BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

تالعات ماماشەۆ: قۇرىلتاي بارىسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تۇگەلدەي شەشىمىن تابادى ەكسكليۋزيۆ

فوتو: Ержан Жаубай

تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇننەن باستاپ ەلباسى الىستاعى قانداستاردى وتانعا ورالتۋدىڭ بارلىق جاعدايىن جاساپ كەلەدى. شەتتەن كەلگەن اعايىندار ٴۇشىن ارنايى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىردى. جىل سايىنعى حالىققا جولدايتىن ٴداستۇرلى جولداۋىندا دا ورالماندار ماسەلەسى، شەتتەگى قانداستار ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ەل ەگەمەندىگىن الىپ، ەڭسەمىز تۇزەلگەلى بەرى بەس جىلدا ٴبىر رەت دۇنيەجۇزىلىك قازاق قۇرىلتايىن وتكىزۋ دە داستۇرگە اينالدى. بيىل بەسىنشى رەت وتكەلى وتىرعان قۇرىلتايدىڭ تاقىرىبى دا ەرەكشە. «رۋحاني جاڭعىرۋ جانە شەتەلدەگى قازاقتار» دەپ اتالادى. وسى قۇرىلتايعا وراي دقق ٴتوراعاسىنىڭ ٴبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ مىرزامان سۇقباتتاسۋدىڭ ٴساتى ٴتۇستى، دەپ حابارلايدى baq.kz ٴتىلشىسى.

«جالپى قۇرىلتاي دەگەن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى جيىنى. 5 جىلدا ٴبىر وتەدى. سوندىقتان مۇنداي ۇلكەن جيىنعا جان-جاقتى دايىندالىپ جاتىرمىز. دايىندىق جۇمىستارى جىل باسىنان بەرى قولعا الىنعان. بۇگىنگى تاڭدا 100 پايىز دايىنبىز دەسەك بولادى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى قۇرىلعان. باسشىسى – پرەمەر-مينيستردىڭ ٴبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامين. ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىندە بۇكىل مينيسترلىكتەر، قوعامدىق ۇيىمدار، ت.ب. ورگاندار بار. ونىڭ سىرتىندا قاۋىمداستىق جانىنان ارنايى شتاب قۇرعانبىز. قازىرگى تاڭدا ٴوزىمىزدىڭ جوسپارىمىز بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ 39 ەلىنەن 350-گە جۋىق قانداسىمىز كەلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ تۇگەلدەي جول شىعىندارى، جاتار ورنى، تاماعى بارلىعى ەلىمىزدىڭ قارجىسى. ونىڭ سىرتىندا ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى، بۇكىل دەپۋتات كورپۋسى، مينيسترلىكتەر -بارلىعى تۇگەل قاتىسادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ال جالپى قۇرىلتايعا 1000-عا جۋىق ادام قاتىسپاق» - دەيدى قاۋىمداستىق ٴتوراعاسىنىڭ ٴبىرىنشى ورىنباسارى.

تالعات اسىل ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بيىلعى جىلى وتەتىن قۇرىلتايدىڭ بۇرىنعىلارعا قاراعاندا بىرنەشە ەرەكشەلىگى بار ەكەن.

«بۇل قۇرىلتايدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – «رۋحاني جاڭعىرۋ جانە شەتەلدەگى قازاقتار» دەگەن ايدارمەن وتەتىندىگى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار. رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى جاريالانعالى بەرى كوپ شارالار ٴوتىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە سىرتتاعى جۇرگەن اعايىندار دا وسى پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسىنا ۇلكەن ٴمان بەرىپ، قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ٴوز پىكىرلەرىن بىلدىرە باستادى. سوندىقتان دا ٴبىز قۇرىلتايدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىن وسىلاي بەلگىلەدىك. مۇنىڭ سىرتىندا 5 مينيسترلىكتە سەكسيالىق وتىرىستار وتەدى. شەتەلدەن كەلگەن اعايىندار سول 5 توپقا ٴبولىنىپ، ٴار ازامات ٴوز ماماندىعىنا، ٴوز باعىتىنا، تالاپ-تىلەگىنە قاراي مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ، ٴبىلىم مينيسترلىگىنىڭ، نە كوشى-قون سالاسىنىڭ سەكسياسىنا قاتىسادى. بۇل وتىرىس جارتى كۇنگە جالعاسپاق. مەنىڭشە كەلگەن اعايىندار ٴوز ويلارىندا جۇرگەن سۇراقتارىنا تۇگەل جاۋاپ الاتىن بولادى. قۇرىلتاي بارىسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تۇگەلدەي شەشىمىن تابادى» - دەيدى تالعات اسىل ۇلى.

تالعات ماماشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بيىلعى قۇرىلتايعا كەلەتىندەردىڭ بارلىعى دەرلىك بۇرىنعى جيىندارعا قاتىسپاعان، جاڭا ادامدار. تاعى ٴبىر ايتا كەتەرلىگى بيىلعى قۇرىلتايدا جاستار كوپ.

«بۇل جولعى قۇرىلتايدىڭ تاعى ٴبىر ەرەكشەلىگى – بۇعان دەيىنگى وتكەن قۇرىلتايلارعا قاتىسقان ادامداردى ەمەس، جاڭا ادامداردى، بۇعان دەيىن قاتىسپاعانداردى شاقىرىپ وتىرمىز. سەبەبى قۇرىلتاي توڭىرەگىندە داۋ-داماي كوپ. قاتىسقىسى كەلەتىندەر ودان دا كوپ. ونى تۇسىنۋگە بولادى. ٴبىراق، ٴبىز سىرتتا جۇرگەن 5 ملن قازاقتى تۇگەل شاقىرا المايمىز عوي. بۇگىنگى كۇندە الەمنىڭ 32 ەلىندە مادەني ورتالىقتارىمىز بار. سولارمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىققاندا ٴبىز ولارعا: «بۇل جولى كەلەتىن دەلەگاسيالارىڭىزدى جىبەرەردە ورتالىق باسشىسى ونسىز دا كەلەدى، ال ورتالىق جانىنداعى جاستار قاناتىنىڭ وكىلدەرى مىندەتتى تۇردە كەلسىن. بۇل جولعى قۇرىلتايعا جاستاردى كوبىرەك جىبەرىڭىزدەر» - دەگەن ۇسىنىس جاساعانبىز. سوندىقتان بيىلعى قۇرىلتاي قوناقتارىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى جاڭا ادامدار بولسا، ەكىنشىدەن – 60 پايىزدان استامى 35 جاسقا دەيىنگى جاستار. ويتكەنى كەلەشەك – جاستاردىكى. رۋحاني جاڭعىرۋ دا جاستاردىڭ قولىندا» - دەيدى تالعات اسىل ۇلى.

بيىلعى قۇرىلتاي بارىسىندا الەم قازاقتارىنىڭ جاستار فورۋمى وتەدى. بۇل تۋرالى تالعات ماماشەۆ كەڭىرەك توقتالدى.

«بۇل جولعى قۇرىلتايدا ٴبىرىنشى رەت الەمدەگى قازاق جاستارىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ فورۋمىن وتكىزەيىن دەپ وتىرمىز. وعان ارينە وزىمىزدەگى جاستار ۇيىمدارى دا قاتىسادى. «جاس وتان» جق، «جاسىل ەل» جاستارى، بىرنەشە ستۋدەنتتىك ۇيىم بار. سونىمەن قاتار «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەت ەلدە وقىپ جۇرگەن جاستاردى دا قاتىستىرامىز. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي ولاردىڭ دا سول وزدەرى وقىپ جۇرگەن جەرلەرىندە قازاقستاندىق جاستار بىرلەستىكتەرى بار. سولاردىڭ كوشباسشىلارىن دا تۇگەل شاقىرىپ وتىرمىز. ولار قازاقستان ازاماتى بولعاننىڭ وزىندە دە، الەمدەگى قازاق جاستارىمەن بايلانىستا بولسىن، ٴبىلسىن، نە اڭگىمە بولىپ جاتىر دەگەندى ٴوز كوزدەرىمەن كورسىن. ويتكەنى ول سىرتتاعى قازاق پا، اۋىلداعى قازاق پا، جاستاردىڭ ماسەلەسى بىرەۋ عوي. بىر-بىرىمەن ارالاسسىن، تانىسسىن. بۇل باستامانى «نۇر وتان» پارتياسى قولدادى، استاناداعى پارتيانىڭ باس عيماراتىندا جاستار فورۋمىن وتكىزۋگە باسشىلىعى كەلىسىم بەردى» - دەيدى ٴتوراعا ورىنباسارى.

تالعات ماماشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بيىلعى قۇرىلتاي نەگىزىنەن تاقىرىبىنا ساي، رۋحاني باعىتتا وتەتىنگە ۇقسايدى. قۇرىلتاي بارىسىندا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ العاشقى قۇرىلتايىنا قاتىسقان حاليفا التايدىڭ 100 جىلدىعىنا وراي عىلىمي-فراكتيكالىق كونفەرەنسيا وتەتىندىگى بەلگىلى بولدى.

«قۇرىلتايدىڭ ٴۇشىنشى جاڭالىعى – الەمگە تانىمال عۇلاما، ٴدىنتانۋشى حاليفا التايدىڭ تۋعانىنا بيىل 100 جىل تولىپ وتىر. سول داتالى مەرەيتويعا وراي ٴبىز «حاليفا التاي جانە قايتا ورالعان تاريح» دەگەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيا وتكىزبەكشىمىز. حاليفا التايدىڭ بيبيلوگرافيالىق كىتابىن شىعاردىق. بىرنەشە ەستەلىگىن كىتاپ ەتىپ باستىق. ول امانشىلىق بولسا، سول قۇرىلتاي كەزىندە وقىرماندارعا تارالاتىن بولادى. بۇل كونفەرەنسيا استاناداعى ۇلتتىق اكەدەميالىق كىتاپحانادا وتەدى» - دەيدى تالعات اسىل ۇلى.

تالعات اسىل ۇلى ٴۇش كۇنگە جالعاساتىن كەلەلى كەزدەسۋدىڭ باعدارلاماسىمەن دە تانىستىردى. اىستان اڭساپ كەلگەن قانداستار ەتنواۋىلدا ەلدىگىمىزدىڭ ارقاۋى ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزبەن دە تانىساتىن بولادى.

«ٴبىز نەگىزگى قوناقتار 21 ماۋسىم كەلەدى دەپ بەلگىلەگەنبىز. قوناقتاردىڭ الدى كەلىپ، وسى استانا مەن الماتىدا قىدىرىپ ٴجۇر. استانا ماڭىنداعى «ەتنواۋىل» كەشەنىمەن كەلىسىم جاساستىق. 22 كۇنى سول كەشەندى ارالاتاتىن بولامىز. ٴبىزدىڭ ٴسالت-داستۇردى، قازاقى بولمىسىمىزدى كورسىن، ۇلتتىق تاعامدارىمىزدان ٴدام تاتسىن دەگەن ويىمىز بار. ەتنواۋىلدا سول 22 ماۋسىم كۇنى اقمولا وبلىسىنىڭ كۇنى وتەدى ەكەن. ولار بارلىق باعدارلاماسىن بىزگە ارنايتىن بولدى.

مۇنان كەيىن شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىز سول كۇنى «استانا وپەرا جانە بالەت» تەاترىندا «قىز جىبەك» وپەراسىن تاماشالايدى. ٴبىزدىڭ كلاسسيكانىڭ دەڭگەيىن كورسىن، قازاقتىڭ وپەراسىن كورسىن دەگەن نيەت. جانە بۇل سول شەتتەن كەلەتىن باۋىرلارىمىزدىڭ وزدەرىنىڭ سۇراۋى بويىنشا. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، بۇل تەاتردىڭ قۇرىلىسى دا، عيماراتى دا ەرەكشە. مەنىڭ ٴوزىم الەمدەگى تالاي تەاتدى كوردىم، قۇدايعا شۇكىر، ٴبىز ەشكىمنەن كەم-قور ەمەسپىز. سوعان ساي وپەرادا، كلاسسيكادا ٴبىزدىڭ ٴوز ونەر جۇلدىزدارىمىز بار. سوندىقتان سول «قىز جىبەك» وپەراسىن ادەيى قويىپ وتىرمىز.

ال 23 ماۋسىم كۇنى ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن پلەنارلىق وتىرىس وتەدى. ارينە، ول كىسى نە ايتىپ، نە سويلەيدى، ول ٴبىزدىڭ ماسەلە ەمەس. ٴبىراق ول كىسىنىڭ بايانداماسى شەتتەن كەلەر قانداستارىمىز ٴۇشىن ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. قاۋىمداستىق تاراپىنان ٴوز ۇسىنىستارىمىزدى بەرگەنبىز. ال وسى پرەزيدەنت قاتىسقان جينالىستا سويلەيتىن شەتتەن كەلگەن اعايىندار دا ٴوز ويلارىن، ٴوز پىكىرلەرىن بىلدىرەدى دەگەن ويدامىز. موڭعوليا اتىنان بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان، اۋىلشارۋاشىلىعى اكەدەمياسىنىڭ ۆيسە-پرەزيدەنتى باكەي اعىپار ۇلى دەگەن ۇلكەن عالىم باۋىرمىز ٴسوز سويلەيدى، وزبەكستانداعى قازاقتار اتىنان – سونداعى قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ باسشىسى اسقار ۇسەنوۆ سويلەيدى، رەسەيدەن، ەۋروپا قازاقتارى اتىنان سويلەيتىن اعايىندار بار. سونىڭ ىشىندە پاريجدەن كەلەتىن مامەد زەنگين دەگەن كاسىپكەر جىگىت سويلەپ، بيزنەستىڭ ماسەلەلەرىن ايتامىن دەپ وتىر» - دەيدى دقق ٴتوراعاسىنىڭ ٴبىرىنشى ورىنباسارى.

تالعات ماماشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا قۇرىلتايعا كەلە الماي قالعان ەلدەر دە بار ەكەن.

«قۇرىلتايعا كەلە الماي قالعان مەملەكەتتەر دە بار. بۇعان دەيىن ٴبىز قىرىق ەلدەن قانداستارىمىز كەلەدى دەپ جوسپارلاعان ەدىك. تايۆاندا تۇراتىن ٴبىر باۋرىمىز كەلە المايتىنىن ايتىپ تەلەگرامما جىبەرىپتى.

سونىمەن بىرگە ساۋد ارابياسىندا تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ وكىلى رەتىندە كەلۋگە ٴتيىستى اداممەن تولىق بايلانىسقا شىعا المادىق. بىردە انا ادامدى، بىردە مىنا ادامدى ۇسىنىپ، جىبەرەمىز دەگەن ٴبىر ادامنىڭ ٴوزىن دۇرىستاپ جىبەرە المادى.

ال جالپى الەمنىڭ 40-تان استام ەلىندە قازاقتار تۇرادى دەيمىز. ول 45 ەل مە، 49 ەل مە تولىق ايتا المايمىن. سەبەبى شەت ەلگە شىعىپ، وندا تۇراتىن قازاقتى ساناعان ەشكىم جوق. قازىرگى كەزدە الەمنىڭ 32 ەلىندە «قازاق مادەني ورتالىعى» بار. ٴبىز ولارمەن بايلانىس ورناتقانبىز. ال بيىلعى قۇرىلتايعا كەلەتىن ەلدەردىڭ سانى 39-عا جەتىپ وتىر. بۇل وسىعان دەيىنگى قۇرىلتايلار تاريحىندا ٴبىرىنشى رەت بولىپ وتىرعان جاعداي. شىنىن ايتۋ كەرەك، باسقا قۇرىلتايلاردا ٴومىرى بولماعان بىرنەشە مەملەكەت بيىلعى قۇرىلتايعا العاشقى بولىپ قاتىسايىن دەپ وتىر. مىسالى يتاليادان كەلەدى، چەرنوگوريا تۇراتىن ٴبىر قانداسىمىز كەلمەكشى، ٴازىربايجان بيىل تۇڭعىش رەت قاتىسايىن دەپ وتىر. ٴتىپتى مولدوۆانىڭ سوناۋ تۇكپىرىندەگى ٴبىر اۋدانىنان قىپشاقتار كەلۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىنداي 5-6 ەلدەن بيىلعى قۇرىلتايعا العاش رەت دەلەگاسيا كەلمەكشى. ال الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنەن دە قاتىسا الماي قالعان قازاقتار بولۋى مۇمكىن. سەبەبى ٴبىز بارلىعىمەن دە قاتىناس جاساي الماي قالدىق» - دەيدى تالعات ماماشەۆ.

تالعات اسىل ۇلىنىڭ قۇرىلتايعا قاتىستى الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ پىكىرىنە كوڭىلى تولمايتىنىن بايقادىق. سەبەبى ٴتوراعانىڭ ورىنباسارى «الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى ماسەلەنىڭ مانىسىنە بارماي جاتىپ، پىكىر ايتىپ، اقىلگويسۋگە قۇشتار» دەيدى.

«قازىرگى ۋاقىتتا قۇرىلتاي تۋرالى ٴتۇرلى پىكىرلەر قالىپتاسىپ جاتىر. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ اراسىندا ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي جاتىپ، ٴتۇرلى پىكىر ايتاتىندار كوپ. بۇل ادامداردىڭ تۇسىنىگىنىڭ جوقتىعى ما، الدە قۇرىلتاي تۋرالى مالمەتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مە بىلمەدىم. بايقاعانىم، كوبى قۇرىلتاي دەسە كوشى-قون جاعىنا كوبىرەك تارتادى. «كوشى-قون ماسەلەسى ايتىلادى عوي»، «وسى كوشى-قونعا بولا جينالا بەرە مە؟» ت.ب. دەگەن سەكىلدى. ال ٴبىزدىڭ باعدارلامادا كوشى-قون تۋرالى اڭگىمە جوق. ٴيا، قر ەجحاق مينيسترلىگىندە كوشى-قونعا قاتىستى ٴبىر سەكسيانىڭ وتىرىسى وتەدى. ول جەردە كوشى-قون ماسەلەسى تالقىلانادى. ال ٴبىراق، بۇكىل قۇرىلتاي باستان-اياق تەك قانا كوشى-قون تۋرالى بولمايتىنى بەلگىلى عوي. سوندىقتان دا بىردەڭە ايتپاس بۇرىن ادام دەگەن ويلانۋى كەرەك. مەنىڭ ويىمشا، قۇرىلتاي دەگەن ٴبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ، قازاق ۇلتىنىڭ ۇلى جيىنى. قازاقستانداعى عانا ەمەس، بۇكىل الەمدەگى قازاقتىڭ ۇلى جيىنى. سونى اعايىندار ٴتۇسىنۋى كەرەك. نەگە جينالا بەرەدى دەگەن اڭگىمە بولا ما؟ 5 جىلدا ٴبىر جينالىپ، وتكەن بەس جىلدا نە ىستەلدى، نە وزگەردى، نە ورىندالدى، الدىمىزدا نە ماقسات بار دەگەندى ايقىنداساق ارتىق بولا ما؟ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ٴوزى باعىت-باعدارىن بەرىپ، وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيمىز، مەملەكەت وسىنداي قامقورلىق جاسايدى دەسە، سونى الىستان كەلگەن اعايىن ٴوز قۇلاعىمەن ەستىپ كەتسە ارتىق بولا ما؟ ال وزدەرى كوكەيىندە جۇرگەن ارىز-ارمانىن، تىلەگىن ايتىپ، شەرىنەن شىقسا، بۇل ارتىق بولا ما؟ سوندىقتان، مەنىڭ ويىمشا، قازاقستانداعى ازاماتتار، ەلدەگى قانداستار دۇرىس تۇسىنىستىكپەن قابىلداۋى كەرەك.

ورىستاردىڭ «تاقىرىپتى بىلمەسەڭ، تىنىش وتىر» دەگەن ٴسوزى بار. ال بىزدىكىلەر، تاقىرىپتى بىلسىن-بىلمەسىن وتىرىپ الىپ كوسەمسۋگە، اقىل ايتۋعا مىقتى.

"ٴتىپتى قاۋىمداستىق تۋرالى ٴومىرى قالام تەربەپ كورمەگەندەر وسى تاقىرىپتا اقىل ايتقىش بولىپ الدى. ال ٴبىزدى بۇرىننان بىلەتىن، وسى ماسەلە توڭىرەگىندە جازىپ جۇرگەن جۋرناليستەرگە ەسىگىمىز ٴارقاشان ايقارا اشىق. 20 ماۋسىمنان باستاپ استانادا ارنايى شتابىمىز جۇمىسىن باستايدى. «دانيار» قوناق ۇيىندە اشىلادى ٴباسپاسوز ورتالىعى. قۇرىلتاي جۇمىسى قىزىقتىرعان جۋرناليستەر كەلىپ تىركەۋدەن ٴوتىپ، ماتەريال دايىنداۋىنا بولادى. ەشكىمگە شەكتەۋ جوق» - دەيدى تالعات ماماشەۆ مىرزا.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك، تالعات اسىل ۇلى وسى سۇقبات بارىسىندا «شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ 100 جاڭا تۇلعاسى» انىقتالاتىنىن ايتقان بولاتىن.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي