BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 1896 جىلعى سۋرەتى (فوتو)

رەسپۋبليكامىزدا قازاقتىڭ باس اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ مۇراسىن، ونىڭ تۋىستىق جانە اقىندىق-ونەر اينالاسىن، م.اۋەزوۆتىڭ جانە الاش ارىستارىنىڭ، ٴبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلى تۇلعالارىمىزدان جەتكەن قازىنانى زەرتتەپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا امانات ەتە ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان بىردەن-بىر عىلىمي-مادەني شاڭىراقتاردىڭ ٴبىرى – ابايدىڭ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايى.

اشىلعانىنا 75 جىلدان اسقان مۇراجاي باستى تۇلعا اباي جانە ونىڭ تۋىستىق ٴارى اقىندىق اينالاسى تۋرالى ماتەريالداردى جيناستىرىپ، كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەدى. ولار: ارحيۆ دەرەكتەرى، تاريحي فوتوسۋرەتتەر، قولجازبالار، كىتاپتار، ەتنوگرافيالىق زاتتار، بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تۋىندىلارى جانە ت.ب.

مۋزەي قورىنداعى جادىگەرلەردىڭ قۇندىلىعى جاعىنان اسا ماڭىزدىلارى – اقىننىڭ فوتوسۋرەتتەرى. وسى كۇنگە دەيىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ەكى فوتوسۋرەتى عانا بىزگە جەتكەن. ٴبىرىنشىسى – اقىننىڭ ۇلدارىمەن تۇسكەن، ەكىنشىسى – ٴومىرىنىڭ اقىرعى كەزەڭىندە 1903 جىلى جيدەبايدا وتباسىمەن تۇسكەن فوتوسۋرەت. ەكەۋى دە ۇلى اقىننىڭ كوپتەگەن باسىلىمدارىندا، ابايتانۋشى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە باسىلىپ، عالامتور ارقىلى دا وقۋشى، زەرتتەۋشى، ىزدەنۋشى قاۋىمعا تانىمال.

بۇگىن ٴبىز اتالعان فوتوسۋرەتتەردىڭ بىرىنشىسىنە توقتالعاندى ٴجون كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى، بۇل اباي بابامىزدىڭ ٴبىرىنشى فوتوسۋرەتى، وعان دەيىنگى فوتوسۋرەتى جوق، ەكىنشىدەن، اباي مۋزەيىنە ونى سىيعا بەرگەن مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ. عۇلاما عالىمنىڭ ارقاسىندا ۇلى اقىننىڭ الاقانىنىڭ تابى قالعان فوتوسۋرەتتىڭ ٴتۇپنۇسقاسى اباي قورىق-مۇراجايىنىڭ قورىندا عانا ساقتاۋلى.

سونىمەن قاتار، بۇل فوتوسۋرەتتى قورعا تاپسىرۋشى – بيىل 100 جىلدىعى تويلانىپ جاتقان كورنەكتى ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ. اباي مۋزەيدىڭ العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ٴبىرى، 1941- 1947 جىلدارى اعا عىلىمي قىزمەتكەر، 1947-1953 جىلدارى مۋزەي ديرەكتورى بولىپ جۇمىس اتقارعان قايىم اعا، اباي مۋزەيىن ۇستازى م.اۋەزوۆتىڭ نۇسقاۋىمەن عىلىمي رۋحاني ورداعا اينالدىرۋ باعىتىن كوزدەدى جانە مۇراجاي قورىن تولىقتىرۋدا ۇلكەن ەڭبەك ٴسىڭىردى. ول شىڭعىستاۋ ەلىنە عىلىمي ەكسپەديسيا ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا جيناقتالعان ماتەريالدار مەن ٴوزىنىڭ ارحيۆىنەن، جەكە ادامدار مەن باسقا مۇراعات كوزدەرىنەن ىزدەپ، تاۋىپ تاپسىرعان جادىگەرلەردىڭ ىشىندە ەسكى باسىلىمدار، قولجازبالار، قۇجاتتار جانە فوتوسۋرەتتەر بارشىلىق. ال، م.اۋەزوۆ سىيعا بەرگەن فوتوسۋرەتتى قايىم اعا 1941 جىلعى 6 ناۋرىزدا مۇراجاي قورىنا تاپسىرعان ەكەن. عىلىمي قوردىڭ جادىگەرلەردى تىركەۋ كىتابىندا تىركەلگەن كپ-454 بۇل فوتوسۋرەت 1896 جىلى سەمەيدە ن.گ.كۋزنەسوۆ فوتوسالونىندا تۇسىرىلگەن، كولەمى 9ح13. فوتودان ابايدى جانە ونىڭ ۇلدارى اقىلباي مەن تۋراعۇلدى كورەمىز.

بۇل فوتوسۋرەتكە بيىل – 120 جىل! اباي قۇنانباي ۇلى 1896 جىلى 51 جاستا ەدى. ەل اعاسى، ەل باسى رەتىندە كەمەلىنە جەتكەن شاعى. 1893 جىلى ٴتورتىنشى رەت بولىس بولىپ سايلانىپ، 1896 جىلى شىڭعىس بولىسىن باسقارۋى اياقتالعان كەزى. وسى جىلعا دەيىن بي-بولىستىق قىزمەتتەر اتقارىپ، ەل باسقارۋ ىسىندە دە تاجىربيە جيناقتاعان، بايتاق جۇرتقا دا، اكىمدەرگە دە ٴوزىنىڭ اكىمشىلىك، قوعامدىق قىزمەتىمەن اتى ٴمالىم قايراتكەر. سونىمەن قاتار ول 9 بالانىڭ اكەسى جانە 8 نەمەرە ٴسۇيىپ وتىرعان اتا. اباي 1895 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا وتباسىمەن، تۋعان-تۋىستارىمەن اۋىر قازانى باستان كەشەدى. اقىننىڭ ٴبىلىمدى، تالانتتى بالاسى ٴابدىراحمان 27 جاسىندا قايتىس بولادى. ياعني، 1896 جىلى سۇيىكتى ۇلى ٴابىشتىڭ دۇنيەدەن قايتقانىنا ٴبىر جىل تولعان قايعىلى اۋىر جىل. سونىمەن بىرگە كەلىنى ماعىش – ماعريپا سۇلەيمەنقىزى (1873-1896) – ٴابدىراحماننىڭ ايەلى قايعى-شەردەن باسىن كوتەرە الماي ٴبىر جىلعا جەتپەي دۇنيە سالادى.

اقىننىڭ وسى كەزەڭى تۋرالى م.و.اۋەزوۆ: «ارينە، بۇل ۋاقىتتاردا اباي تەرەڭ، دانالىقپەن تولعايتىن اقىننىڭ ٴوزى بولعان. سىرتقى ٴومىردىڭ ۋ قوسىپ تارتىپ جاتقان سىباعاسى بار. ٴوز ىشىندە، قالىپتانىپ تولعان سىنشى اقىلدىڭ، بۇنى تابىنان ۇزاتىپ اكەتەتىن جالعىزدىعى بار. ونىڭ ۇستىنە، جانىنا سۇيەنىش ساناپ، تىرشىلىگىنە جۇبانىش قىلعان سۇيىكتى جاندارىنىڭ ٴولىمى بار. وسىنىڭ ٴبارى جينالعان سوڭ بار سوتقارمەن الىسىپ جۇرسە دە، اباي ولەڭدى ٴوز جۇرەگىنىڭ تىنىسى سياقتى قىلىپ العان»،- دەپ جازادى.

اقىن 1895 جىلى مارقۇم بولعان بالاسىنا جوقتاۋلار ارناپ، كوڭىلىن جۇباتادى. اقىن باسقا دا ولەڭدەر جازىپ، اۋدارمالار جاسايدى. «ٴوز جۇرەگىنىڭ تىنىسى سياقتى قىلىپ العانداي» ولەڭدەر جازۋدى اقىن كەلەسى – 1896 جىلى دا جالعاستىرادى. ادام تاعدىرى جايلى تولعانىستارعا تولى «ساعاتتىڭ شىقىلداعى ەمەس ەرمەك» دەگەن ولەڭىندە:

كۇن جيىلىپ اي بولدى، ون ەكى – جىل،

جىل جيىلىپ، قارتايتىپ قىلعانى – بۇل.

سۇيەنگەن، سەنگەن داۋرەن جالعان بولسا،

جالعانى جوق ٴبىر ٴتاڭىرىم، كەڭشىلىك قىل -

دەگەن جولداردى وقىپ، اقىننىڭ جاسى ۇلعايعانىن ويىنا الىپ، كوڭىلى دىنشىلدىك نانىم، يماندىلىق سەزىم ارقىلى جۇبانىش تاباتىنىن اڭدايمىز. بۇدان ٴارى «كوڭىل قۇسى قۇيقىلجىر شارتاراپقا» ولەڭىندە:

ٴومىردىڭ الدى – ىستىق، ارتى – سۋىق،

الدى ويىن، ارت جاعى مۇڭعا جۋىق،

دەپ تەرەڭنەن تولعايدى. شىعارمالارىنداعى ادامگەرشىلىك، ار، نامىس سياقتى وزەكتى ماسەلەردى «مالعا دوستىڭ مۇڭى جوق، مالدان باسقا» اتتى ولەڭىندە قوزعايدى دا:

ٴۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى –

ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك، -

دەپ تۇيىندەيدى. بۇعان قوسا «تۋعىزعان اتا-انا جوق»، «ٴبىر سۇلۋ قىز تۇرىپتى حان قولىندا»، «ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى»، «كوكالا بۇلت سوگىلىپ» دەيتىن فيلوسوفيالىق تۇجىرىمعا تولى ولەڭدەرى مەن «راحىمشالعا»، «قاتىنى مەن ماساقباي»، «كۇيىسبايعا»، «دۇيسەنقۇلعا»، «رازاققا» سياقتى ارناۋلارى دۇنيەگە كەلەدى. «بارلىعىن دا ٴوز جۇرەگىنە تۇسىنىكتى، ٴوز حالىنە جاناساتىن، ٴوزىنىڭ الەۋمەتتىك مۇڭ-ارمانىنا تاپ كەلەتىن جانە ٴوز قيالىنا ۇيلەسەتىن، ەرەكشە ٴبىر جاقىندىعى بولعاندىقتان اۋدارادى» (م.و.اۋەزوۆ) دەگەندەي، م.لەرمونتوۆتان «عاشىقتىق ىزدەپ تانتىما»، «وي»، «قانجار»، «البومعا» اتتى ٴتارجىمالار جاسايدى. اقىن قالامىنان وسى جىلى جيىنى – 16 ولەڭ تۋادى. اقىن باسىنان وتكەن وقيعالار مەن ولەڭدەرىن ٴتىزىپ وتىرعانىمىز، «ٴبىر مينۋت ٴبىر كىسىنىڭ ومىرىنە ۇقساس» دەپ ٴوزى ايتقانداي، فوتوسۋرەتتە اباي قۇنانباي ۇلى ٴومىرىنىڭ قايعى-مۇڭعا جانە شىعارماشىلىققا تولى 1896 جىلعى ٴبىر عانا ٴساتى جاقسى ەستەلىككە اينالعانداي. فوتوسۋرەتتە سول جاقتا ابايمەن بىرگە بالاسى اقىلباي تۇر. اقىلباي اباي ۇلى قۇنانبايەۆ (1861-1904) – اقىننىڭ ٴدىلدادان تۋعان، تۇڭعىشى. ابايدىڭ بايبىشەسىنەن تۋعان بالاسى – اقىلبايدى قۇنانبايدىڭ كىشى ايەلى نۇرعانىم وزىنەن بالا بولماعاندىقتان، كىشكەنە كۇنىنەن باۋىرىنا سالادى.

ول 9-10 جاس شاماسىندا عابيتحان موللادان ٴبىلىم الادى. اقىلباي ساۋىق- سايراندا كوزگە ٴتۇسىپ، ەل ىشىندە سەرى-مىرزا اتانادى. جاس كۇنىنەن دومبىرا تارتىپ، ٴان سالادى. اقىلباي جاستىق، ماحاببات تاقىرىبىنا كوپتەگەن ولەڭدەر جازعان. 1895 جىلى ٴىنىسى ٴابدىراحمان ولىمىنە ارنايى جوقتاۋ-ولەڭ شىعارعانى ٴمالىم.

اقىلبايدى اقىن رەتىندە تانىتقان شىعارمالارى - داستاندارى. «داعىستان» (كارى ٴجۇسىپ)، «ز ۇلىس»، «جارراح باتىر» اتتى داستانداردىڭ اۆتورى. ول اكەسى اباي اڭگىمەسىن تىڭداپ قانا قويماي، ٴوز بەتىمەن ورىس اقىندارىن وقىپ، تەرەڭ تۇسىنەتىن دارەجەگە جەتەدى. پۋشكين مەن لەرمونتوۆ اقىلبايدىڭ دا سۇيىكتى اقىندارىنا اينالادى. اقىلباي قازاق ادەبيەتىندە كاۆكازدى تۇڭعىش جىرلاعان اقىن. ۇستازى ابايدىڭ كەڭەسىمەن تاۋ حالقىنىڭ ومىرىنەن «داعىستان»، افريكاداعى ز ۇلىستار جايىنان «ز ۇلىس» سياقتى رومانتيكالىق داستاندار جازىپ، ٴتول ادەبيەتىمىزدە بۇل جانردىڭ جاڭا ٴتۇرىن دامىتۋعا ۇلەس قوستى. اكەسىمەن بىرگە 1893-1894 جىلدارى سەمەي قالاسىنداعى باستاۋىش ٴبىلىم بەرۋ ىسىنە قامقورلىق جاسايتىن قوعامنىڭ تولىق مۇشەسى بولدى. ٴسويتىپ، ٴوز تۇسىندا مادەني-اعارتۋ ىسىنە دە قاتىسقان.

اقىلباي 1896 جىلى 35 جاستا، 5 بالانىڭ اكەسى: ٴالىمقۇل (1879 ج.ت.)، اۋباكىر (1881 ج.ت.)، ساعادات (1884 ج.ت.)، پاكيزات (1885 ج.ت.)، يسرايل (1895 ج.ت.).

اتالمىش فوتوسۋرەتتە وڭ جاقتا تۇرعان بالاسى تۋراعۇل قۇنانبايەۆ (مۇراعاتتارداعى كەيبىر دەرەكتەردە يبراگيموۆ) (1875-1934) – ابايدىڭ ەكىنشى ايەلى ايگەرىمنەن تۋعان بالاسى. جاسىندا اۋىل موللاسىنان وقىپ، ساۋاتىن اشقان. كەيىننەن وزدىگىنەن ىزدەنىپ ورىسشا، ارابشا وقىپ، ٴبىلىمىن جەتىلدىرگەن. اقىننىڭ وقىمىستى بالالارىنىڭ ٴبىرى.

1896 جىلى اكەسىمەن فوتوعا تۇسكەندە تۋراعۇل 21 جاستا. جىگىتتىك جاستىق شاعى. ۇيلەنبەگەن. فوتوسۋرەتتە اكەسى ابايمەن بەينەلەرى قالعان اقىننىڭ ەكى ايەلىنەن تۋعان تۇڭعىش بالالارى اقىلباي مەن تۋراعۇل قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندە وزىندىك ٴىز قالدىرعان تۇلعالار. ەكەۋى دە ۇلى اقىننىڭ شاكىرتتەرى، اقىندىق-ونەر اينالاسىنىڭ وكىلدەرى. اقىلباي – ٴانشى، سازگەر، دومبىراشى بولسا، تۋراعۇل – اقىن، جازۋشى، اۋدارماشى بولدى. تۋراعۇل 1909 جىلى كاكىتاي ىسقاق ۇلىمەن بىرگە 1909 جىلى اكەسىنىڭ تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعىن پەتەربۋرگتە باستىرىپ شىعاردى. ٴا.بوكەيحان، م.دۋلاتوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆتارمەن تانىسىپ، سىرلاس دوس، تىلەكتەس، نيەتتەس بولعان، الاشتىڭ اسىل ازاماتى. سونىمەن بىرگە كەيىن «اكەم اباي تۋرالى» دەگەن ەستەلىك جازدى. بۇل الداعى ومىرىندەگى ابايتانۋ ىلىمىنە قوساتىن ىزگى زور ۇلەسى بولادى. الدا قايعىلى، مۇڭعا تولى 1904 جىل، ودان بەرى 1927 جىلدان باستاپ اۋىر قاسىرەت جىلدارى باستالادى. ال، ازىرگە فوتوسۋرەتتەن 1896 جىلى اعاسى ٴابدىراحمان ولىمىنە قاتتى قايعىرىپ جۇرگەن اكەسىنىڭ قاسىندا تىرەگى، جۇبانىشى بولعان جاس تۋراشتى كورەمىز. سول جىلى سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا اعاسى اقىلبايمەن بىرگە اكەسىن بولماي فوتوعا تۇسىرتەدى. مىنە، تۋراعۇلدىڭ ارقاسىندا ۇلى اقىننىڭ بەينەسى وسى فوتوسۋرەت ارقىلى بىزگە جەتىپ وتىر.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي