BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ەكسكليۋزيۆ: ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ كەسەنەسى قۇلاعالى تۇر (فوتو) ەكسكليۋزيۆ

فوتو: Ержан Жаубай

استانا. 6 ماۋسىم. baq.kz – الاش كوسەمدەرىنىڭ ٴبىرى، xx عاسىردىڭ باسىندا قازاق حالقىن وتتى ولەڭىمەن وياتىپ، ونەر-بىلىمگە، ەركىندىككە ۇندەگەن ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ قوستاناي وبلىسى، جانگەلدين اۋدانى، قىزبەل (بيدايىق) اۋىلىنداعى كەسەنەسى ٴقاۋىپتى جاعدايدا تۇر. الاشقا ازاتتىق اپەرۋ جولىندا باسىن اجالعا بايلاعان اقىن وسىدان 81 جىل بۇرىن ايداۋدا ٴجۇرىپ ومىردەن وتكەن ەدى.

1989 جىلى ٴمىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ سۇيەگى كارەليادان تابىلىپ، قىزى گۇلنار دۋلاتوۆنىڭ باستاماسىمەن، ٴمىرجاقىپتانۋشى عالىم مارات ابسەمەتوۆ، بەلگىلى كينو-رەجيسسەر حاليلا وماروۆ، تانىمال جۋرناليست قايسار ٴالىم جانە وزگە دە ادامداردىڭ قاتىسۋمەن 1992 جىلى قازاقستانعا، تۋعان جەرى تورعاي دالاسىنا اكەلىپ جەرلەنگەن بولاتىن.

مۇنداعى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ەڭ باستى ماسەلە – ٴمىرجاقىپ جەرلەنگەن كەسەنەنىڭ ۇزاق جىلدىق كۇتىمسىزدىكتەن سوڭ، ٴبىر جاعىنا قاراي قيسايىپ، قۇلاۋ الدىندا تۇرعاندىعى. ىرگەتاسى اۋىر سالماقتى كوتەرە الماي جارىلىپ، ۇستىڭگى جاقتاعى قالانعان كىرپىشتەر دە قاقىراپ بولىنۋگە اينالعان.

بۇل جايتتى ٴوزىمىز دە كوزىمىزبەن كوردىك.

كەسەنەنىڭ شىراقشىسى ناعاشىباي ٴبىرمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، جاقاڭنىڭ زيراتىمەن قوسا سول جەرگە سالىنعان مۋزەي ٴۇيىنىڭ دە مۇلدە قاراۋسىز قالعانىن ايتادى.

«ٴمىرجاقىپتىڭ باسىنا زيارات ەتىپ كەلۋشىلەر كوپ. رۋحاني سالاعا قاتىسى بار ادامدارمەن قوسا قاراپايىم ادامدار دا الىستان ات تەرلەتىپ كەلىپ جاتادى. وكىنىشكە وراي، بۇل اۋماق ەشقانداي ٴبىر مەملەكەتتىك مەكەمەگە ٴتان ەمەس بولىپ، قاراۋسىز قالعان سوڭ قىزبەل اۋىلىنىڭ اكىمدىگى سوت شەشىمى ارقىلى ٴوز قاراماعىنا العان بولاتىن. ٴبىراق، شالعاي اۋىلداعى شاعىن اكىمدىكتە كەسەنە مەن مۋزەيدى رەمونتتاپ، كوممۋنالدىق شىعىنداردى تولەپ، كۇتىپ ۇستاۋعا قارجى تاپشىلىعى قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. مۋزەيگە ەلەكتر جۇيەسى تارتىلماعان، كەلگەن قوناقتارعا فوناريك جاعىپ، قىزمەت كورسەتەمىن. كەسەنە مەن مۋزەي اۋماعىن تازالاپ، كۇتىپ ۇستاۋعا ٴوزىم جۇگىرەمىن. ەش مەكەمەگە قاراستى بولماعان سوڭ ايلىق تا تولەنبەيدى. تەك، ۇلى ٴارۋاق ٴۇشىن جىل ون ەكى اي تەگىن قىزمەت كورسەتەمىن»، - دەيدى شىراقشى.

ىزعارلى كارەليادان سۇيەكتى اكەلەر الدىندا جاقاڭنىڭ قىزى گۇلنار دۋلاتوۆا ٴبىر ەستەلىگىندە:

«ميلليونداعان جازىقسىز جازالانعان بوزداقتارىمىزدىڭ سۇيەكتەرى ٴار جەردە شاشىلىپ، نە قۇپيا كومىلىپ قالعان جانداردى ويلاعاندا جانىمىز كۇيىپ، قابىرعامىز قايىسادى. سولاردىڭ ىشىنەن جالعىز ٴمىرجاقىپتىڭ سۇيەگى تابىلعاندا قازاق حالقىنىڭ قول قۋىسىرىپ قاراپ وتىرعانى اقىلعا سيا ما؟ قازاعىنىڭ سىلكىنىپ ويانۋىن كوكسەپ كەتكەن ٴمىرجاقىپ كارەليادا قالا بەرۋى كەرەك پە؟ نەسىن جاسىرايىن، بۇل ٴىستى مەملەكەت تۇرعىسىنان قولعا الار دەگەن نيەتپەن رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ اتىنا حات جازدىم. جاۋاپ كۇتۋىمەن ٴبىراز ۋاقىت ٴوتتى، ناتيجە شىقپاعان سوڭ «الدارىنان ٴوتتىم، ەندى ماعان كىنا تاعا قويماس» دەگەن ويعا كەلدىم»، - دەپ جازعان ەكەن.

اسا كورنەكتى اعارتۋشىسى، قوعام قايراتكەرى، اقىن، جازۋشى، جالىندى كوسەمسوز شەبەرى تۋرالى تاريحشىلار ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى 1905 جىلى قارقارا جارمەڭكەسىندە قازاقتاردىڭ رەسەي پاتشاسىنا تاريحي قۇزىرحات جازعان كەزىنەن باستالعانىن ايتادى. وسى قۇزىرحاتتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ٴبىرى ٴمىرجاقىپ بولعان.

تاريحي دەرەكتەر بويىنشا، ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ويان، قازاق» ولەڭ كىتابى 1909 جىلى قازان قالاسىنداعى «شارق» باسپاسىنان شىققان. تاريحشى عالىم مامبەت قويگەلديەۆتىڭ ايتۋىنشا، «ويان، قازاق» كىتابى حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىنداعى ٴتۇرلى توپتاردىڭ ٴبارىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان.

جاقاڭنىڭ اتالمىش كىتابى جايلى مامبەت قويگەلديەۆ: «رەسەي پاتشالىق ۇكىمەتىنىڭ شىمبايىنا تيگەن كىتاپ بولدى بۇل. ٴبىر قىزىعى، «ويان، قازاق» سول كەزدەگى قازاق زيالىلارىنا دا ۇنادى. قازاق حالقىنىڭ دا ويىنان شىقتى. سونداي-اق، ٴدىن ادامدارىنىڭ دا كوڭىلىنەن شىقتى. «ويان، قازاقتىڭ» ەلگە ۇناعانى سونشالىقتى، كىتاپتى مەشىتتەر، مولدالار ەلگە تاراتتى. وسىدان-اق، بۇل كىتاپتىڭ ٴمان-ماعىناسىن، ماڭىزىن بايقاۋعا بولادى. پاتشا وكىمەتى كىتاپ اۆتورىنىڭ سوڭىنا ٴتۇستى. ول كىتاپتى وقۋعا تىيىم سالدى»، – دەيدى.

الاشتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي سول كەزدە «ويان، قازاق» كىتابىن ابايدىڭ كىتابىمەن بىرگە ۇزاتىلعان قىزدىڭ جاساۋىنا قوسىپ بەرۋ ٴداستۇرى پايدا بولعانىن ايتادى.

«وسى «ويان، قازاق» پەن «باقىتسىز جامال» قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان العاشقى كوركەم شىعارما بولىپ تابىلادى. وسى كىتاپتار ارقىلى قازاقتىڭ ىشىندە ويانۋ، گۇلدەنۋ، وركەنيەتكە ۇمتىلۋ دەگەن اڭسار پايدا بولدى. جانە قازاق قوعامى «باقىتسىز جامالدىڭ» تاعدىرى ارقىلى ٴوز تاعدىرىن ەلەستەتىپ، ويلانۋعا مۇمكىندىك الدى»، – دەيدى تۇرسىن جۇرتباي.

حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كۇن تارتىبىنە شىعارعان جانە قازاق زيالىلارىنىڭ ەركىن پىكىر الاڭىنا اينالعان «قازاق» گازەتى 1913 جىلى جارىق كورە باستاعاندا ونىڭ باسى-قاسىندا باس رەداكتور احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلى بولدى.

ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1917 جىلى قۇرىلعان الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ بەلدى مۇشەسى، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باعدارلاماسىن جاساعانداردىڭ ٴبىرى بولعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى.

ول 1916 جىلى ٴبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس زاردابىن تارتىپ، قىرعىنعا ۇشىراپ، بوسقىنعا اينالعان ەلگە كومەكتەسۋ ماقساتىندا، سەمەي قالاسىندا، قازاق تاريحىنداعى ەڭ العاشقى «جانار» جاردەم قورىن ۇيىمداستىرعانداردىڭ ٴبىرى.

1921-1922 جىلعى اشارشىلىق كەزىندە الاش زيالىلارى اشتىققا ۇشىراعاندارعا جىلۋ جيناپ بەرۋدى قولعا العاندا ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلى پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ وسى ىسكە باسشىلىق جاساپ، بىرنەشە ايدا 15 مىڭ باس ٴىرى قارا جيىپ، اشىققان ەلگە ۇلەستىرگەن.

ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1928 جىلى جەلتوقسان ايىندا قاماۋعا الىنىپ، ەكى جىلدان كەيىن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. كەيىن سوت ۇكىمى ون جىل اباقتى جازاسىمەن اۋىستىرىلادى. بەلومور-بالتىق ارناسىنىڭ قۇرىلىسى بويىندا، سوسنوۆسك ستانسياسىنداعى جازالاۋ لاگەرىندە جازاسىن وتەگەن ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1935 جىلى وسى لاگەردە اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمادى.

بولماسا باسىما دا بارماس پا ەكەن؟

اتىمدى اۋزىنا دا الماس پا ەكەن؟

قارايىپ جاپان تۇزدە جالعىز تۇرعان

مولاما كوز قىرىن دا سالماس پا ەكەن؟ - دەپ جىرلاعان قايران اقىننىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە تۇرعىزىلعان كەسەنەنىڭ قۇلاۋ الدىندا تۇرعانى جۇرەككە اۋىر جارا سالادى...


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي