قىزىلوردا، 1926 جىلى)، «قازاقستانداعى حالىق اعارتۋ ماسەلەلەرى» (قىزىلوردا، 1927 جىلى) دەگەن ۇلكەندى-كىشىلى كىتاپتارى جارىق كوردى. سونداي-اق قازاقستانداعى ۇل-ازاتتىق كوتەرىلىس پەن قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى ەل ٴومىرىن ارقاۋ ەتكەن «سارسەنبەك» اتتى رومانى دا بار. «سالماقباي، ساعىندىق» (1923 ج.)، «كۇمىس قوڭىراۋ» (1927 جىلى) پوۆەستەرى قازاق ادەبيەتىندەگى پروزا جانرىن دامىتۋعا قوسىلعان ۇلەس بولىپ تابىلادى.

س. ٴسادۋاقاسوۆ «ەڭبەكشىل قازاق» («ەگەمەن قازاقستان») باسىلىمدى ەكى رەت (1921 جىلى قاڭتار – 1921 جىلى اقپان جانە 1925 جىلى قاڭتار – 1926 جىلى ٴساۋىر) باسقارعان كىسىلەردىڭ ٴبىرى.

سماعۇل ٴسادۋاقاسوۆتىڭ بۇكىل قايراتكەرلىك، ازاماتتىق بولمىسى جارقىراي تانىلعان كەزەڭ 1925-1927 جىلدار ەدى. بۇل كەزدە ول رەسپۋبليكا حالىق اعارتۋ كوميسسارى، ٴارى ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى بولدى. بۇل كەزەڭ سونىمەن بىرگە ف.ي.گولوششەكيننىڭ قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىن باسقارۋ كەزىمەن دالمە ٴدال كەلەدى.

س. ٴسادۋاقاسوۆ مەن ف.گولوششەكيننىڭ اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك، قاقتىعىستى تاريحشىلار ٴتورت ٴتۇرلى ماسەلەدەن ساباقتاپ ٴجۇر. ولار بىرىنشىدەن، مەكەمەلەردەگى ٴىس قاعازدارىن قازاقىلاندىرۋ، ەكىنشىدەن، قازاقتىڭ وقىعان، كوزى اشىق زيالى قاۋىمىنا دەگەن كوزقاراس، ۇشىنشىدەن، بايلار مەن ورتاشالارعا دەگەن كوزقاراس، تورتىنشىدەن،ونەركاسىپتى دامىتۋ.

اسىل ازامات 33 جىل عانا عۇمىر ٴسۇرىپ، 1933 جىلى ماسكەۋ-دونباسس تەمىر جول قۇرىلىسىنداعى اپاتتا قايتىس بولدى. اراعا 77 جىل سالىپ، سماعۇل ٴسادۋاقاسوۆ ٴمايىتىنىڭ كۇلى ازات قازاقستاننىڭ استاناسىنا جەتكىزىلدى.

وسىندا جەرلەنگەن اتاقتى ادامداردىڭ ىشىندە قازىرگى ۇكىمەت باسشىسى كارىم ٴماسىموۆتىڭ ناعاشى اتاسى كارىم اجىبەكوۆ تە جەرلەنگەن.

كارىم اجىبەكوۆ 1900 جىلى بۇرىنعى سەمەي ۋەزىندە، قازىرگى پاۆلودار وبلىسى، لەبياجە اۋدانىنداعى كورت اۋىلىندا، قازاقتىڭ ٴماشھۇر-جۇسىپ پەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ سەكىلدى ۇلى اقىندارى جىرلاعان اق قايىڭدار مەن ٴمولدىر كولدەر ولكەسىندە، سول ايماققا كەڭىنەن تانىمال ۇستا، قارۋ-جاراق شەبەرى، ۋاق رۋىنان شىققان اتاقتى ەر كوكشە مەن بايان باتىرلاردىڭ ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن اجىبەكتىڭ ۇيىندە دۇنيەگە كەلدى. قازاق ورداسىنىڭ حانى ابىلايدىڭ اتىنان قىتاي يمپەراتورى سيان لۋنمەن كەلىسسوزگە قاتىسقان بايان باھادۇرگە كۇللى تۇرىك پوەزياسىنىڭ تارلانى ماعجان جۇمابايەۆ تۇتاس پوەما ارناسا، ۇلى عالىم شوقان ٴۋاليحانوۆ قازاق باتىرلارى جايلى عىلىمي ماقالاسىندا بايان باتىرعا كەڭىنەن توقتالادى.

اۋىلداعى مولدادان اراب ٴتىلىن ۇيرەنگەن كارىم التاي ولكەسىندە وقۋىن ورىس تىلىندە جالعاستىرادى. تاعدىر كارىمنىڭ جولىن ۇلى تۇلعالارمەن توقايلاستىردى. بوزبالا كەزىندە ول قازاقتىڭ ٴىرى جازۋشىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆپەن، تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى قانىش ساتبايەۆپەن تانىسادى، پاۆلودارلىق اقىن پاۆەل ۆاسيلەۆتىڭ ولەڭدەرىن قۇمارلانا تىڭدايدى. سونداي-اق ول پاۆلوداردا ٴوز سۇيىكتىسىن كەزدەستىرەدى. ايگىلى تاتار كوپەسىنىڭ قىزى فايكا ٴمىرقادامقىزى ايتيكينامەن تانىسىپ، 1931 جىلى سوعان ۇيلەنەدى.

1921-27 جىلدارى ك.اجىبەكوۆ سەمەيدەگى كازپەدتەحنيكۋمدە جانە ىى-دەڭگەيدەگى سوۆپارتشكولادا وقيدى. 1920-30 جىلدارى ول پارتيا تاپسىرماسىمەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋمەن، اشتىقپەن كۇرەسەدى. جاۋاپتى پارتيالىق تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ٴۇشىن سەمەيگە، پاۆلودارعا، قارقارالىعا، وڭتۇستىك قازاقتان وبلىسىنىڭ ارىس اۋدانىنا، شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلان اۋدانىنا، لەنينوگورسك قالاسىنا جىبەرىلەدى.

كارىم اجىبەكوۆ ادال دا تازا ادام رەتىندە كوشپەلى حالىقتىڭ مالىن تاركىلەۋ كەزىندە جاپپاي اشارشىلىق پەن حالىقتىڭ اشتىقتان قىرىلۋىنا اپارىپ سوققان پارتياداعى «اسىرا سىلتەۋشىلىكككە» قارسى اشىق كۇرەسەدى. 1929 جىلدىڭ 31 تامىزىندا پاۆلودار وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جابىق ماجىلىسىندە كارىم اجىبەكوۆ قاتتى سىنعا الىنسا، 1933 جىلى جارما اۋدانىنىڭ حاتشىسى كەزىندە اشتىققا ۇرىنعان كوشپەندى حالىقتىڭ زاڭدى تالابىن قولداعانى ٴۇشىن پارتيا قاتارىنان شىعارىلادى. ٴبىراق ٴۇش ايدان كەيىن قايتا قابىلدانادى. ونىڭ قۋعىن-سۇرگىن مەن زۇلماتتان امان قالۋى تاڭقالارلىق جاعداي.

1933-39 جىلدارى قازاق سسر حالىق كوميسسارياتى كەڭەسىندە جۇمىس ىستەگەن ك.اجىبەكوۆ ۇكىمەت تاپسىرماسىمەن تۇركسىبكە جىبەرىلەدى. 1942 جىلدىڭ اقپانىنان 1943 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن ول وسى جولدىڭ شىمكەنت بولىمشەسىنىڭ باسشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وزىنە «برون» بەرىلگەنىنە قاراماي، سۇرانىپ ٴجۇرىپ مايدانعا اتتانادى. الدىمەن 2-بەلورۋس مايدانىندا، كەيىنىرەك جاپونيانىڭ كۆانتۋن ارمياسىنا قارسى زابايكال مايدانىندا ارتيللەريا باتارەياسىن باسقارعان كارىم اجىبەكوۆ وتانىنىڭ ەر جۇرەك ۇلى رەتىندە كوزگە ٴتۇسىپ، «زا بوەۆىە زاسلۋگي»، «زا پوبەدۋ ناد گەرمانيەي»، «بەرليندى العانى ٴۇشىن»، «كەننيگسبەرگتى العانى ٴۇشىن»، «بۋداپەشتى ازات ەتكەنى ٴۇشىن»، «زا پوبەدۋ ناد ياپونيەي» جانە باسقا دا كوپتەگەن جاۋىنگەرلىك مەدالدارعا يە بولادى.

ارميادان قايتقان جاس وفيسەر 1947-48 جىلدارى اقمولا وبلىستىق پارتيا كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. جالىنداپ تۇرعان جاس بار قايراتىمەن بەيبىت ومىرگە بەلسەنە ارالاسادى. 1948 جىلدىڭ كۇزىندە كارىم اجىبەكوۆ قاراعاندى تەمىرجولى ساياسي ٴبولىمىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالادى. سوعىس جىلدارى تەمىرجول كولىگىندە جوعارعى باسقولباسشىنىڭ بۇيرىعىمەن ەنگىزىلگەن بۇل ساياسي جوعارى قىزمەت 1948 جىلعى قىركۇيەكتە ۆكپ(ب) وك قاۋلىسىمەن قايتادان اشىلدى. ساياسي ٴبولىمنىڭ باستى مىندەتى – مەملەكەتتىك جانە ەڭبەك ٴتارتىبىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ، تەمىرجولشىلاردىڭ ساياسي جانە ەڭبەك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ، تاسىمالدىڭ مەملەكەتتىك جوسپارىن ورىنداۋدى جانە اسىرا ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىن. ٴوز جۇمىسىندا جوعارى كاسىبي دەڭگەيىمەن، جىلى سوزىمەن، سابىرلى مىنەزىمەن ەرەكشەلەنگەن، جاڭالىققا جانى قۇمار، ٴارقاشان ٴىستىڭ تيىمدىلىگىن كوزدەيتىن كارىم اجىبەكوۆ تەمىرجولدا العاشقىلاردىڭ ٴبىرى بولىپ سەلەكتورلىق كەڭەس وتكىزۋدى ەنگىزدى.

سونداي قىزۋ كۇندەردىڭ بىرىندە قاراعاندى تەمىر جولىنىڭ باستىعى نيكولاي ەلاگين مەن كارىم اجىبەكوۆ الماتىداعى قازاقستان كومپارتياسى وك ٴبىرىنشى حاتشىسى شاياحمەتوۆ ۇيىمداستىرعان شۇعىل كەڭەسكە شاقىرىلدى. كۇن تارتىبىندە ەكونوميكاسى دامىعان سولتۇستىك وبلىستاردى رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىگىمەن جانە ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىمەن قوسۋ ماسەلەسى تۇردى. ول كەزدە قاراعاندىدان الماتىعا جەتۋ ٴۇشىن اقمولا-كوكشەتاۋ-پەتروپاۆل-ومبى-بارناۋىل ارقىلى ٴجۇرۋ كەرەك بولاتىن. وسى جولدى 1300 شاقىرىمعا قىسقارتىپ، ٴترانسسىبىر مەن تۇركسىب ماگيسترالدارىن قوسۋ ٴۇشىن مويىنتى-شۋ جەلىسى سالىناتىن بولدى. قازاقستان كومپارتياسى وك جانە رەسپۋبليكا ۇكىمەتى «حالىقتىق قۇرىلىس» دەپ جاريا ەتكەن بۇل قۇرىلىستى قاراعاندى تەمىر جولى جاعىنان كارىم اجىبەكوۆ، تۇركىسىب جاعىنان مۇستافا قازىبەكوۆ، ال رەسپۋبليكالىق كوميسسيانى سول كەزدەگى قازسسر مينيسترلەر كەڭەسى ٴتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى دىنمۇحامەد قونايەۆ باسقاردى. قۇرىلىس وتە قيىن كليماتتىق جاعدايدا جۇزەگە اسىرىلدى. تەمىر جولمەن قاتار ونىڭ بويىنا ونەركاسىپتىك جانە مادەني تۇرمىستىق ينفراقۇرىلىمى بار سارىشاعان، شىعاناق، مىڭارال، قياقتى، حانتاۋ سياقتى ستانسالار سالىندى. قۇرىلىستا ىستەگەن حالىق اراسىندا كارىم اجىبەكوۆ جاۋاپكەرشىلىگى مول، قايىرىمدى، كىشىپەيىل باسشى رەتىندە كوزگە ٴتۇستى. 1953 جىلى 25 قازاندا ىسكە قوسىلعان بۇل تەمىر جول جەلىسى قۇرىلىسشىلارىنىڭ قاھارماندىق ەڭبەگى ٴۇشىن بەلگىلى قازاق اقىنى حاميت ەرعالي «ۇلكەن جولدىڭ بويىندا» دەگەن پوەما ارنادى.

كارىم اجىبەكوۆ سونداي-اق اقمولا-پاۆلودار تەمىرجول قۇرىلىسىنا بەلسەنە اتسالىستى. قاراعاندىنى كۋزباسپەن، ماگنيتوگورسكىمەن قوسقان، تىڭ ولكەسى ٴۇشىن وتە ۇلكەن ماڭىزعا يە بۇل جول 1952 جىلى 16 اقپاندا سالىنىپ ٴبىتتى. سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاننىڭ تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەرىن يگەرۋ اقمولا قالاسىن كەڭەس وداعىنداعى ەڭ ۇلكەن تەمىرجول تورابىنىڭ بىرىنە اينالدىردى. تىڭدى كوتەرۋ كەزەڭىندەگى قاراعاندى ماگيسترالى تەمىرجولشىلار اراسىندا جۇرگىزگەن ناتيجەلى ساياسي جۇمىسى ٴۇشىن كارىم اجىبەكوۆتى مەملەكەت باسشىلىعى «تىڭدى يگەرگەنى ٴۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتادى.

قاراعاندى تەمىرجولىنىڭ كوميسسارى رەتىندە كارىم اجىبەكوۆ تۇرعىن ٴۇي جانە مادەني-تۇرمىستىق نىسانداردىڭ سالىنۋىن قاتاڭ پارتيالىق باقىلاۋدا ۇستاپ وتىردى. اقمولادا سول كەزدەگى رەسپۋبليكاداعى ەڭ ۇلكەن تەمىرجولشىلار سارايى (قازىرگى استاناداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى)، ەمحانا، مەكتەپتەر، دەمالىس ۇيلەرى سالىندى. ونىڭ نازارىنان قاراعاندى مەن پاۆلوداردىڭ، بۋراباي مەن اتباساردىڭ، قۇسمۇرىن مەن ەرەيمەنتاۋدىڭ، اعادىردىڭ، جەزقازعان مەن بالقاشتىڭ تەمىر­جول­شىلارى دا تىس قالعان جوق.

كارىم اجىبەكوۆ تاماشا ۇل-قىزداردى تاربيەلەپ ٴوسىردى. ۇلكەن قىزى ٴۇمىت – مگۋدىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن ۇزدىك ٴبىتىردى، ٴقازىر پروفەسسور. ەكىنشى قىزى ەلەونورا ومبىنىڭ تەمىرجول ينستيتۋتىن ٴبىتىردى. ۇلى ٴادىل – ماسكەۋدىڭ كولىك ينستيتۋتىن ٴبىتىردى، بۇگىن بىلىكتى پروفەسسور. ول تاربيەلەپ وسىرگەن جيەنى روزا حۇسايىنقىزى دا ٴقازىر پروفەسسور، مەديسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى.

اتا جولىن قىزى ەلەونورادان تۋعان، اتاسىنىڭ قۇرمەتىنە كارىم اتالعان جيەن نەمەرەسى دە قۋدى. ەلىمىزدىڭ استاناسى الماتىدان اقمولاعا كوشىرىلگەن كەزدە كولىك جانە كوممۋنيكاسيا ٴمينيسترى، جاپ-جاس كارىم ٴماسىموۆ اقمولاداعى ٴبىر كەزدەگى ٴوزىنىڭ اتاسى وتىرعان كابينەتكە جايعاسىپ، قىزمەت جولىن باستاعان كارىم ٴماسىموۆ ٴقازىر قر ۇكىمەت باسشىسى قىزمەتىندە.

كارىم اجىبەكوۆ 1961 جىلى سەلينوگراد قالاسىندا قايتىس بولدى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي