قازاقتىڭ شىلدەحانا كۇزەتۋ ٴداستۇرى - اسىل قازىنا|11 تامىز 2016، 11:46
BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قازاقتىڭ شىلدەحانا كۇزەتۋ ٴداستۇرى

بالا دۇنيەگە كەلگەن كۇنى اقشامنان، ياعني، اناسى تولعاتىپ جاتقان كەزدە تولعاعى جەڭىل بولسىن دەگەن ىرىممەن وتەلەتىن جارىس قازاننىڭ سوڭىنان ىلە ـ شالا شىلدەحانا دۋمانى باستالادى. كەلەسى كۇنگە دەيىن اۋىلدا شىلدەحانا كۇزەتىپ، اۋىل ونەرپازدارى، دۇنيەگە كەلگەن بالانىڭ كىندىك شەشەسى، جاقىن ـ جاناشىر، تۋىسـتۋعاندارى، كورشى-قولاڭدار بالا تۋعان وتباسىنا «بالانىڭ باۋى بەرىك بولسىن» ايتىپ، اماندىق تىلەپ شىلدەحانا تىلەۋىنە قاتىناسادى.

قازاق داعىسىندا ايەلدىڭ جۇكتى كەزىنەن باستاپ، بوسانعان ايەلگە سويىپ بەرىپ سورپالاپ، شىلدەحانا تويىنا جينالعاندارعا «قاتىنداردىڭ قالجاسى ورتاق» دەپ، قۇرمەتتەپ اسىپ بەرۋگە ارنايى ٴبىر مال دايىنداپ، مۇنى قالجالىق مال دەپ اتايدى.

قازاق قالجالىق مالدى ارناۋلى ولشەممەن دايىندايدى: قالجاعا ٴىرىقارا، ەشكى تۇلىكتەرى سويىلمايدى. ٴتۇسى اقسارباس، كۇيلى، ەركەك (قۇنان، دونەن) قوي ازىرلەنەدى. سەمىز ەركەك قويدىڭ، سونىڭ ىشىندە كۇيلى قۇنان، دونەن قويدىڭ ەتى مەن سورپاسى وتە قۋاتتى، ٴنارلى بولاتىندىقتان، بوسانعان انانىڭ ٴالـقۋاتىن تولىقتاپ، تەزىرەك سەرگۋىنە پايداسى زور بولادى. بۇل تالعام قازاقتىڭ اسـتاعام دايارلاۋ دانالىعىن تانىتادى. ال، قالجالىق مالدىڭ ٴتۇسىنىڭ اقسارباس بولۋى – قازاقتىڭ وزىندىك تانىمـسەنىمىنەن تۋىنداعان.

قازاق حالقى قۋانىشقا، جاقسى تىلەۋ، تويـتومالاقتارعا اقسارباس مال (قوي) دايىندايدى. قارا ٴتۇستى، اسىرەسە، شىمقاي قارا قوي، ەشكىنى قۋانىشتى ىرىمعا سويمايدى، ونداي مالدى كوبىنەسە، قارالى ٴولىمـجىتىم، تاساتتىق بەرۋگە ىستەتەدى.

«شىلدەحانا تويىندا جاڭا بوسانعان ايەل ٴۇشىن قالجاعا سويىلعان مالدىڭ ەتى ورتاعا كەلگەندە ٴجون بىلەتىن ٴبىر ايەل ومىرتقانى قولىنا الىپ، ونىڭ ەتىنەن ايەلدەردىڭ بارىنە اۋىز تىيگىزىپ، ابدەن ٴمۇجىپ، مويىن سۇيەكتى توبىلعىعا ٴتىزىپ، ٴۇي ىشىندەگى بيىك جەرگە ٴىلىپ قويادى. مۇنىسى بالانىڭ مويىنى تەز بەكىسىن دەگەن ىرىمدى مەڭزەيدى.

شىلدەحانا كۇزەتىندە دومبىرا شەرتىلىپ، ايتىس وزدىرىلىپ، ٴانـجىر، قيسساـداستان، تاقپاق، ٴجۇمباق، جاڭىلتپاش ايتىلىپ، كۇندىز ات ويىندارى، تۇندە اقسۇيەك، جاسىرنباق، التىباقان قاتارلى تۇرمىسـسالتتىق، سپورتتىق ويىن تۇرلەرىن وتكىزەدى. شىلدەحاناعا جينالعان كوپشىلىك جاعىمدى كەڭەستەر، جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ بولاشاعى تۋرالى بولجامدار ايتىپ، دۇنيە ەسىگىن اشقان ۇرپاققا جاقسىلىق باعىشتايدى. قازاق سالتىندا ۇرپاقتىڭ دۇنيە ەسىگىن اشۋى – بالا تۋعان وتباسىنىڭ عانا قۋانىشى بولىپ قالماستان، بۇكىل اۋىلـايماقتىڭ ورتاق قۋانىشى رەتىندە ەسەپتەپ، دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاق جايلى: «قىزى بار ٴۇيدىڭ قۇتى بار»، «قىز بار جەردە سىر بار»، «ۇل تۋعانعا كۇن تۋار»، « ۇلى باردىڭ تۋى بار»، « ۇلى باردىڭ ٴوزى بار، قىزى باردىڭ ٴىزى بار»، «ەكەۋى باردىڭ كوزى بار» دەپ اعىنان اقتارىلىپ، بالانىڭ باقىتىن بارلىق قۋانىشتىڭ بيىگىنە قويعان.

شىلدەحانا تويىن وتكىزۋ – بالانىڭ ٴومىر ەسىگىن اشقان ٴبالزام ساتىنە وراي وتكىزىلەتىن شاتتىق تويى بولۋمەن قاتار، وزىندىك كيەلى سەبەپتەردى دە قامتىپ جاتقان. ونىڭ ٴبىرى، دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاقتى قۇتتىقتاۋ، قارسى الۋ. ەكىنشىسى، دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاققا اماندىق تىلەۋ. شىلدەحانا اتاۋىنىڭ ٴتۇپ ٴمانى پارسىنىڭ ٴچىلتىن (ٴچىل – قىرىق، ٴتىن – ٴتان، دەنە) سوزىنەن كەلىپ شىققان. قازاقتار «ٴچىل» اتاۋىن «شىلتەن» دەپ، وعان قىرىق سانىن ۇستەپ، «قىرىق شىلتەن» دەپ اتاعان. سەبەبى، شىلتەننىڭ سانى قىرىق بولادى دەيدى. بايرىعى قازاق ۇعىمىندا شىلتەن اتتى رۋح (كوزگە كورىنبەيتىن كيەلى بەينە) بولادى، ولار مازارلاردا، كەسەنەلەردە مەكەندەيدى. قۇدايعا قۇلشىلىق جاسايدى، مۇسىلمان بالاسىنا مەدەت بەرەدى، قۇلشىلىق جولعا تۇسكەندەرگە ٴجون سىلتەپ، قيىنشىلىققا ۇشىراعاندارعا، مۇساپىرلىك جولداعى جولاۋشىلارعا قول ٴۇشىن بەرەدى دەپ اڭىز ەتەدى. سوندىقتان قازاقتار ايدالادا جولاۋشى جۇرگەن كەزدەرىندە مولالاردى پانا تۇتىپ، مازارلارعا تۇنەگەن. قازاققا ٴتان كيەلى كۇش سول قىرىق شىلتەننىڭ ٴبىرى، قىدىر اتا دەپ قارايدى.

ٴبىزدىڭ شىلدەحانا اتاۋىمىزداعى انە سول، شىلتەن اتاۋىنان كەلگەن. شىلدەحانا كۇزەتۋدى كەي وڭىرلەر «شىلدەلىك كۇزەتۋ» دەپ تە اتاعان. جاس بوسانعان ايەلدى ٴتۇن بويى جىنـشايتان جاعالاپ جۇرەدى دەپ ىرىمداپ، بوسانعان شەشە مەن ونىڭ جاڭا تۋعان نارەستەسىن اۋىلدىڭ ساركىدىر ايەلدەرى مەن قىزـكەلىنشەكتەرى ٴۇش كۇن بويى جىنـجىبىردان قورعاپ كۇزەتكەن. مۇنىڭ استارىنداعى عىلىميلىق جاس بوسانعان شەشە مەن ونىڭ جاڭا تۋعان نارەستەسىن ۇدايى نەشە كۇندەي (كۇنىـتۇنى) جاقسى كۇتىمدەپ، دەنساۋلىعىن قاداعالاپ، زياندى جاندىكتەر مەن قاتەرلى جاعدايلاردان قورعاۋ ماقساتىن اتقارعان.

جاس بوسانعان ايەل مەن جاڭا تۋعان جاس ٴسابيدى كۇن باتقاننان، تاڭ اتقانشا ۇيىقتاماي كۇزەتىپ وتىرۋ بارىسىندا تۇنىمەن ولەڭ ايتىلىپ، انـبيمەن، ويىنـساۋىقپەن ورتانى دۋمانداتىپ، بوسانعان شەشەنىڭ جان سارايىن شاتتىققا بولەپ، جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ قۇلاعىنا جاعىمدى اۋەن، ٴتاتتى تىلەك، اتالى بورىشتار مەن القاۋلى سوزدەرىن ۇيالاتقان.

قازاق حالقىنىڭ سالتىندا بالا پەداگوگيكاسى نارەستەنىڭ انا قۇرساعىندا جاتقان كەزىنەن ويلاستىرىلىپ، عىلىمي جۇرگىزىلىپ كەلگەن. قازاق ۇعىمىندا، بالا ىشتە جاتقاندا وتباسىنىڭ جاڭجالى مەن ۇرىسـقاعىستارىن ەستىسە، اۋىراياق انا اشتىق پەن اشـجالاڭاشتىقتىڭ، قاسىرەت پەن قايعىـشەردىڭ الاپاتىن تارتقان جاعدايدا ىشتەگى ۇرپاق سالەمەت تۋىلمايدى. ەسەيگەندە جەتەلى بولا المايدى دەپ، ال، ونىڭ وڭىنشا، بالا ىشتەگى كەزىنەن باستاپ بالا تاربيەىسىن جۇيەلى جۇرگىزىپ، ەكىقابات ايەلدى رەنجىتپەي، كوڭىلدىلىككە شومىلدىرىپ، تولىق كۇتىمدەپ، ىشتەگى بالاعا اقىرىن دا، سازدى ۇنمەن تىلدەسىپ، ونىڭ امانـەسەن ٴومىر ەسىگىن اشۋىن، تاماشا بولاشاق، جارىق دۇنيە، قورمال اكەـشەشەسى، جاناشىر تۋىسقاندارى، تۋعان اۋىلى قۇشاق جايا كۇتىپ وتىرعانىن بايانداپ، ىشتەگى بالانىڭ كەلەشەكتە وتە بىلىكتى، تەكتى ۇرپاق بولاتىندىعىنا سەنىم بىلدىرسە، مۇنداي باپتاۋ كورگەن نارەستە قۋاتتى، ساپالى، تەز، تولىق جەتىلەدى دەپ تانىعان.

قازاقتىڭ ىشتەگى نارەستە تاربيەسىن كوبىنەسە اكەـشەشەسى، اجەسى جۇرگىزىپ كەلگەن. وسىنداي ۇناسىمدى دا، عىلىمي تاربيە مەن بالاعا مەيىرـشاپاعاتتىڭ جالعاسىمى نارەستەنىڭ دۇنيەگە كەلگەن قۇرمەتىنە ارنالعان شىلدەحانا تىلەۋىمەن ۇلاسىپ جاتادى.

حالقىمىزدىڭ رۋحاني الەمدە دۇنيەگە جاڭا كەلگەن سابيگە قىرىق شىلتەننىڭ دە ىقىلاسىن كىرىكتىرەدى. بالا دۇنيەگە كەلگەن ۋاقىتتان باستاپ، قىرىق كۇنگە دەيىن قىرىق شىلتەن ٴسابيدى كۇزەتىپ، قورعاپ، قورشاپ پالەـقازا، جىنـشايتانداردان امان ساقتاپ جۇرەدى دەپ قارايدى ٴارى بالا تۋعاننان قىرىق كۇن ىشىندە بولەكشە قورعاپ، سىرتقا شىعارماي، جات ادامعا كورسەتپەي، تابيعاتتىڭ الۋان قۇبىلىستارى مەن بالاعا بەرىلەتىن اسـتاعامداردا ساقتىقتى كۇشتى ۇستايدى.

بالا دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىنگى قىرىق كۇننەن سوڭ، «قاراقۇلاقتاندى، قاتارعا قوسىلدى دەپ»، ىرىم جاساعان. قۇتتىقتاپ، ٴبىر مالىن اتاپ سويىپ نەمەسە ٴبىر جىلىگىن كادەلەپ اسىپ، قىرىق شەلپەك ٴپىسىرىپ، كورشىـقولاڭداردى شاقىرىپ شاي بەرىپ، قىرقىنان شىققان بالانىڭ قارىن شاشىن العان.

بالانىڭ قارىن شاشىن، يت جەيدەسىن شەشەسى بالا ەسەيىپ ازامات بولعانعا دەيىن كيەلەپ ساقتاپ قويادى.

قازاق ۇعىمىندا ادام دۇنيەدەن وتكەن قىرىق كۇن ىشىندە قىرىق شىلتەن قازالى وتباسىندا، مازار باسىندا بولىپ ارۋاقتارعا ساۋاپ جولدارىن جاسايدى دەپ قاراعان ٴارى ٴارۋاق شىققان وتباسى مەن اۋىلى ادام پەندەسى دۇنيەدەن ٴوتىپ، جەرلەنگەن كۇننەن باستاپ، قىرىق كۇنگە دەيىن، وتباسىنداعى ٴمايت جاتقان جەرگە قىرىق شىراق جاعادى. ٴارۋاق اتتانعان وتباسىنىڭ شامىن (وتىن) قىرىق كۇنگە دەيىن وشىرمەي جاعىپ، ارۋاقتىڭ قايتىس بولعانىنا قىرىق كۇن تولعاندا مال سويىپ، اس دايىنداپ، كورشىـقولاڭ، تۋىسـتۋعاندار جينالىپ، قۇران حاتىم وقىتىپ، ٴارۋاقتىڭ قىرقىن بەرگەن.

وسىنداي سالتـداسۇرلەرگە بايلانىستى شىلدەحانا كۇزەتۋ، ۇزاتىلاتىن قىزدىڭ تويى (قىزدىڭ ٴوز توركىنىنەن اتتانۋى ولىممەن بىردەي دەلىنۋدەن) قىرىق كۇنگە ۇلاسىپ جاتاتىن سالتانات، ىرىمدار بولعان. مۇنىڭ بارلىعى قازاقتىڭ ولگەنگە قۇرمەت ەتىپ، ٴتىرىنى ارداقتايتىن اسىل سالتى سانالادى.

شىلدەحانا تويى كولەمى شاعىن بولعانىمەن ٴمانى تەرەڭ، قازاقتىڭ تويـتومالاق سالتىندا سالتاناتپەن اتالاتىن ۇلتتىق بوگەنايى بولەك، مارتەبەسى ۇستەم تۇرمىس ـسالتتىق قيمىلى بولىپ تابىلادى.

«شىلدەحانا، بەسىك توي،

تۇساۋ كەسەر، سۇندەت توي»

– دەپ شىرقالاتىن «قازاق ٴداستۇرى» ٴانى مىنە، وسىنداي مايەگى مىعىم ۇلتتىق سالتىمىزدى ٴانـجىر الەمىندە ماراپاتتاعان.

تابىسبەك شاريعات

قالامگەردىڭ «قازاقتىڭ اسىل سالت-ساناسى» جيناعىنان.

دايىنداعان ۇلاربەك دالەي ۇلى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي