BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قاسىرەت بولماعاندا قازاق سانى كەمىندە 45-50 ميلليونعا جەتەر ەدى

قارت تاريحتىڭ قاتپارىنا قاراساڭ، قارالى قازاق جەتى باسقىنشىلىقتى باستان وتكەرىپ، تالاي تاۋقىمەتتى ارتتا قالدىرىپتى. قويشا قىرىلىپ، ەل-جەرىنەن جىرىلعان دا، مىنا ٴبىزدىڭ ۇلت. مۇنىڭ بارلىعىن ەل بولعاننان كەيىن، سۇم ساياساتتىڭ سۇرقيا استارىن ٴبىلىپ-تانىعاننان كەيىن ايتىپ وتىرمىز.

«ەندى وسىدان تاعلىم الساق، قانەكەي؟» دەگەن تۇپكى ويعا دەن قوياتىن كەز جەتتى. ەتەك-جەڭدى جيىپ، دەربەس ەل اتانعان سوڭ، وتكەندى تۇگەندەۋ - ٴبىزدىڭ پارىز. ەستى ۇرپاق، باباسى كورگەن ناۋبەتتى اۋىر مەن جەڭىلگە بالاماسا كەرەك-تى. ويتكەنى ۇلتقا تونگەن قاسىرەت - قاشاندا جۇرەك سىزداتادى. ايتپاعىمىز، 31 مامىر - اشارشىلىق جانە قۋعان-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. قازاقتى قىناداي قىرعان قارا تاڭداق قۇرباندارىنا قۇران باعىشتاپ، ەسىمدەرىن جاڭعىرتۋ ٴۇردىسى ٴقازىر قالىپتاسىپ كەلەدى. شۇكىر دەلىك. بۇل اۋەلى كەيىنگى ۇرپاق ٴۇشىن اۋاداي قاجەت. ويتكەنى ولار ٴتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وڭاي كەلمەگەنىن، اقجەم اشارشىلىقتان ميلليونداعان قانداستارىنىڭ شەيىت بولعانىن، كوش باسىندا جۇرگەن الىپتارىنان ايىرىلعانىن ٴبىلىپ ٴجۇرۋى ٴتيىس.

قازاق تاريحىندا ٴبىز بىلەتىن تالاي ناۋبەت بولدى. قولدان جاسالعانى 1930-1933 جىلدار ارالىعىنداعى اشارشىلىق. سول قاسىرەتتەن 4 ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز باقيلىق بولىپتى. بىزدەگى تاريحشىلاردىڭ ساناعى وسى. ول سانعا 1937 جىلى وسپادار قاندىقولداردىڭ ورىنسىز قارۋ كەزەنۋىنەن قازا تاپقان ارىستاردى قوسىڭىز. قابىرعا قاۋساتادى، ارينە. مىسال كەلتىرۋگە شەبەر ەلمىز عوي. ەندەشە، بىلە ٴجۇرىڭىز. كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان ۋكراينا بيلىگى، بابالارى كورگەن اشارشىلىقتى باياعىدا-اق «گەنوسيد» دەپ تاپقان. ٴتىپتى، ونداعى سوت ستاليننەن باستاپ، بۇرىنعى كسرو باسشىلارى مەن ۋكراين كەڭەستىك سوسياليستىك رەسپۋبليكاسى جەتەكشىلەرىن دە وسى الاپات قىلمىستى جاساعان قىلمىسكەرلەر دەپ ۇكىم شىعاردى. ال، ٴبىز جۇمعان اۋىزدى ٴالى اشپادىق. قۇددى، قۇم تولتىرىپ العاندايمىز.

الماتىلىق اعايىن، اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ ٴۇشىن جىلدا تۇرار رىسقۇلوۆ ەسكەرتكىشىنىڭ الدىنا جينالادى. گۇل شوقتارىن سول ورىنعا قويادى. ٴبىراق بىزدە ٴتاۋ ەتەتىن تاستۇعىر بولعان. ٴيا، بۇرىن بولعان، ٴقازىر جوق. ويتكەنى ناۋرىزباي باتىر مەن قابانباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ساياباق ٴقازىر جەكەنىڭ مەنشىگىندە. «اقجاعالىلار اقشادان قىسىلىپ، ساتىپ جىبەرگەن» دەسەدى الگى جەردى. مۇنى تەككە ايتقانىم جوق. پرەزيدەنتتىڭ ٴوزى قارالى بۇل كۇنگە ارنالعان ٴىس-شارالاردى قاجەتتى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋدى ۇكىمەتكە تاپسىرعان ەدى ٴبىر جىلدارى. ٴبىراق سول پارمەنگە قۇلاق تۇرگەن جاندى كورمەدىك ٴالى كۇنگە. جاۋاپتىلار ۇمىتقانىمەن، جالپى جۇرت ۇمىتپايدى بۇل كۇندى.

شاۋجايدان شاپ ۇستاعان قارا تاڭداق... ەلدەن بوسقان مۇقىم ەل... بوزىنگەندەي بوزداعان قارا شەشە... ارقادا اناسىنان ايىرىلىپ اڭىراعان شاقالاق... قولقا قابار قولاڭسا ٴيىس... ماڭايدى تەگىس جاپقان ادام ٴمايىتى...

قاندىقولداردىڭ قاساقانا جاساعان ناۋبەتى قازاقتىڭ تەڭ جارتىسىن تۇقىرتا شەڭگەلدەدى. تاجال تىرناعىنان امان قالعاندارى جوتا بەزىپ، قىر استى. ال بەزۋدەن قاپ، ورتا بەلدە بەرىلۋگە بارعان بەيباقتار قويشا قىرىلدى. كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىن دەگەندە ەسىمىزگە 1937-38 جىلدار تۇسەدى. الايدا ٴناۋباتتىڭ باستاۋى ارىدا. ازاماتتىق سوعىستى قوسپاعاندا قۋدالاۋ 1918 جىلدان باستالىپ، «كوسەمنىڭ» كوزى كەتكەنشە، 1953 جىلعا دەيىن جۇرگىزىلگەن. 1921-1922 جىلدارداعى اشتىقتا 1 جارىم ميلليون ادام شەيىت بولعان. بۇل قازاقتىڭ جارتىسىن جالماعان اشارشىلىق «قىزىل تەررور» دەگەن اتاۋمەن تاريحتا قالدى.

"1921 جىلى بولعان اشتىق. ونىڭ سەبەبى 1918-21 جىلدار بولعان ازامات سوعىسىنداعى قىزىل اسكەرگە ازىق كەرەك دەدى دە، مالدى تارتىپ الدى. ال، 1921 قۇرعاقشىلىق بولدى دا، ەل اشتان قىرىلدى"،- دەدى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى جۇمابەك اشۋ ۇلى.

زۇلماتتىڭ ەكىنشى كەزەڭى 1928-29 جىلعى كامپەسكىلەۋ، بايلاردى يتجەككەنگە ايداۋ. ۇلگەرگەندەرى، استىندا كولىگى بارلارى شاڭىراعىن تاستاپ، قىتاي مەن وزبەكستان استى. ودان كەيىنگىسى 1930-33 جىلدارداعى گولوشوكيندىك قولدان جاساعان اشتىق. 31 مامىردى 19 جىلدان بەرى اتاپ كەلە جاتقانىمىزبەن، اشارشىلىقتاعى ادامدار ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ استارىندا ٴالى اتاۋسىز قالىپ كەلەدى. الايدا رەپرەسسياعا قاراعاندا اشارشىلىق جىلدارى قىرىلعان حالىق سانى ٴۇش ەسەگە كوپ. بەس جاسىندا اشارشىلىقتان بەز بەن تەرىنىڭ پۇشپاعىن جەپ جان ساقتاعان جاندى سويلەتسەك.

"ٴبىر جاس كەلىنشەكپەن 25 جاستاعى بيبي دەگەن، ەكەۋمىز قايدا قالعانىمىزدى بىلمەيمىز. ٴبىر ۋاقىتتا سەنى اشتان ٴولتىرىپ الامىن-اۋ دەپ جىلاعانى ەسىمدە. سودان ٴبىر اۋىلعا جولىقتىق. سول كەزدە تەرىڭنەن بەرشى، بەزدەرىن بەرشى دەگەنى ەسىمدە. سوندا بەزدى جەدىك. سول بەزدىڭ ٴدامى اۋزىمنان ٴالى كەتپەيدى"،- دەدى اقىن-اۋدارماشى اۋباكىر نىلىبايەۆ.

اشارشىلىق پەن تاركىلەۋگە توقسان جىلدان اسسا دا، ٴالى ساياسي باعا بەرىلگەن جوق. ٴبىرىنشى جانە ەكىنشى اشارشىلىق ٴۇش ميلليون ٴۇش ٴجۇز مىڭ جاندى جالماپتى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى سانى مەن دەموگرافيالىق جاعىنان اشارشىلىقتان الدەقايدا از. ارينە، رۋحاني تۇرعىدان حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستارلارىن جوعالتۋ اۋىر ازاپ. ٴبىراق قايتا-قايتا جاسالعان اشارشىلىق قازاقتى تۇپ-تامىرىمەن تىپ-تيپىل ەتە جازدادى. حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىن جوعالتۋ - ۇلتتىق قاسىرەت. سوندىقتان الاشقا كەلگەن ازاپتى جىلدارعا ارنايى كۇن بەلگىلەنىپ، ساياسي باعا بەرىلۋى ٴتيىس. ماسەلەن، ۋكراينا، ٴستاليندى حالىق جاۋى ساناپ، كسرو-نىڭ جانە وزدەرىنىڭ سول كەزدەگى جەتەكشىلەرىن قىلمىسكەرلەر دەپ اتادى. جاۋىزدىقتى «گەنوسيد» دەپ جاريالادى. گرۋزيندەر مەن ارميايندار اجال قۇشقان ازاماتتارىن رەسەي رەسمي مويىنداۋى كەرەك دەپ سانايدى. ال، ٴبىز اۋزىمىزعا قۇم قۇيىلعانداي قاقالىپ ٴالى وتىرمىز.

"قانداي اسىل جاندارىمىزدان ايىرىلىپ قالدى سول كەزدە. ٴبىز وتكەن عاسىرىمىزدى تولىق زەرتتەمەي، بولاشاقتىڭ فۋندامەنتىن قالاپ جاتىرمىز. ول بولاشاقتى جاساي المايمىز. ويتكەنى ٴوزىمىزدى-وزىمىز تانۋىمىز كەرەك قوي. كىمبىز ٴبىز مىنا تاريح الدىندا؟ جەر ۇستىندە"،- دەدى رەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆ.

سارىسۇردەك ساياساتتان پىكىرى بولەك، ويلاۋى وزىق، ەلدى بىلىمگە باستاعانداردى بۇعاتتاۋدىڭ شارىقتاۋ شەگى 1937-38 جىل. جار سالعاندار «حالىق جاۋلارى»، «وتانىن ساتقاندار»، «شەتەل شپيوندارى» دەگەن جالانىڭ ٴۇش ٴتۇرى ەركىن قولداندى. اۋىر قىلمىستىلار «حالىق جاۋى» رەتىندە 107، 111 ستاتيامەن سوتتالىپ اتىلدى، ال «جەڭىل جازاعا» ىلىنگەندەرى 5-تەن 25 جىل ارالىعىندا تۇرمەگە توعىتىلدى.

ساياسي قۋعىندالعان قازاقتى ساۋساقپەن ساناي المايسىڭ، تۇگەندەسەڭ ٴتىزىمىڭ تاۋسىلادى. كەڭ دالانىڭ سايلارىندا سايراپ جاتقان، قانعا بوككەن بابالاردىڭ بەيىتى. ٴداۋىرىنىڭ دۇلەي كۇشىنە باعىنباعانداردى مىلتىقتىڭ دۇمىنە قويدى. سايكەسىنشە، كومۋسىز، بەلگىسىز، زيراتسىز قالعانى قانشا ما؟ سويلەتەيىن دەسەڭ، ساندارى ساندىراقتاي باستايتىن جەردىڭ ٴبىرى - وسى بورالداي سايى. تاريحشىلار ستالين ٴوزى ومىردەن وتكەنگە دەيىن قازاقتىڭ قايماعىن قويداي قىرعىزىپ، توپىرلاتىپ وسىندا تاستاتقىزعان دەيدى. ال، ٴبىز جىلىنا ٴبىر رەت ەسكە الاتىن ۋاقىت جاقىنداعاندا وسىنداي بەلگىلى جەرلەردى عانا سىرلاپ، اكتەپ، گۇل قويۋدان ارى اسا الماي وتىرمىز.

قاندى ساي اتانعان اۋماقتا ناقتى قانشا ادامنىڭ جەرلەنگەنى بەلگىسىز. ويتكەنى بۇل جەر اتىلىپ، جانازاسىز جەتكىزىلگەن اياۋلى جانداردىڭ مەكەنى رەتىندە 1950 جىلعا دەيىن قولدانىلعان. تەك 1937-38 جىلدارى ٴجۇز مىڭنان استام ادام ۇستالسا، بەتكە ۇستار، كوشباسشى، اعارتۋشى دەگەن 25 مىڭىنىڭ جەلكەسىنە وق ٴتيدى.

"1938 جىلدىڭ اقپانى مەن 15 ناۋرىزدىڭ اراسىندا ەكى كۇن دەمالعان. ون ٴۇش كۇننىڭ ىشىندە 641 ادام اتىلعان. قازىرگى الماتى قالاسىنداعى ناۋرىزباي مەن قاراساي باتىر كوشەسىندە اتاقتى نكۆدنىڭ كگب ٴۇيى بار. سونىڭ ىشكى تۇرمەسى بار. 25 اقپانادا 39 ادام اتىلعان. 39 ادامنىڭ ٴ18-ى ۇكىمەت مۇشەسى بولعان. سونىڭ ىشىندە س.سەيفۋلين، ت.جۇرگەنوۆ، ق.جۇبانوۆ سياقتى قازاقتىڭ ٴبىرتۋار ازاماتتارى بولعان"،- دەدى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى جۇمابەك اشۋ ۇلى.

ونىڭ سىرتىندا اشتىقتان ەگىس القابىنان ٴبىر ۋىس بيداي الىپ، اتۋعا كەسىلگەن ادامنىڭ سانى ساناعا اۋىر تيەدى. قۇنى ٴبىر پۇتتىق بيدايعا جەتپەي اتۋ ۇكىمىنە جەتى ٴجۇز ٴتورت ادام كەسىلىپتى. 1918 بەن 53 جىل ارالىعىندا كورگە كىرگەنى، قيىندىق كورگەنى بار، توز-توزى شىققان قازاقتىڭ سانىن بەس جارىم ميلليونعا جەتكىزەدى. قاراعاندى، الماتى، اقمولا سىندى وزگە دە وڭىرلەردە ازاپپەن جاسىرىن ولتىرىلگەن ادامداردىڭ سانىن ٴبىر جىلدىڭ 365 كۇنىنە ورتاشا بولسەك، ٴبىر تۇندە اتىلعان ادامداردىڭ سانى جەتپىسكە جۋىقتايدى ەكەن. ايدالىپ، قاماۋعا كەتكەندەردى قوسپاعاندا. «جاۋدىڭ بالاسى» دەگەن كوزگە شۇقۋدى كوپ كورگەن ادامنىڭ ٴبىرى - سايات اعا. اكەسى ٴىلياس ونىڭ جەتى جاسىندا اتىلىپ كەتسە دە، بىرنەشە جىل جانسۇگىروۆ ٴتىرى دەپ سەنىپ كەلگەن. كەيىن تۇرتپەكتەۋدەن مەكتەپتەن دە قاشىپتى.

"اتتى دا، وسىندا اتىپ، اناۋ جاڭالىققا الىپ كەتەدى. ٴبىراق بىزگە دە، تۋىستارعا ول اتىلعان جوق، ول ٴتىرى. ونى اناۋ ٴسىبىر جاققا ايداپ جىبەردىك. حات جازىسۋعا بولمايدى دەپ. سويدەپ الدادى عوي ٴبىزدى. كوپكە دەيىن ٴبىز سوعان سەنىپ جۇردىك"،- دەدى ٴىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ۇلى سايات جانسۇگىروۆ.

زەرتتەۋشىلەر قازاق سول كەزدە قاسىرەتتەن امان بولعاندا كەمىندە 45-50 ميلليون بولار ەدى دەگەندى ايتادى. ماسەلەن، تۇرىكتەر سول كەزدە 10 ميلليون شاماسىندا بولسا، قازاقتار التى ميلليوننان اسقان. ال، تۇرىك حالقى ارادا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە جەتپىس ميلليونعا جەتسە، قازاق ون ميلليوننان ارەڭ استى. قاسىرەتتىڭ كەسىرى. 20 جىل ىشىندە توپالاڭ قايتا-قايتا كەلمەگەندە، جەندەتتەر حالىق جاۋى اتاعان يگى قازاق پەن ولاردىڭ ۇرپاعى امان بولعاندا، قازىرگى قازاق قوعامىنداعى زيالىلىق پەن ۇلتجاندىلىق ۇعىمدارىنىڭ مازمۇنى، ۇلى دالانىڭ وركەنيەتتى دامۋى ٴبالىم قازىرگىدەن باسقا بولا ما ەدى؟! ال، ارماندا اتىلعان، قاپاستا قينالعان الاشتىڭ سول كەزدەگى اياۋلى ۇل-قىزدارى بۇگىندە ماڭگىلىك ساعىنىشا اينالعان اياۋلى ازاماتتار بولىپ قالا بەرمەك.

دەرەك كوز: الماتى تۆ

فوتو: blogtime.kz


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي