BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

تولەگەن وقاسوۆ، قۇسبەگى: ٴقازىر ناعىز قىران بۇركىت قالمادى ەكسكليۋزيۆ

فوتو: Ержан Жаубай

تولەگەن وقاسوۆ تۋرالى ايتىلار اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر وتە كوپ. پاۆلودار وبلىسى، باياناۋىل اۋدانىنا قاراستى قىزىل تاۋ ٴوڭىرىن مەكەن ەتكەن دارقان مىنەز، تەكتى قاريانى سەكسەندى القىمداعان اقساقال دەپ ايتا قويۋ قيىن. قىزىلشىرايلى ٴجۇزى ٴوڭ بەرمەگەن قاريا، سىرتى قانداي كەلبەتتى بولسا، ىشكى رۋحى دا سونداي مىقتى ەكەنىن تانىتادى. استاناعا كەلگەن ٴبىر ساپارىندا جولىعىپ، اڭگىمەلەسۋدىڭ ٴساتى تۇسكەن بولاتىن. تاعدىر تاۋقىمەتىن ٴبىر كىسىدەي تارتسا دا، مويىماعان اقساقالدىڭ ٴومىرى ٴبىر رومانعا ازىق بولارداي. جاستايىنان يت جۇگىرتىپ، قۇس سالىپ، جۇيرىك جەتەلەگەن قارت بۇل جولى بىزگە قۇسبەگىلىكتىڭ قىر-سىرى جايلى ايتىپ بەردى.

- ٴقازىر ٴبىر قۋانارلىعى ساياتشىلىققا قىزىعاتىن جاستار كوبەيدى. دەگەنمەن ٴبىز وسى ونەردى قالاي باعالاپ ٴجۇرمىز؟

- بۇركىتشىلىك دەگەنىمىز كونەدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق ونەر عوي. حالقىمىز ونى «قۇس پاتشاسى» دەپ تەگىن اتاماعان. ال سول «قۇس پاتشاسىن» قازاق حالقى عانا وزىنە باعىندىرىپ، وزىنە قىزمەت ەتتىرگەن. بۇل باياعى اتا-بابالارىمىزدان، كونەدەن قالعان مۇرا. ەگەر ادام بالاسىنىڭ اقىلى بۇركىتتەن اسپاسا، ول ادامعا كونبەيدى. سوندىقتان دا قازاقتا «يت يەسى ٴۇشىن، قۇس ٴوزى ٴۇشىن» دەگەن ٴسوز بار. بۇل ٴجاي عانا ايتىلا سالعان ٴسوز ەمەس، بۇل – ۇزاق جىلعى ٴومىر تاجىريبەسىنەن سۇرىپتالىپ، عىلىمي تۇجىرىم رەتىندە بەكىتىلگەن انىقتاما دەپ ۇعۋ كەرەك.

ٴبىز سول بابادان قالعان ساباقتى ۇزبەي، جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ۇرپاقپىز. دەگەنمەن، ٴبىز سول داۋىرلەرگە جالعاسقان اماناتتى دۇرىس ساقتاي الماي ٴجۇرمىز. ٴبىر كەزدە قىزىل يمپەريادان كوردىك، ال مىنا تاۋەلسىزدىك كەزىندە تىيىم سالىپ تاستادى. سانى ازايىپ كەتكەن دەيدى. ايتپەسە قازاقتا قۇلشىنىپ قۇسبەگى بولعىسى كەلەتىن جىگىت كوپ. ٴتىپتى، قولىنا قۇس قوندىرعىسى كەلەتىن قىزدارىمىز دا كوپ. سولارعا كەدەرگىلەر دە جوق ەمەس. ارامىزعا كىرىپ العان قۇستى، بابادان قالعان مۇرانى ساۋداعا سالاتىن وپاسىزدار بار. سولارعا تىيىم بولمايىنشا، قازاقتىڭ قۇسبەگىلىگى دامىمايدى. مەنىڭ ويىم وسى. اتادان قالعان اماناتقا قيانات جاساۋعا بولمايدى. ونى بيزنەسكە، ونى ساۋداعا اينالدىرۋعا بولمايدى. ٴقازىر قۇسبەگىلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەن جاستارعا ايتار وسيەتىم دە وسى: ەشقاشان قولىڭا ۇستاعان قۇستى، مەيلى ول قانداي بولسا دا، ساتپاڭدار!

باياعى زاماندا سوعىس كەزىندە پاتشاسى تۇتقىنعا ٴتۇسىپ قالسا، بۇركىتتى ايىرباسقا بەرەتىن بولعان. وسىدان-اق بابالارىمىزدىڭ بۇركىتتى قانشالىقتى قادىرلەيتىنىن كورۋگە بولادى. «قۇس پاتشاسى» اتانىپ، ادام بالاسىنىڭ پاتشاسىمەن دارەجەسى بىردەي بولعان. ال ٴبىزدىڭ اتقامىنەرلەر ٴوز لاۋازىمدارىن پايدالانىپ، قۇستىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن ارابتارعا ساتىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن بىرنەشە سۇقباتىمدا ايتتىم، ەلىم دەگەن، قازاعىم دەگەن، ۇلتقا، قازاق ەلىنە جاناشىر بولادى-اۋ دەگەن بىرنەشە ازاماتتىڭ اتىن اتىپ، وسى ماسەلەگە تىيىم سالۋ جاعىن قاراستىرۋدى ٴوتىندىم. ەل-جەر بىزدىكى بولعان سوڭ، ونىڭ ۇستىندەگى ۇشقان قۇس، جۇگىرگەن اڭ دا بىزدىكى. بارلىعىنىڭ پاناسى دا، يەسى دە ٴبىزبىز. سولاي بولسا دا، ٴقازىر قىران قۇس قالمادى. ٴبىر كەزدە سارشا دەپ مەنسىنبەيتىن قۇستاردى، ٴقازىر تاۋىق سەكىلدى قوقىرايتىپ كوتەرىپ شىعاتىن بولدىق. بۇل كۇلەتىن جاعداي ەمەس، كەرىسىنشە وسىنشا قۇلدىراتىپ العانىمىز ٴۇشىن جىلاۋىمىز كەرەك.

- قولىڭىزدا قۇس بار ما؟

- قويابەرگەمىن. 10 جىل بولدى قولىما قۇس قوندىرماعانىما. 1966 جىلدان بەرى قۇسبەگىلىكپەن اينالىسىپ، بۇركىت سالعان ەدىم. سوڭعى ون جىل بولدى، قۇس ۇستامايمىن.

- نەگە؟

- ون جىلدىڭ الدىندا جالامەن تۇڭعىش ۇلىم سوتتالىپ، اباقتىعا قامادى. ٴوزىم دە ول جاقتا بولعان اداممىن. سودان وي كەلدى، «مەن دە بۇركىتتى قاماۋدا ۇستاپ وتىرمىن، بۇل دا مەنىڭ قولىمدا بالام سەكىلدى تۇتقىن بولىپ وتىر ەكەن عوي» دەپ. سودان باستاپ قويابەردىم. 2008 جىلدان بەرى قولىما قۇس قوندىرعام جوق. كەيدە قويابەرگەن بۇركىتىم قوراعا كەلەدى. وندايدا تىعىلىپ، كوزىنە كورىنبەي قالامىن. بالالىر شىعىپ ۇركىتىپ جىبەرەدى. مەنى كورسە كەتپەي قويادى.

ايدالادا كەتىپ بارا جاتساڭ تانىپ قويادى. استىمداعى اتىمدى، ٴتىپتى ايعايلاعان داۋىسىمدى دا تانىپ قويادى. ۇياباسار ەدى. ولار جاراتىلىسىنان العىر بولادى. بيىل سونىڭ ٴبىر بالاپانىن الىپ، قايتادان قولعا قوندىرسام با دەپ وتىرمىن.

- بىزدە قۇسبەگىلەرگە جاعداي جاسالعان با؟

- ناقتى بىردەڭە دەۋ قيىن. بۇرىن زەز كەلگەن قازاق ساياتشى ەدى. ٴقازىر دە از ەمەس. ٴبىز وسى ونەردى دامىتا بەرسەك، بۇل جاقسى، ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى. بۇركىتشىگە جاعداي جاسالعان با دەپ وتىرسىڭ عوي، مەن ٴبىر عانا جايدى ايتايىن.

بوگەنباي باتىردىڭ 300 جىلدىعىندا ٴبىر جاپون جۋرناليسىمەن جولىعىپ قالدىم.

اسقا باتا جاساپ، 4-5 توقتىمدى الىپ باردىم. كيىزۇيلەرىن تىگىپ قويىپتى جاعالاتا. «قۇلاگەر» دەگەن بايگە اتىم بار ەدى، سونى جەتەلەي بارعام. الگى اتىمدى بايگەگە قوسايىن دەسەم، اتتاردى تىركەپ تۇرعان ۆينوگرادوۆ دەگەن ٴبىر ورىس اتىما ۆەتەرينارلىق انىقتاما سۇرايدى. مەن، «قازاق بايگەگە ات قوسۋ ٴۇشىن ەشكىمنەن انىقتاما المايدى. وسىدان 10 كۇن بۇرىن عانا تورىايعىردىڭ اسىنا شاپقان» دەپ ٴجونىمدى ايتىپ جاتىرمىن. انانىڭ كونەتىن ٴتۇرى جوق «ەندەشە اتىڭدى قوسپايسىڭ» دەيدى. نامىسىم كەلدى. «1000 شاقىرىم جەردەن كەلىپ تۇرمىن. اتىمنان ۇيات، كامازدان ٴتۇسىرىپ، قايتا ارتىپ الىپ كەتەم بە؟» - دەيمىن، بولمايدى. سودان اشۋلانىپ، «مىنا اتىعاي دەگەنىڭ ەل ەمەس ەكەن، قۇلاگەرلەرىن قويىپ، وزدەرىن بالتالاسا دا وبال جوق ەكەن عوي» دەپ سىباپ كەلەمىن. ٴاربىر كيىزۇيگە ٴبىر بارامىن، سىرتى قازاقتىكى، ٴىشى تولعان كازاكتار. قازاقتارعا ايتامىن، «وسىلاي دا، وسىلاي، بايگەگە ات قوسايىن دەگەن ەدىم، قوستىرماي جاتىر» دەسەم، ٴبارى دە ۆينوگرادوۆتان اسا المايتىنىن، سول جاۋاپتى ەكەنىن ايتادى.

امالىم تاۋسىلىپ، كيىزۇيلەردىڭ اراسىندا سىباپ كەلە جاتىر ەدىم، ٴبىر جىگىت قارسى جولىقتى. تالدىقورعاننىڭ جىگىتى ەكەن، «كىمدى بوقتاپ كەلەسىز؟» دەدى. ٴجونىمدى ايتتىم. سودان نە كەرەك، الىپ كەلگەن مالىمىزدى سويىپ، اتا داستۇردەن اتتاماي، ىرىمىن جاسايىق دەپ قوي سوياتىن بولدىق. قۇران باعىشتاۋدى دا بىلمەيمىن ول كەزدە. ايتەۋىر، ٴايتىپ-بۇيتىپ ٴجۇرىپ الگى قويدى اسقا باعىشتاپ سويدىق. ٴسۇيتىپ جاتقان كەزدە قاسىمىزعا ٴبىر ارىق قازاق جىگىتى كەلىپ قاراپ تۇر ەكەن. سودان تورگە شاقىردىم. «قۇدايى قوناق شىعارسىڭ، تورگە شىق» دەپ. سويتسەم الگى جىگىت جاپون ازاماتى ەكەن. ماسكەۋدە وقيدى ەكەن، اسقا ٴبىر قازاق جىگىتپەن ەرىپ كەلىپتى. تاماق ٴىشىپ وتىرمىز. كيىز ٴۇيدىڭ بوساعاسىندا بۇركىتىم مەن تازىم جاتقان. ٴبارىن اسقا الا كەلگەن ەدىم. سولارعا قاراپ وتىرىپ، الگى جىگىت مەنەن «ٴسىزدىڭ ەلدە قۇسبەگىلىككە اقشا تولەي مە؟» دەپ سۇرايدى. مەن وعان بۇل ٴبىزدىڭ ۇلتتىق ونەرىمىز ەكەنىن، وعان ەشكىم اقشا سۇراپ، اقى المايتىنىن، وسىنىڭ كەلەشەك ۇرپاققا جەتۋى ٴۇشىن ىستەيتىنىمىزدى ايتىپ جاتىرمىن. ول ايتادى، «ٴبىزدىڭ ەلدە ەكى-اق قۇسبەگى بار. ولار باسقا جاققا كومانديروۆكاعا كەتسە نەمەسە ساياتشىلىققا شىقسا، مەملەكەت ولاردىڭ وتباسىلارىنا، بالا-شاعاسىنا بارلىق جاعدايدى جاسايدى. قۇسبەگىلەر كەلگەن سوڭ ولارعا اقشا تولەيدى. سىزدەردە دە سولاي ما؟» دەيدى. بىزدە ونداي جوق ەكەنىن ايتتىم.

سول جۋرناليست جىگىت ٴبىزدىڭ قۇبىلاعا قاراتىپ مال باۋىزدايتىنىمىزدى، اسقا باتا قايىراتىنىمىزدى وزىنە جازىپ الىپ، «مەن جاپونيادا جۇرگەندە قازاقتار تۋرالى وقىعان ەدىم. ٴبىراق مىناداي داستۇرلەرىڭىز بارىن بىلمەيدى ەكەم. ٴبىزدىڭ داستۇرلەرمەن ۇقساس ەكەن» - دەدى. سول جولى ول وسى تۋرالى جازاتىنىن ايتقان ەدى. جازعان، جازباعانىن بىلمەيمىن.

وسىدان-اق، ٴبىزدىڭ ٴاربىر ىرىم-تىيىمىمىزدى، ٴاربىر تال ٴشوپ، ٴار قيىرشىق قۇمىمىزدى امان-ساۋ ساقتاپ، كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاۋىمىز كەرەك قوي.

ال ٴبىزدىڭ ەلدە قانداي جاعداي ەكەنىن ٴوزىڭ جاقسى بىلەسىڭ، ساراپتاپ الارسىڭ.

- «التايدىڭ اقيعى»، «قوبدانىڭ قوڭىرى» ت.ب. دەپ ايتاتىن ايگىلى العىر قىراندار بار ما وسى كۇنى؟

- ولار سول جەرىندە عانا بار بولۋى مۇمكىن. ٴبىراق ٴبىزدىڭ جەرگە، ٴبىزدىڭ تاۋلارعا مەكەندەمەيدى. وسىدان 30 جىلدىڭ الدىندا تاۋ ارالاپ، اڭ اۋلاپ كەلە جاتسام، ٴوزىمىز «ٴجۇزباي تاۋى» دەپ اتايتىن تاۋدىڭ بوكتەرىندە ٴبىر كىسى وتىر. ماڭايىندا كولىك ەشتەمە جوق. «بۇل نەعىپ وتىرعان ادام؟» دەپ بۇرىلىپ كەلسەم، جاڭاعى ٴوزىڭ سۇراپ وتىرعان التايدىڭ اقيىعى ەكى جاسار قۇلجانى الىپ، كەۋدەسىن تەسىپ، جىلى-جۇمساعىن جەپ، توياتتاپ وتىر ەكەن. سوندا كوردىم التايدىڭ اقيىعىن. سارىارقانىڭ بۇركىتتەرى قويان، تۇلكى، قارساقتىق قانا شاماسى بار، شاعىن قۇستار عوي. قاسقىر المايدى. ال انا الىپ بۇركىتتەر ٴبىزدىڭ جەردى جەرسىنبەيدى.

- سول الىپ بۇركىتتەردى كەزىندە قازاقتار قولعا ۇستادى عوي...

- ٴيا، ٴبىزدىڭ اتالارىمىز پىسىق جىگىتتەردى قاڭتار-اقپاندا جىبەرىپ، التايدىڭ اقيىعىن، ورالدىڭ مۇزبالاعىن الدىرادى ەكەن. ٴبىر بالاپان اكەپ بەرگەن جىگىتكە قىسىراقتىڭ ٴۇيىرىن بەرەدى. ٴتىپتى، قالىڭسىز قىز بەرەتىن كەزدەر دە بولىپتى. مىسالى ٴشايمان دەگەن بۇركىتشى بولعان. سونىڭ «سارىشولاق»، «قاراشەگىر» دەگەن التايدان الدىرعان ەكى بۇركىتى بار ەدى. ول كەزدە بۇكىل سارىارقا يت جۇگىرتىپ، قۇس سالادى، ٴبارى قۇسبەگى بولدى عوي. ولاردىڭ ٴبىر ەرەكشەلىگى قاي اڭعا قاي كەزدە شىعۋ كەرەگىن، قاي قۇستى قاي كەزدە ۇشىرۋ كەرەگىن، ٴبىر سوزبەن ايتقاندا اڭشىلىق، ساياتشىلىق مادەنيەتىن ساقتاعان. قازىرگىدەي كوكتەمدە شىعىپ كيىكتى قىرىپ تاستاۋ نەمەسە اقپاندا قاسقىردى اۋلاۋ دەگەن بولماعان. براكونەرلىك دەگەن اتىمەن جوق ەدى ول كەزدە. سوندا جاڭاعى ٴشايمان ٴبىر بۇركىتىن قۇنداقتاپ، قانجىعاسىنا بايلاپ الادى ەكەن. ەكىنشىسىن اسپانعا ۇشىرىپ جىبەرەدى. ول اسپاندا ٴشايماننىڭ ماڭىندا ۇشىپ جۇرەدى ەكەن. باسقا بۇركىتشىلەر دە اڭعا شىققاندا، انادايدان كورىنگەن تۇلكىگە توماعا تارتىپ، قۇستارىن ۇشىرسا، اسپانداعى ٴشايماننىڭ بۇركىتىن كورگەن وزگە بۇركىتتەر جالپ ەتىپ جەرگە وتىرا قالاتىن بولعان. سوندا وزگە بۇركىتشىلەر جاقىن ماڭدا ٴشايماننىڭ دا اڭدا جۇرگەنىن، سارىشولاق پەن قاراشەگىردىڭ اسپاندا ەكەنىن بىردەن بىلەدى. ٴتىپتى قولدا وتىرعان بۇركىت كوز الدىندا قاشىپ بارا جاتقان تۇلكىگە ۇمتىلمايدى. اسپاندا ۇشىپ جۇرگەن قوس بۇركىتتى قاناتىنىڭ سۋىلىنان بىلەدى ەكەن سوندا.

- وسى جەردە اڭگىمەڭىزدى ٴبولىپ، ٴبىر قۇس جايلى سۇرايىنشى. بيدايىق دەگەن قۇس بولادى دەيدى. وتە العىر، وتە قىران قۇس ەكەن. وسى جايلى ەستۋىڭىز بار ما؟

- ٴيا، ول قۇس ىلۋدە بىرەۋدىڭ كوزىنە تۇسەدى. مىسالى بيدايىق اسپاندا ۇشىپ جۇرگەندە، قولدا، توماعادا وتىرعان بۇركىت ات باۋىرىنا قۇلاپ تۇسەدى. قانداي قىران بۇركىتتىڭ ٴوزى بيدايىقتىڭ قاناتىنىڭ سۋىلىنان قورقادى ەكەن. يەسى كەيدە بۇركىتىم اۋىرىپ قالدى ما دەپ قالادى.

بيدايىق نەگىزى قۇسپەن قورەكتەنەدى. سوندىقتان دا قۇسپەن كەلەدى، قۇسپەن كەتەدى. بيدايىقتى قولىنا تۇسىرگەن قۇسبەگىنىڭ جولى بولدى دەي بەرىڭىز. ونىڭ المايتىن اڭى جوق.

كىشكەنتاي عانا لاشىن تەكتەس كوك قۇس. ٴوزىم دە ٴبىر رەت كوردىم. 1980 جىلى اڭ اۋلاپ ٴجۇرىپ ۇياسىنىڭ ۇستىنەن ٴتۇستىم. وگىز شاعالا سەكىلدى ٴبىر قۇس ۇيا باسىپ جاتىر ەكەن. «مىنا جامان شاعالا ۇياسىن جەرگە سالۋشى ەدى، جارتاسقا قالاي ۇيا سالدى ەكەن» دەپ تاياي بەرگەنىم سول ەدى، لىپ ەتىپ ۇشا جونەلدى. كىرپىك قاققانشا زۋ ەتىپ وتە شىقتى. قاناتىنىڭ سۋىلىنىڭ ٴوزى ٴدۇر ەتكەن عانا دىبىس شىعاردى. ۇيادا ەكى بالاپان جاتىر ەكەن. الۋعا كوزىم قيمادى، تىم جاس. ودان كەيىن كورگەن جوقپىن.

- قازتۋعان جىراۋدىڭ «بيدايىقتىڭ كول شايقاعان جالعىزى» دەيتىن ٴسوزى بار. سوعان قاراعاندا ول كولدە جۇزەتىن قۇس ەمەس پە؟

- جوق. قازتۋعان بابامىز وتە دۇرىس ايتقان. جاڭا مەن ايتتىم عوي، بيدايىق قۇسپەن كەلىپ، قۇسپەن كەتەتىن اۋشى قۇس دەپ. كولدەگى بۇكىل قۇسقا تۇسەتىن العىر، قىراندىعىن ايتىپ وتىر قازتۋعان جىراۋ. ٴبىز قۇس پاتشاسى اتاپ وتىرعان بۇركىتتىڭ ٴوزى ودان قورىققانىنان ات باۋىرىنا تىعىلىپ جۇرسە، ونىڭ وزگە قۇسقا دەس بەرمەسى انىق قوي. بەينەلەپ ايتقاندا قاناتىنىڭ سۋىلىمەن «كولدەگى قۇستى شايقايتىنى» انىق.

- بۇركىت جايلى اڭگىمەگە قايتا ورالساق. قازىرگى بۇركىتشىلەرگە نە ايتاسىز؟

- ٴقازىر قۇسبەگىلىككە بەت بۇرعان جاستار كوپ. بۇل قۋانتارلىق جاعداي. دەسە دە، قۇستى تاني ٴبىلۋ كەرەك. قۇستى باپتاي ٴبىلۋ كەرەك. قۇسقا پايدا كوزى ەمەس، ۇلتتىق ٴداستۇر، بابادان قالعان امانات دەپ قاراۋى كەرەك. ەرمەك رەتىندە ەمەس، عىلىم رەتىندە، قازاقى بولمىس تۇرىعىسىنان قاراسا دەيمىن.

- ٴوزىڭىز قانشا جاسىڭىزان باستاپ بۇركىت ۇستادىڭىز؟

- ون سەگىز جاسىمنان بۇركىت ۇستادىم. جاڭاعى ايتقان قويابەرگەن بۇركىتىم ٴۇشىنشى بۇركىت ەدى.

- ٴبىر ادام ٴبىر بۇركىتتى قانشا جىل ۇستايدى؟ بۇركىتتىڭ جاسى تۋرالى ايتىڭىزشى؟

- جالپى بابى كەلىپ، زار كۇيىنە جەتكەندە بۇركىتتىڭ المايتىن اڭى جوق. ٴتىپتى ايۋ مەن ارىستانعا دا تۇسەدى. ٴبىر ەرەكشەلىگى بۇركىت ٴوز اجالىنان ولمەيدى. قارتايعاندا جارتاسقا سوعىلىپ، قۇزعا قۇلاپ ولەتىندەرى ٴبىر بولەك، ال قولدا وسكەن بۇركىتتىڭ كوبى كەزدەيسوق اجال قۇشادى. مىسالى، قولبالا قۇس ۇنەمى تۇعىردا وتىرىپ، توپشى بۇلشىنى جەتىلمەسە نەمەسە ۇنەمى قويان، قارساققا تۇسەتىن قۇس بىردەن تۇلكىگە تاپ بولعاندا جالت بەرەمىن دەپ ٴتۇرلى جاراقات الادى. كەيدە جەرگە سوعىلىپ، كەيدە بۇتاق سەكىلدى بىردەڭەگە قادالىپ قالاتىن كەزدەرى بولادى. كەيدە ٴتىپتى كانىگى بۇركىتتىڭ ٴوزىن تۇلكى قۇيرىعىمەن الداپ، جارتاسقا سوعىپ كەتەدى. ال ادىستەپ العان، كانىگى بۇركىتتەر اڭعا تىك تۇسپەيدى، سيپاپ ٴوتىپ، ٴوزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن دە ويلايدى. جارتاستاعى تۇلكىنى ٴبىر ٴىلىپ، تومەنگە قۇلاتىپ الىپ، سودان كەيىن قايتا تۇسەدى.

سوندىقتان بۇركىتتىڭ قانشا جاساۋى وزىنە بايلانىستى. جانە سەنىڭ ونى جاتتىقتىرۋىڭا بايلانىستى. ول دا قازىرگى سپورتشىلار سەكىلدى، باپتاپ، قاۋىپتەن ساقتاندىرىپ، ماپەلەپ وتىرساڭ ۇزاق جاسايدى. سوندىقتان قۇستى قولعا العان سوڭ كوبىرەك اڭعا سالىپ، ساياتشىلىق جاساي بەرۋ كەرەك. سول كەزدە ول داعدىلانىپ، ماشىقتانا باستايدى. تاجىريبە جيناقتايدى.

ال بۇركىتتىڭ جاسىنا كەلەر بولساق، ٴار ٴتۇرلى بولجام بار. عىلىم ٴوز دالەلىن ايتادى، دەگەنمەن ٴبىر بۇركىتتى 35-40 جىل تۇلەتكەن ادامداردى ەستىپ، كورىپ وستىك. ٴبىراق بۇركىت قارتتىقتان ولمەيدى. سەبەبى باتىر قۇس قوي، ٴتۇرلى جاعدايدا جوعارىدا ايتقانىمداي، كەزدەيسوق اجالدان ولەدى.

- مىسالى بۇركىت جاسىنا بايلانىستى، ۇرپەك، تاستۇلەك، قانا، انا، ت.ب. دەپ ٴبولىپ جاتادى عوي؟

- وسى جەردە ٴبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ اقىلدىلىعىنا تاعى دا كوزىڭ جەتە تۇسەدى. مىسالى، اقۇرپەك، كوكساۋىت، تاستۇلەك ۇشەۋى ٴبىر-اق جىل – بالاپان جاسى. ال ەكى جاسقا شىققاندا «قانا» دەيدى. كادىمگى «قاناۋ، ەڭبەگىن قاناۋ» دەگەندى نەگىزگە العان. ٴۇشىنشى «جانا» دەيدى، «جانۋ، جانى، شىنىقتىر» دەگەن سوزدەردىڭ نەگىزىندە. بۇل جاستا بۇركىتتى شىنىقتىرا ٴتۇسۋ كەرەك. ٴتورت جاستاعى بۇركىتتى «انا» دەيدى. ۇياباسار. ٴتورت تۇلەكتەن كەيىن بابالارىمىز قۇستى قويابەرەتىن بولعان. سەبەبى ونىڭ دا ۇرپاق تاراتۋى كەرەك قوي.

ٴقازىر كەرىسىنشە بالاپاندى ٴبىر بولەك، تاستۇلەكتى ٴبىر بولەك جاس رەتىندە ساناپ ٴجۇر. بۇل قاتە ۇعىم.

- اڭگىمەنى قۇستىڭ بابىنا قاراي ويىستىرساق. اينىعان قۇستى قالاي تۇزەۋگە بولادى؟

- قۇستىڭ بابى كەلسە نەدەن بولسىن اينىمايدى. بەتى قايتپايدى. ال ەگەر قۇسىڭ اينىدى ما، دەمەك ول قورقاق، جۇرەكسىز قۇس دەگەن ٴسوز. قازاق سونى جاقسى بايقاعان. ٴبىراق قۇسىم قورقىپ تۇر دەپ كىم ايتادى، سوندىقتان «قۇسىم اينىپ تۇر، اينىپ كەتتى» دەيدى. مىسالى، تۇلكى كەرىپ تۇرا قالعاندا، كەيبىر مىقتى دەگەن بۇركىتتىڭ ٴوزى اينىپ شىعادى.

- كەرۋ دەگەن نە؟

- تۇلكى ەكى الدىڭعى اياعىن تىك كوتەرىپ، ەكى ارتقى اياعىمەن تۇرا قالىپ ايبار بەرەدى. سونى كەرۋ دەپ اتايدى. ال تىكەسىنەن تىك تۇرعان تۇلكىگە بۇركىت شۇيىلمەيدى.

ٴشۇيىلۋ دەگەن بۇركىتتىڭ تۇلكىگە تۇسۋگە ىڭعايلانىپ، اسپاننان تومەن قاراي سۋىلداي ۇشقان ٴساتى. بۇركىت ٴجاي قالىقتاپ ۇشقاندا ساعاتىنا 30-40 شاقىرىم جىلدامدىقپەن ۇشۋى مۇمكىن. ال شۇيىلگەن ساتتە جىلدامدىعى 200 شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى. وسى ەكپىنمەن كەلىپ قاسقىر، تۇلكىنىڭ بەلىنەن سوعىپ، بەلومىرتقاسىن ٴۇزىپ جىبەرەتىن تەگەۋرىندى قۇستار بولادى. ەگەر وسىنشا جىلدامدىقپەن كەلىپ، كوزدەگەن اڭىنا دۇرىس تۇسە الماسا بۇركىتتىڭ ٴوزى جازىم بولادى.

- بۇركىتتى بالاپانىنان العان جاقسى ما، الدە ٴتۇز قۇسىنان ۇستاعان دۇرىس پا؟

- بالاپانىنان العان كوربالاپان بولىپ، قولبالا رەتىندە ۇيرەتكەنگە جاقسى. ٴبىراق ونىڭ ٴبىر قاۋىپتىلىگى ابدەن ۇيرەنىسىپ العان سوڭ ادامنىڭ وزىنە دە ٴتۇسۋى مۇمكىن. ەرەسەك ادامعا بولماسا دا، بالا-شاعاعا ٴتۇسۋ ٴقاۋپى بار. ال ٴتۇز قۇسى دەيدى، ساربالاپاننان ٴوتىپ، تاستۇلەككە جەتكەن كەزدە ٴتۇرلى ادىسپەن ۇستاپ، قولعا ۇيرەتىپ السا، ول وتە العىر بولادى.

بۇركىت جىرتقىش قۇس. ونى قولعا ۇيرەتكەن دە قازاق، ونى اڭعا سالعان دا قازاق، ونىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن دە قازاق. بۇل – مارتەبە! ٴبىز وسى مارتەبەگە لايىق بولساق، كەيىنگى ۇرپاعىمىزعا وسى بەكزات ونەردى جەتكىزە بىلسەك، كەشەگى بابالار اماناتىن ورىنداعان بولامىز.

- اڭگىمەڭىزگە راحەمت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي