BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قازاق قوعامدىق ساناسىنداعى پيعىل ۇعىمى

فوتو: kazakhs.kazakh.ru

پيعىل قازاق قوعامدىق ساناسىنداعى ادامنىڭ نيەتى، پەيىلى، ىشكى پىكىرى دەگەنگە ساياتىن مورالدىق-پسيحولوگيالىق كاتەگوريا. حالىقتىق تۇسىنىكتە ادامنىڭ پيعىلى ونىڭ باسقالارعا، ورتاق ىسكە، جەكەلەگەن امال-ارەكەتكە، ت.ب. دەگەن قاتىناسىن انىقتايتىن، دالىرەك ايتقاندا، وسى قاتىناستىڭ وڭ نە تەرىس سيپاتتارىن كورسەتەتىن ەرەكشە كوڭىل قالاۋى، ٴدىتى. پيعىل ۇعىمى قازاقتاردىڭ ەتنومادەني ساناسىندا يسلام ٴدىنىنىڭ قۇندىلىقتارىمەن بەرىك بايلانىستا قالىپتاستى. ٴدىني تۇسىنىكتە پيعىل پەندەنىڭ ىشكى رايى، ىنتاسى، ٴبىر ارەكەتكە نەمەسە سونى جاساۋعا، ت.ب.، ادەتتە اللانى تانۋعا، وعان قۇلشىلىق-عيبادات ەتۋگە، ساۋاپتى امال جاساۋعا، يسلام قاعيداتتارىنا، شاريعاتقا سايكەس ادەپ ساقتاۋعا دەگەن ىنتاسى. پيعىل وسى بەيتاراپ ماعىنادان باسقا وڭ جانە تەرىس سيپاتتارعا دا يە.

ٴبىر ىسكە دەگەن ٴار پەندەنىڭ پيعىلى ٴارتۇرلى بولادى. ٴبىرىنىڭ كوڭىلى سول ٴىستى قالاپ، وعان وڭ باعا بەرىپ تۇرسا، ەكىنشىسىنىڭ ىنتاسى جوق، ٴىستى باعالاۋى تەرىس بولۋى مۇمكىن، ٴۇشىنشىسى قاساقانا وڭ باعا بەرگەن بولىپ، ول ٴىستىڭ جۇزەگە اسپاۋىن كوزدەۋى مۇمكىن. وسىعان قاتىستى «...اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماسا دۇنيە ويران بولار ەدى. فيعىل (پيعىل) —پəندەنىڭ قازىعى — وسى جاقسى حاكيمدەر əر نəرسە دۇنيەدە سولاردىڭ يستيحراجى ٴبىرلəن راۋاج تابادى....ٴجا، ول (اللانىڭ) سەگىز سيپاتىنا سيپاتىمىزدى ٴھام ول اتتارى ٴبىرلان اعلاملانعان فيعىل قۇداعا فيعلىمىزدى ەرتپەك نەمەنەن تابىلادى، قالايشا تابىلادى، ونى بىلمەك كەرەك. ول - اللا تاعالانىڭ زاتى، ەشبىر سيپاتقا مۇقتاج ەمەس، ٴبىزدىڭ اقىلىمىز مۇقتاج، جوعارعى جازىلمىش سيپاتتار ٴبىرلان تاعريفلاپ تانىماققا كەرەك. ٴوز  پيعىلدارىڭدى  سوعان ٴوز  حالىنشە  ۇقساتۋدى  شارت  قىل» دەگەن ابايدىڭ وتىز سەگىزىنشى قارا ٴسوزىنىڭ ۇزىندىسىندە پيعىل ادامنىڭ ٴبىر ىسكە، قۇبىلىستى تانۋعا ت.ب. دەگەن بەكىگەن ۇستانىمى، بەتالىسىنىڭ دەنى دەگەن بەيتاراپ جانە وڭ مانىندە كورىنىپ تۇر.

سونداي-اق، پيعىل ٴسوزى تەرىس ٴماندى سوزدەرمەن دە ٴجيى تىركەسەدى. ابايدىڭ وسى قارا سوزىندە بۇعان قاتىستى:«...بۇل زاماننىڭ موللالارى حاكيم اتىنا دۇشپان بولادى. بۇلارى بىلىمسىزدىك، بəلكي بۇزىق فيعىل، «əلينسان ٴعəددۇ لəما جəھيلگə» حيساپ. ولاردىڭ شəكىرتتەرىنىڭ كوبى ٴبىراز عاراب-پارسىدان ٴتىل ۇيرەنسە، ٴبىرلى-جارىم بولىمسىز ٴسوز باحاس ۇيرەنسە، سوعان مəز بولىپ، وزىنە وزگەشەلىك بەرەمىن دەپ əۋرە بولىپ، جۇرتقا پايداسى تيمەك تۇگىل، ٴتۇرلى-تۇرلى زارارلار حاسيل قىلادى...راس سوزگە ور قازىپ، تور جاساماق نە دەگەن ىنساپ، قۇرى وزىمشىلدىك ھəم ٴھəربىر وزىمشىلدىك — ٴəربىر ادامدى بۇزاتىن فيعىل» - دەپ كورسەتىلسە، ٴجۇسىپ بالاساعۇني ەڭبەكتەرىنەن «كوكەزۋ – جامان پيعىل، ٴنامارت كىسى، ادامنىڭ ٴقادىرلىسى – جومارت كىسى» دەگەن ناقىل ٴسوزى حالىق اراسىندا كەڭ تارالعان.

قازاقى ورتادا قالىپتاسقان تۇرمىستىق يسلامنىڭ تۇسىنىگىندە پيعىل ٴبىرجاقتى باعىتتاعى، ياعني تەك قانا ونىڭ يەسىنىڭ قاتىناسىن عانا بىلدىرەتىن قۇبىلىس ەمەس، ەكى جاقتى باعىتتاعى، ياعني ونىڭ يەسىنىڭ قاتىناسىنا قاراي قايتارىلاتىن جاۋاپتان قوسا تۇراتىن كۇردەلى احلاقتىق قۇبىلىس سانالادى. وسىمەن بايلانىستى قازاقتا «پيعىلى جاماندى قۇداي تابادى، تونى جاماندى يت قابادى; پيعىلىنان تاپتى، قۇداي پيعىلىنا قاراي بەرەدى» دەگەن سياقتى ماقالدار مەن تۇراقتى تىركەستەر قالىپتاسقان. ادامنىڭ پيعىلى وڭ بولسا، ونىڭ ٴىسى دە وڭعا باسادى، مارتەبەسى دە ارتادى، ارى تازا بولادى، ال پيعىلى تەرىس بولسا، ٴىسى كەرى كەتەدى، ەل الدىنداعى ابىرويىنان ايىرىلادى، سوعان قاراي جازاسىن الادى دەپ تۇسىنگەن. بۇل تانىم رۋحاني دۇنيەنىڭ سالاماتتىعى مەن تۇراقتىلىعىنا قاتىستى مەتافيزيكالىق زاڭدىلىقتاردى تەرەڭ تۇسىنۋدەن تۋىندايدى. ماتەريالدىق دۇنيەنىڭ ەكولوگياسى ٴۇشىن ونداعى ەلەمەنتتەر اراسىنداعى ٴوزارا بايلانىستىڭ ساقتالۋى قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا، رۋحاني دۇنيەنىڭ دە سالاماتتىلىعى ٴۇشىن ادامداردىڭ ىشكى دۇنيەسىنىڭ تازالىعى دا سونشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنگەننىڭ دالەلى. دۇنيەدە ەش نارسە جاۋاپسىز قالمايتىنى تۋرالى فيلوسوفيالىق قاعيدات حالىق دانالىعىندا پيعىلدىڭ مىسالىمەن دە ٴتۇسىندىرىلىپ وتىرعان. سوندىقتان حالىقتىق احلاقتا جاقسى پيعىل جاقسى سوزدەن باستالادى، «جاقسى ٴسوز جارىم ىرىس» دەپ، وڭ پيعىلعا قولداۋ كورسەتىلسە، تەرىس، جات، ارام پيعىلعا «وتپەس پىشاق قول كەسەر، ارام پيعىل جول كەسەر; پيعىلى تەرiس حان iس ەتسە، ول جيعان مالىڭدى تارiك ەتەر، ارام پيعىل اللانىڭ سۇيمەس ق ۇلى» - دەپ، تەرىس باعا بەرىلىپ، جات ارام پيعىل ايىپتالىپ وتىرعان. بۇل جەردە ٴبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت: حالىقتىق احلاقتا ول تەك مورالدىق نورما رەتىندە كورسەتىلىپ، دۇرىس/تەرىستىگى بالا جاستان ٴتۇسىندىرىلىپ، قوعامدىق پىكىر ارقىلى دۇرىسى قۇپتالىپ، تەرىسى ايىپتالىپ وتىرعان، الايدا تەرىس پيعىل تانىتقان ادامعا ناقتى جازا قولدانىلماعان، ول ٴۇشىن جازالاۋدىڭ تەتىكتەرى دە بولماعان، سەبەبى حالىقتىق ٴدىني تۇسىنىكتە ونىڭ جازاسى پەندەسىنە اللادان بولاتىن، رۋحاني جازا، ادامنىڭ ىشكى كۇيزەلىسى تۇرىندە كورىنەتىن ٴتان جازاسىنان الدە قايدا اۋىر جان مەن ار جازاسى سانالعان، سوندىقتان قازاقتا «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» - دەپ اردى بارىنەن بيىك قويعان. ول قانشالىقتى بيىك قۇندى بولسا، ونىڭ جازاسى دا سونشالىقتى اۋىر بولماعى حاق.

پيعىل كەيدە اشىق بىلدىرىلسە، كەيدە جاسىرىن دا بولادى. جاسىرىن پيعىلعا قۇپتارلىق تانىتپاعان. «جاقسى بولسا نەسىنە جاسىرار ەدى»- دەپ، ونداي پيعىلدىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا كۇمانمەن قاراعان. ٴبىر ٴىستى باعالاۋدا ونىڭ نە ٴۇشىن ىستەلگەنىنە، ياعني ىستەۋشىنىڭ پيعىلىنا باعا بەرگەن. سىرت قاراعاندا جاقسى ٴىس بولعانىمەن، جات پيعىلمەن جاسالعان ٴىستىڭ سوڭى، كوزدەگەنى جاقسىلىق ەمەس دەپ، ونى تەرىسكە شىعارعان. سوندىقتان قانداي ىستە دە پيعىل قىمبات سانالعان. بۇل جونىندە ابايدىڭ «ادامنىڭ ادامدىعى ٴىستى قالاي اياقتاعانىنان ەمەس، قالاي باستاعانىنان» بىلىنەدى دەگەن ٴسوزى ەل ىشىندە ناقىل سوزگە اينالىپ كەتكەن.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ٴتىزىمى:

  1. ٴجۇسىپ بالاساعۇني. قۋتادعۋ بيليگ ترانسكريپسياسى // قۇراست: قىراۋبايەۆا ا. الماتى: انا ٴتىلى، 1991ج. 92-112بب.
  2. اباي. قارا ٴسوز. پوەمالار. الماتى: ەل، 1993ج.
  3. قر موم – ماتەريالدارىنان; ومەە – ماتەريالدارىنان.

استانا قالاسى ارحەوگرافيا جانە دەرەكتانۋ

ۇلتتىق ورتالىعى قازاقستانعا قاتىستى شەتەلدەگى مۇرالاردى

زەرتتەۋ جانە مالىمەتتەر جيناقتاۋ

ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى

جابىقباي ۇلى ٴادىلالى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي