BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

شويتابان: اياعىن بۋعان قاسقىردى دجيپپەن تاپتاپ، راحاتتاناتىنداردى تۇسىنە المايمىن ەكسكليۋزيۆ

فوتو: Ержан Жаубай

ونىڭ ەرزات ەسىمىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. شىعىسقا، ٴتىپتى اڭشىلىعى مەن اتبەگىلىگىنىڭ ارقاسىندا جانە اتان جىلىك اپايتوستىگىنىڭ ارقاسىندا قازاق دالاسىنا شويتابان دەگەن اتپەن تانىمال. ونىڭ ايۋ العانى، ٴبىر كۇندە ٴۇش قاسقىر سوققانى، ٴتىپتى سۋىرىپ سالما اقىندىعى دا اڭىز. ەرزات بايقاداموۆ شىعىس قازاقستان وبلىسى، ٴۇرجار اۋىلىندا تۇرادى. اتبەگى، ساياتشى، جىلقىشى، اڭشى ازاماتپەن استاناعا كەلگەن ٴبىر ساپارىندا جولىعىپ، اڭگىمەلەسۋدىڭ ٴساتى تۇسكەن بولاتىن.

شويتابانمەن كەزدەسكەندە العاش سۇراعانىمىز مىنا سۋرەتتىڭ جايى بولدى.

- راسىمەن قاسقىرلار وسىلاي شەپ قۇرا ما؟

- بۇل دا بىرەۋدىڭ ەڭبەگى عوي، جوققا شىعارۋعا بولماس. دەگەنمەن ٴوز باسىم مۇنداي ٴۇيىرلى قاسقىردى كەزدەستىرمەپپىن. سەگىز قاسقىرعا دەيىن بىرگە جۇرگەن توپتى كوزىم كوردى. ال قاسقىرلارداعى ٴۇيىرباسى، شابۋىلشى، قورعاۋشى دەگەنگە كەلەر بولساق، ەڭ مىقتى شابۋىلشىسى – قۇرتقاسى، ياعني قانشىق قاسقىر. ال ارلان قاسقىر – كۇزەتشى. قۇرتقانىڭ شابۋىلشى بولاتىن سەبەبى، ول – وتە ساق جانە جىلدام. ال مىنا سۋرەتتە ارتقى قاسقىر باقىلاۋشى دەيدى، شىن مانىسىندە الدىڭعى توپ نەمەسە الدىڭعى قاسقىر باقىلايدى بارلىعىن. مىسالى، اڭ اتقان كەزدە دە الدىن توسىپ اتاسىڭ، توپتى ادام جۇرسە دە، الدىڭعىلارى ٴبىرىنشى باقىلايدى عوي.

جالپى قاسقىر تۋرالى اڭگىمە ايتاتىندار كوپ. ٴتىپتى كەيبىرى اڭىزعا بەرگىسىز. بىرەۋلەر قىزدى-قىزدىمەن «ٴيتىم جالعىز بارىپ قاسقىر الا بەرەدى» دەيدى. قازاق «ٴيتتىڭ يەسى بولسا، ٴبورىنىڭ ٴتاڭىرىسى بار» دەيدى. دالانىڭ سەرىسى عوي ول، ەشقاشان ٴبىر يت ٴبىر قاسقىردى الا المايدى. وتە كىشكەنە، جەتىلمەگەن كۇشىك بولماسا، يت قاسقىرعا باتپايدى. ۇزاق قۋىپ، ەكى-ۇش يت جابىلىپ، يەسى جاقىن ماڭدا ايتاقتاپ جۇرسە الۋى مۇمكىن.

- ٴوزىڭىز يتپەن قاسقىر الىپ كورگەن شىعارسىز؟

- ٴيا، مەندە «سارىقىز» دەگەن ۇرعاشى تازىم بولدى. سونىمەن الدىم. وندا دا ۇتىلاي قۋىپ، ازۋلى توبەتتەردىڭ كومەگىمەن ەكى قاسقىردىڭ ٴبىرىن سوعىپ الدىق. سول توبەتتەرىمنىڭ ىشىندە «قارا اۋىز» دەيتىن ٴبىر ٴيتىم بولدى. ٴبىر اپتادان سوڭ، كەشكە تامان يتتەر اۋىلدىڭ سىرتىنداعى جوتانى اسىپ، ٴۇرىپ ٴجۇردى. وعان ونشا كوڭىل بولە قويعان جوقپىز. تاڭەرتەڭ تۇرساق «قارا اۋىز» جوق. سويتسەك، ٴبىز سوعىپ العان ەكى قاسقىردىڭ ٴبىرى، اڭدىپ ٴجۇرىپ، الداپ اۋىل شەتىندە الگى سارى ٴيتتى جەپ كەتىپتى. كەكشىلدىگىن كوردىڭىز بە؟!

ٴقازىر قاسقىردىڭ ٴتورت اياعىن بۋىپ تاستاپ، «مەنىڭ ٴيتىم قاسقىر الدى» دەپ تەلەفوندارىنا تۇسىرگەندەرىنە ٴماز. بۇل قاسقىر العانعا جاتپايتىن نارسە. قاسقىرعا قۇدايدىڭ ٴوزى «جەتى كۇن ەلدەن، جەتى كۇن جەردەن» نەسىبە بەرگەن عوي. ٴيتتى ٴبىر اپتا دالاعا جىبەرسەڭىز، قاسقىر سەكىلدى كۇن كورە المايدى، تاماعىن تاۋىپ جەي الماي قالار ەدى.

جوعارىدا ايتىلعان سۋرەت تە شىندىق شىعار، ٴبىراق مەن ونشا سەنە المايمىن. ال مەن قاسقىر جايلى ٴوز كوزىممەن كورگەنىمدى ايتايىن.

- ٴيا...

- مىسالى، جايلاۋدا قاسقىردىڭ اپانى اۋىلعا جاقىن بولسا ەشقاشان ول اۋىلدىڭ مالىنا تيمەيدى. مالدىڭ ىشىندە جۇرسە دە تيىسپەيدى. ٴبىز دە ونى كورىپ جۇرەمىز، وعان تيىسپەيمىز. ونىڭ ادىلدىگى دە سوندا. ٴبىراق كورشى اۋىلداردى شۋلاتادى كەرىسىنشە. ٴبىر جولى ٴبىزدىڭ اۋىلدىڭ ماڭىندا اپانى بولا تۇرىپ، قوراعا شاپتى. وعان ٴوزىم كىنالى بولدىم.

- قالايشا؟

- ەلىمىزدەگى تەلەارنالاردىڭ ٴبىرى ٴبىزدىڭ جايلاۋدى جانە مەن تۋرالى باعدارلاما دايىنداماق بولىپ كەلىستى. مەن بۇرىن ايۋ العانمىن. قاسقىر ۇيرەنشىكتى كاسىپ. سودان ٴتۇسىرىلىم توبىنان «نە كورگىلەرىڭىز كەلەدى؟ ايۋ ۇستايىق پا، قاسقىر ۇستايىق پا؟» دەپ سۇرادىم. اقىرى ايۋدى دا، قاسقىردى دا ۇستادىق. ارينە، ەكەۋى دە كۇشىك ەدى. ايۋدى ٴبىر اپتانىڭ ىشىندە قولعا ۇيرەتىپ الدىم، ال قاسقىر ٴبىر اپتادا ٴنار تاتپاي جاتقان بويى ٴولىپ قالدى. الدىنا قويعان ەتتى مۇلدە جەمەدى، اشتان ولمەسىن دەپ اۋزىنا تىقساق، قايتا شىعارىپ تاستايدى. بۇل قاسقىردىڭ تەكتىلىگى دەگەن وسى.

وسى قاسقىر اۋىل شەتىندەگى اپاننان ورگەن كۇشىكتەردىڭ ٴبىرى ەدى، سودان كەيىن سول اپانداعى قاسقىر قوراعا شاپتى.

- كەيدە ٴبىر كۇندە 10-15 قاسقىر الدىق دەگەندى ەستىپ جاتامىز. بۇل قانشالىقتى مۇمكىن؟

- ٴيا، ٴبىر كۇندە بالەن قاسقىر الدىق دەپ ماقتانىپ، سۋرەتىن الەۋمەتتىك جەلىگە سالىپ جاتاتىندار بار. ولار ماشينامەن قۋىپ، ٴتىپتى تىكۇشاقپەن اۋلايتىندار عوي. ال ٴوزىمىز يت جۇگىرتىپ، قۇس سالىپ، اتپەن دە قۋىپ ٴجۇرمىز قاسقىردى. سوندا ٴبىر بايقاعانىم، قانشا بابى كەلسە دە قازىرگى كەزدە قاسقىرعا تۇسەتىن بۇركىت جوق.

- زار كۇيىنە كەلسە دە تۇپەي مە؟

- بيىك، تاۋلى جەردىڭ تاۋەشكى، ارقارعا تۇسەتىن، جازىقتان قورەك ىزدەمەيتىن بۇركىتتەرى ٴتۇسۋى مۇمكىن ەكەن. بۇل بۇركىتتى تومەندەتىپ نەمەسە بۇركىتتى جامانداعانىم ەمەس. ٴبىزدىڭ كورگەندەرىمىز ونشا مىقتى بۇركىت ەمەس بولار، ايتپەسە ول دا تەكتى جانۋاردىڭ ٴبىرى عوي. دەگەنمەن قۇس تا بولسا، قاسقىردىڭ تەكتىلىگىن، وزىنەن ايلالى ٴارى كۇشتىلىگىن بۇركىت تە بىلەدى ەكەن. ٴبىر جارىستا ەلىمىزدەگى الدىنعى قاتارلى دەگەن ٴتورت بۇركىتتى قاسقىرعا سالعىزدىق. تورتەۋى دە تۇسە العان جوق، قاسقىر ٴوز جايىنا كەتىپ قالدى.

- ٴبىر كەزدە قاسقىردى اتپەن سوعىپ الاتىن ادامدار بولعان. قازىرگى كەزدە قاسقىردى اتپەن سوعىپ الاتىندار بار ما؟

- مەن ٴوز باسىمنان وتكەن وقيعانى ايتايىن. وسىدان ٴبىراز جىل بۇرىن ٴبىر قاسقىردى اتپەن قۋىپ ٴجۇرىپ سوعىپ الدىم. العاشقى قار ٴبىر مەترگە جۋىق كوبىك قار بولىپ ٴتۇستى. سول كەزدە قانسوناردا 7 قاسقىردىڭ سوڭىنان ٴتۇسىپ، ۇشەۋىن سوعىپ الدىم. سول جولى ٴبىر بايقاعانىم، ٴالدى قاسقىرلار تاۋعا قاراي قاشادى ەكەن. قازاق ايتادى، «جاس قاسقىر جالتاڭعا، كارى قاسقىر قالتاڭعا» دەپ. بۇل تەگىن ايتىلماعان، ٴبىزدىڭ قۋعىنعا تۇسكەن ۇشەۋى دە جاس قاسقىر ەكەن. سول ۇشەۋىن دە اتپەن قۋىپ ٴجۇرىپ سوعىپ الدىم. بۇل جەردە ماعان كومەكتەسكەن اتتىڭ جۇيرىكتىگى مەن قاردىڭ قالىڭ، ەسپە بولعاندىعى. قار قالىڭ بولعاندىقتان، قاسقىردىڭ باۋىرىن سوعىپ، ادىمىن اشتىرماي قويدى. دەگەنمەن الدىڭعى توپتاعى قاسقىرلار تاۋعا قاراي قاشىپ، جەتكىزبەي كەتتى. قانشا جۇيرىك دەگەنمەن تاۋعا قاراي اتتاردىڭ شابۋى وڭاي بولمادى.

وسى جولى قاسقىردىڭ اككىلىگىنە تاعى دا كوزىم جەتتى. ەكى قاسقىردى سوعىپ العان سوڭ، ٴۇشىنشىسىنىڭ ىزىنە ٴتۇستىم. يەن دالا، قار بەتىندە ٴىزى سايراپ جاتىر. ٴبىر شاعىن وزەننىڭ كەمەرىندەگى تالعا كەلىپ كىرىپتى. ارى قاراي كەتكەن ٴىز جوق. ارى اينالدىق، بەرى اينالدىق. ٴىز بار، قاسقىر جوق. يتتەر دە ىزبەن كەلىپ، ٴىز توقتاعان جەرگە توقتاپ قالادى. سويتسەك، قالىڭ قار جاۋىپ، تالدى مايىستىرىپ، استىنان ۇڭگىر جاسالىپ قالعان ەكەن. الگى قاسقىر سول قاردىڭ استىنا كىرىپ كەتىپتى. ٴبىز ونى تاپپايمىز، يتتەر كورىپ تۇر، ٴبىراق تۋرا بارىپ ۇستاۋعا باتپاي تۇرىپتى. ٴبىز ونى سۋ بويىمەن قاشىپ كەتكەن شىعار دەپ ويلادىق.

- وسى ورايدا ٴبىر سۇراق قويايىنشى. قاسقىر جايلى جازاتىن جازۋشىلار ونىڭ تۇلكىدەن قۋ، ايلاكەر ەكەنىن جازادى. بۇعان نە دەيسىز؟ جاڭاعى ارەكەتى دە وسىعان دالەل سەكىلدى عوي...

- قاسقىردى قۋ، ايلاكەر دەگەننەن گورى اقىلدى دەۋ كەرەك شىعار. اقىلدىلىعى سونشا، اپانىنىڭ قاسىنداعى اۋىلدان تىشقاق لاقتىڭ تاڭىنان تارتپايدى عوي. مىسالى، ادام بالاسىنىڭ ٴوزىن، «مىناۋ ٴبىر جۇرگەن قۋ تۇلكى ەكەن» دەيدى نەمەسە «مىنا ٴبىر قاسقىر مىنەزدى جىگىت ەكەن» دەيدى. وسىدان-اق قاسقىردىڭ قانداي ەكەنىن باعامداۋعا بولادى. ال ونىڭ اقىلدىلىعىنا قاتىستى كوزىممەن كورگەنىمدى ايتايىن.

ٴبىر جولى كۇشىگىن باۋلىماق بولعان قاسقىر قورادان قوزى ۇرلادى. ٴبىزدىڭ اۋىلدا ٴبىر قاريا بار ەدى ۇنەمى ەسەكپەن قوي باعاتىن. ٴبىر كۇنى اعام ەكەۋىمىز قويدىڭ ورتاسىن جارا سيىر ايداپ كەلە جاتىر ەدىك، اعام «انانى قارا، انانى قارا» دەدى. كۇن جاڭبىر جاۋىپ تۇرعان بولاتىن. قويدىڭ شەتىنەن جۇلدىزداي اعىپ ٴوتىپ بارا جاتىپ، ٴبىر قوزىنى ٴىلىپ الدى دا، توقتاماستان وتە شىقتى. قويدىڭ شەتى ۇركىپ تە ۇلگەرمەي قالدى. قويدىڭ شەتىندە ٴبىر ۇلكەندەۋ تاس قانا بار، سول تاستان باستاۋ شىعىپ جاتاتىن، اينالا الاڭ-اشىق، ەگەر قاسقىر ەكەنى شىن بولسا، جاسىرىنار جەر جوق. ٴبىز دە الگى جاققا قاراي تۇرا شاپتىق. كەلسەك قاسقىر جوق. اينالا ميداي جازىق، كوز سۇرىنەر بۇدىر جوق. ارى-بەرى قاراپ تۇك تاپپاعان سوڭ، اينالىپ جاڭاعى باستاۋعا كەلسەك، تۋرا باستاۋدىڭ شىعار جەرىندە، تاستىڭ استىندا اپانى بار ەكەن. قانشا جىلدان بەرى سول جەردى جايلاپ جۇرسەك تە، ٴبىر كورمەگەن ەكەنبىز. جاڭبىر كەزىندە جەرمەن بۇلدىراپ، ٴوزىنىڭ انىق بايقالماي قالاتىنىن سەزىپ تۇر عوي قاسقىرىڭ.

سول تاستاعى اپانىنان اۋدىرىپ جىبەردىك، سودان كەيىن ٴبىزدىڭ قوراعا شاباتىن بولدى. بۇرىن ٴبىزدىڭ مالعا جولامايتىن ەدى.

- سوڭعى كەزدە قاسقىردىڭ اۋىل اراسىنا كىرۋى، ٴتىپتى ادامعا شاپقانى تۋرالى اقپارات تاراي باستادى. جالپى قاسقىر ادامعا شابا ما؟

- بۇرىن اتا-بابالارىمىز يەن دالادا مال باقتى. قازىرگىدەي كۇندىز-تۇنى جانىپ تۇرعان جارىق جوق. ٴتىپتى سول ٴبىر اۋىلدى قوريتىن ٴبىر عانا يت بولدى. قازىرگىدەي جىلى قورا دا بولمادى، اشىق الاڭدا جاتاتىن ەدى مالدىڭ ٴبارى. سول كەزدە قاسقىر كەلىپ نەگە جەپ كەتپەدى ٴبارىن؟ ٴبىراق ول كەزدە قاسقىرعا ادامدار دا قازىرگىدەي، قىناداي قىرىپ تيىسكەن جوق قوي. قازىرگى كەزدە ماشينامەن دە، تىكۇشاقپەن دە، قارموتوسيكلمەن دە قۋىپ ٴجۇرىپ قىرىپ جاتىر. ٴبورى بورىلىگىن قىلماي تۇرا ما، ول دا كەك الادى عوي ادام بالاسىنان. الەۋمەتتىك جەلىدەگى ۆيدەولاردان ٴولىپ بارا جاتىپ ادامعا شاۋىپ جاتقان قاسقىرلاردى كورىپ ٴجۇرمىز. دەمەك ادام بالاسى ونىڭ نامىسىنا ٴتيىپ، ىزاسىن كەلتىرگەن. ايتپەسە ول دا قارادان قاراپ ادامعا شاپپايدى عوي.

- ٴقازىر قاسقىر كورسە قىرىپ تاستايتىن، 20-30 ٴبورىنى «بوركىمەن» ۇرىپ الاتىن بوسپەلەر پايدا بولدى. بۇل قانشالىقتى دۇرىس؟

- قاسقىردى اتسىز-اتاقسىز، تەگىمەن قىرىپ جىبەرۋ نەمەسە ٴۇيىردىڭ تۇقىمىن قۇرتىپ جىبەرۋ دۇرىس ەمەس. قازاق ەجەلدەن قاسقىرعا قاراپ رۋحتانىپ جۇرگەن ۇلت. ەگەر قاسقىر قۇرىپ كەتسە، ۇرپاعىمىزدىڭ ٴوزى تۇلكى سەكىلدى بولىپ كەتەدى عوي. مىسالى، كوز الدىڭىزدا ٴبىر قورا قوي، ٴتىپتى ٴبىر تابىن سيىر نە ٴبىر ايعىر ٴۇيىر جىلقى كەتىپ بارادى دەسە، كوپ ەشكىم ەلەڭ ەتە قويمايدى، ال «انە ەكى قاسقىر كەتىپ بارادى» دەسەڭىز ٴبارى جالت قارايدى. بۇل دا بولسا ونىڭ ەرەكشە جاراتىلىسىنىڭ ٴبىر كورىنىسى بولسا كەرەك.

- بىرەۋ اڭدى كاسىپ ٴۇشىن اۋلايدى، بىرەۋ اشەيىن ۋاقىت وتكىزىپ، ەرمەك ٴۇشىن اۋلايدى. ٴسىز ٴۇشىن اڭشىلىق دەگەن نە؟

- اڭشىلىق دەگەن – تابيعاتتىڭ ەڭ سۇلۋلىعى. مىسالى، ناۋرىزدىڭ 14 جەر بەتىندەگى جان-جانۋارلار تىرىلە باستايتىن مەزگىل. تولدەۋ ماۋسىمى وسى كۇننەن باستالادى. ٴبىراق ايۋ عانا اپاندا تۋادى. ٴبىز وسىعان قاراپ بولجام جاسايمىز. اپانىن قارايمىز، ونداعى ٴشوپتىڭ، قاردىڭ جاعدايىن باقىلايمىز. ايۋ اپانىنان شىققان كەزدە قونجىعىن بىرگە ەرتىپ شىعادى. وسى كەزدە بۇكىل جان-جانۋاردىڭ تىرشىلىگىن، تابيعاتتىڭ كورىنىسىن باقىلاپ وتىرساڭىز، جانىڭىز ٴبىر دەمالىپ قالادى. ايۋدىڭ قونجىعىن قالاي اسىرايتىنىن، ونى ٴومىر سۇرۋگە قالاي باۋليتىنىن سىرتتاي باقىلاپ وتىرۋدىڭ ٴوزى ٴبىر عانيبەت. ەگەر تابيعاتتىڭ ساعان بەرگەن مۇمكىندىگىن پايدالانا الماي، ونىڭ سەنىمەن قاتار جاراتىلعان جان يەسىنىڭ تىرشىلىگىن تاني الماساڭ، جاڭاعى كىرەكەيدى قونجىعىمەن قوسا اتىپ الىپ، كەتە بەرەسىڭ.

سوندىقتان تابيعاتتىڭ اللا جاراتقان تەپە-تەڭدىگىن مەڭگەرە ٴبىلۋ كەرەك. سونى مەڭگەرگەن اتا-بابامىز اڭشىلىقتى كاسىپ ەتە ٴبىلدى جانە ونى كوڭىلاشار سەرلىك دەپ تە قارادى.

وسى بولمىستان اجىراپ قالعان كەيبىرەۋلەر قوزىقاسىن ەمىزىپ تۇرعان ارقاردى اتىپ الىپ، ٴماز بولىپ ٴجۇر. ٴتورت اياعىن بۋىپ قويىپ قاسقىردى دجيپپەن تاپتاپ، راحاتتاناتىنداردى تۇسىنە المايمىن. بالكىم، قاسقىردى سولاي اۋلاۋ وزدەرىنە ٴلاززات سىيلايتىن شىعار، ٴبىراق بۇل دۇرىس ەمەس.

- ايۋ العانىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى...

- ايۋ اۋلاۋدىڭ ارنايى ٴبىر ۋاقىتى نەمەسە دايىندىعى جوق. دەگەنمەن كوكتەمگى تولدەۋ ماۋسىمىندا قانداي جانۋاردى بولسىن اۋلاۋعا بولمايدى عوي. ٴوزىم ايۋدى كۇزدە الدىم. 2002 جىلى كۇزگى ۋاقىت ەدى. تاۋدا ەكى-اق ٴۇي جايلاۋدا وتىرامىز. يت-قۇس قالىڭ. مەن ٴشوپ شابۋعا كەتتىم، ۇيدە قويعا قاراپ ەكى-ۇش ٴىنىم قالدى. قويدى ارنايى قاشاعا قاماپ قويامىز تۇندە. يتتەر بار، جاقسى، ازۋلى توبەتتەر بار، ٴبىراق كۇندە ٴبىر ەشكى جوعالىپ كەتە بەرەدى. ٴبىز سىلەۋسىن دەدىك، قاسقىر دەدىك، كىم اكەتەتىنىن، قايدا كەتەتىنىن بىلمەيمىز. ۇلكەن اعام «وي، قاسقىر بولسا، تۇگەل وتاردى بولماسا دا، ٴبىراز شىعىنعا ۇشىراتادى، بۇل ايۋ بولۋى مۇمكىن، قويدى ەتەككە تۇسىرەيىك» دەدى. شوپتە جاتقان مەن قويدى ەتەككە ٴتۇسىرىپ كەلمەك بولىپ، تاۋداعى اۋىلعا باردىم. اي جارىق ەدى، ٴتۇن ورتاسىندا يت ٴۇردى. قورانىڭ سىرت جاعىنداعى جارتاستىڭ كولەڭكەسىنە تامان بارىپ ۇرگەن ٴيتتىڭ نە كورىپ تۇرعانىن بايقاي المادىم. «مال ۇرلاۋعا اتپەن بىرەۋلەر كەلىپ ٴجۇر مە» دەپ ويلادىم.

تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ قاراساق، اۋىلدىڭ شەتىندەگى جازىقتاۋ جەردە كەتىپ بارادى ەكەن. ۇنەمى ٴمىنىپ جۇرگەن قاسقا اتىم بار ەدى، الگىگە مىنە سالىپ، قيقۋلاپ تۇرا قۋدىم. يتتەر دە ىلەسە كەتىپ، قۋىپ جەتىپ، جۇلقىلاپ، توقتاتتى. مەن دە جەتىپ، ايۋعا شالمانى سالىپ جىبەردىم. كوزسىز قىزبالىق قوي، ايتپەسە ايۋعا شالما سالۋعا كىمنىڭ ٴداتى بارعانداي. شالمام ٴتۇسىپ كەتتى. تىم ۇلكەن ەمەس، ٴبىر جاستان اسقان ايۋ ەكەن. ٴبىر تارتىپ، ارقاندى ج ۇلىپ الدى دا، تالعا قاراي قاشتى. مەن ارتتاعىلارعا ايعايلادىم «ارقان اكەل» دەپ. ارتىنان بارسام، يتتەر قورشاپ، جۇرگىزبەي تۇر ەكەن. ماناعىداي ەمەس، ايۋ كۇش الىپ الىپتى. باردىم دا، اتتان سەكىرىپ ٴتۇسىپ، شۇباتىلىپ جۇرگەن ارقاننىڭ ۇشىن تالعا بايلاپ تاستادىم. ايۋ ارپالىسىپ ٴجۇرىپ، تالعا ورالىپ، قىلقىنا باستادى. ٴۇيدىڭ قاسىندا تۇرعاندار مەن ايعايلاعان سوڭ، تاعى ٴبىر ارقان الىپ كەلگەن، ونى ارتقى اياعىنا قۇرىقپەن ٴىلدىم، ەندى وزىمشە ايۋدى قۇلاقتان باسىپ، ۇستاپ الماقشىمىن. قۇلاقتان باسىپ تۇرعاندا الدىڭعى اياعىمەن وراي ۇرعان كەزدە، قايتا ماعان تيمەي قالدى، تيسە ٴقازىر سۇحبات بەرىپ وتىرۋىمنىڭ ٴوزى نەعايبىل ەدى. سىرتتاي قاراعاندا قورباڭداعان قولابا سەكىلدى بولعانىمەن، يكەمى كەرەمەت ەكەن.

نە كەرەك، ابدەن قىلقىنىپ، السىرەگەن كەزدە قويماي ٴجۇرىپ بايلاپ الىپ، اۋىلدان ماشينا شاقىرتىپ، تىرىدەي اۋىلعا الىپ كەلدىم. سودان بۇكىل اۋداندىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنەن، اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنان ادامدار كەلىپ، «نەگە ۇستايسىڭ؟» دەپ ەسكەرتۋ جاسادى. «مالعا ٴتيىسىپ، جايلاۋدا تىنىشتىق بەرمەدى» دەدىم. ولار «بولمايدى، سەن جانۋارعا قيانات جاساپ وتىرسىڭ» دەيدى. اقىرى بولماعان سوڭ، «جارايدى، وندا وزدەرىڭ الىپ كەتىڭدەر» دەدىم. ەشقايسىسى المايدى. اقىرى الگى ايۋدى 6-7 اي باقتىم. ەت كومبيناتىنان قالعان-قۇتقان سۇيەك-ساياقتى اكەپ بەرىپ وتىردىم. ول ابدەن قولعا ۇيرەندى. ٴبىراق، كۇزگە تامان قويابەردىم اقىرى. تۇزگە جارالعان جانۋار عوي قانشا دەگەنمەن.

- ٴسىز جىبەرگەننەن كەيىن ول قايتا اينالىپ كەلدى مە سىزگە؟

- جوق. تاۋعا اپارىپ جىبەرگەنبىز. ۇرعاشى ايۋ ەدى، وتكەن جىلى ٴبىر تەلەارنا «ٴبىزدىڭ اۋىل» دەگەن باعدارلاما ٴتۇسىرىپ، سول كەزدە ٴبىر قونجىعىن تۇسىرىلىمگە الىپ كەلگەنىم بار.

- ٴوزىڭىز كورسەڭىز تانيسىز با ول كىرەكەيدى؟

- جوق، تانىمايتىن سەكىلدىمىن. ويتكەنى ەشقانداي بەلگى تاعىپ جىبەرمەپپىن. جىبەرەتىن كەزدە بەلگى تاعۋ تۋرالى مۇلدە ويىمدا بولماپتى. باعدارلاماعا شىعارعان قونجىقتى دا جىبەرە سالعان ەدىم، تاۋعا بارعان سوڭ ەنەسى تاۋىپ الىپتى. ايۋدىڭ ٴبىر ەرەكشەلىگى ٴبىر نەمەسە ەكى قونجىق بولسا مىقتى، شيراق بولادى ەكەن. ال ٴۇش نەمەسە ودان كوپ قونجىق بولسا ٴسال السىزدەۋ بولادى. سەبەبى كىرەكەيىنىڭ ٴسۇتى 3-4 قونجىققا جەتە بەرمەيدى ەكەن.

- جاڭا ٴبىر سوزىڭىزدە ات باپتايمىن دەدىڭىز عوي. قانشا جۇيرىك بار قولىڭىزدا؟

- ٴقازىر قولدا ٴۇش ات، ٴبىر تاي ۇستاپ وتىرمىن. ازىرگە جۇگىرىستەرى جامان ەمەس. ات ۇستاعىسى كەلەتىن، جۇيرىك باپتاۋعا جانى قۇمار جاندار نەشە ٴتۇرلى جۇيرىكتەردى اكەپ جاتىر ەلىمىزگە. وتكەندە «وكپە اشار» بايگەدە ٴبىر اتىم ٴبىرىنشى، تايىم ٴتورتىنشى كەلدى.

- قازىرگى كەزدە جۇيرىكتەردىڭ كوبىن شەتەلدەن اكەلەدى. سوندىقتان دا باپكەرلەر اتتى شەتەلدىك ادىسپەن باپتاپ، قازاقى ٴداستۇرلى باپتاۋدان الىستاپ بارا جاتقان سەكىلدى؟

- قازاقى ٴداستۇرلى ات باپتاۋدان الىستاپ بارادى دەگەنىڭە كەلىسپەيمىن. ٴقازىر ات اكەپ جاتقاندار كوپ، ٴبىراق قازاق بار جەردە ات جاراتۋدىڭ ٴداستۇرلى ٴتۇرى جوعالمايدى. ٴيا، شەتەلدىك جۇيرىكتەردىڭ كوبەيگەنى راس، ٴتىپتى كەي اۋىلدارعا بارساڭ اتقا شاباتىن شاباندوز بالا جوق دەيدى. ٴبىراق، بالا جوق ەمەس، اتىن ايايدى. سەبەبى، ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى، سونشاما اقشاعا اكەلگەن اتىن سىرىن بىلمەيتىن بالاعا بەرىپ، اياعىن كەتىرىپ الامىن با دەيدى عوي. ايتپەسە، بار اقشاسىن سالىپ، جۇيرىك ات ساتىپ الىپ، اۋىلدا بايگەنى قىزدىرىپ وتىرعان ازاماتتار كوپ.

- ٴوزىڭىز اتتى قالاي باپتايسىز؟ ات باپتاۋدا وزىندىك ەرەكشەلىگىڭىز بار ما؟

- جالپى قازاقتىڭ ات باپتاۋ ونەرىندە كوپ ايىرماشىلىق جوق. بارلىعىمىز بىردەيمىز دەۋگە بولادى. قارا كۇزدەن باستاپ مىنەمىز، مۇمكىندىگىنشە قىستا سەمىز ۇستاۋعا تىرىسامىز. جەمىن ۇزبەي بەرىپ، جوڭىشقادان شىعارماي ۇستايمىز. تاماعى مىقتى بولسا، ات قوڭىن جوعالتپايدى. ال بايگە تاياپ، جاراتاتىن كەزدە ارنايى رەجيمگە قويامىز. سۋىتۋلار، اياڭ، جەلىس، شوقىراق، شابىس باستالادى.

- «التىن تۇلپار» الامانىنا ات اكەلدىڭىز بە؟

- جوق. ٴوز اتتارىمدى اكەلگەن جوقپىن. ٴبىراق، تورەشى رەتىندە باستان-اياق قاتىستىم. سول كەزدە ەلىمىزدەگى نەبىر جۇيرىكتەردى كورىپ ٴجۇرمىن. اسىرەسە الماتىدان كەلەتىن سەكەنايدىڭ (نۇربول نازاربايەۆ) «سۇلىكقاراسى»، «التىن تۇلپاردىڭ» ەكى رەتكى چەمپيونى اتانعان «سامال» بارلىعى دا كەرەمەت جۇيرىكتەر. جانە بۇل اتتاردىڭ ٴبىزدىڭ جۇيرىكتەرگە قاراعاندا الىمى مىقتى.

- ٴوز بولجامىڭىز بويىنشا قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ قاي ٴوڭىرىنىڭ اتتارى مىقتى دەپ ويلايسىز؟

- ٴار ٴوڭىردىڭ وزىنە ٴتان ەرەكشەلىگى بار. سول سەكىلدى اتتارى دا ٴوز جەرىنە قاراي بەيىمدەلىپ جەتىلەدى. سوندىقتان دا انا وبلىستىڭ اتى مىقتى، مىنا وبلىستىڭ اتى ناشار دەۋگە بولمايدى. قازاق «ات شاپپايدى، باپ شابادى» دەيدى. دەمەك، قاي ٴوڭىردىڭ اتى بولسا دا، جاراتۋىن تاۋىپ، بابىنا كەلتىرە بىلسەڭ بولعانى. ونىڭ سىرتىندا، ٴدۇبىرلى دوداعا اكەلۋگە جەر ۇزاق بولىپ، بىرەۋدىڭ قاراجاتى جەتپەي قالادى، بىرەۋدىڭ ۋاقىتى بولماي قالادى دەگەندەي. ەلىمىزدىڭ ٴار جەرىندە جۇيرىك بار. جامبىلدىڭ، الماتى وبلىسىنىڭ، قاراعاندىنىڭ، شىعىستىڭ اتتارى ٴوز كەزەگىندە ٴوڭىردىڭ داڭقىن شىعارىپ ٴجۇر. ماڭعىستاۋ، باتىس، سولتۇستىك وڭىرلەر ٴوز جەرىندەگى جۇيرىكتەردى باسقا جاققا اپارۋعا جەر شالعايلىعىنان جەتە الماي قالىپ جاتادى.

- اتتى قالاي سىنايسىز؟

- ٴقازىر اتتىڭ قانىنا كوپ ٴمان بەرەتىن بولدى. باياعى اباي اتامىز ايتقان «قوي مويىندى، قويان جاق، بوكەن قاباق»، قاقپانبەل دەيتىن جۇيرىكتىڭ ايرىقشا بەلگىلەرىنە كوڭىل بولىنبەيتىن بولدى. ٴقازىر جۇيرىكتىڭ تەگىنە، قانىنا قاراپ جۇگىرتەدى.

- ٴيا، بۇرىن باپ شاباتىن نەمەسە باق شاباتىن، ٴقازىر قان، تۇقىم شاباتىن بولدى. ال شەتەلدەن اكەلەتىن تازا قاندى اعىلشىننىڭ جۇيرىگىنە قارجى جەتپەيدى. ول جاقتان اكەلگەندەر جۇيرىگىنەن تۇقىم بەرگىسى كەلمەيتىن بولسا، بىلايعا اتقۇمارلار تازا قاندى جۇيرىكتى قايدان تابادى؟

- مەنىڭ ويىمشا جۇيرىكتەن تۇقىم بەرگىسى كەلمەيتىن، ٴىشتارلىق جاسايتىن ادامدار، جۇيرىك باپتاۋدىڭ، جىلقى ٴوسىرۋدىڭ تۇپكى ٴمانىسىن تۇسىنبەيتىندەر عوي. ال شىن مانىسىندە جۇيرىكتەن تۇقىم وسىرگىسى كەلەتىن ازاماتتار از ەمەس. بىر-ەكى جىل شاۋىپ، اياعى كەتسە، بولماسا باسقا سەبەپپەن شابىسقا جاراماي قالعان ايعىرلارىن ۇيىرگە جىبەرەتىن قازاقتار كوپ. مىسالى، قانات سۇلەيمەنوۆ دەگەن اعامىز بار. وسى استاناداعى ٴبىر بايگەدە پاتەر ۇتىپ الدى. سول كىسىنىڭ «سارىارقا» دەگەن ايعىرى ٴبىزدىڭ قولدا ٴقازىر. ودان بولەك «دونباس» دەگەن بالەن ماشينا ۇتقان تازا قاندى ايعىر دا ٴبىزدىڭ ٴۇرجاردا تۇر. اۋىلداعى ات ۇستاعان اعايىننىڭ بارلىعى دا وسى اسىل تۇقىمدى ايعىرلاردىڭ ق ۇلىنىن الىپ جاتىر.

- «جىلقىنى جىلقىنىڭ تۇياعىنان قاتتى ادام باعادى» دەيدى. جىلقىشىلىقتىڭ قىزىعىنان اڭگىمەلەڭىزشى؟

- اتا-بابامىز اتقا مىنبەگەن قازاقتى قازاق دەپ ساناماعان عوي. ٴقازىر حالىقتىڭ جىلقىعا، اتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانىپ كەلەدى. قالادا تۇرسا دا ٴبىر اتىن، ٴبىر تازىسىن قولىنان شىعارماي وتىراتىندار بار. قۇدايعا شۇكىر، قازاقى بولمىسىمىزدى قايتا تاۋىپ جاتىرمىز. ال جىلقى باعۋ دەگەننىڭ ٴوزى قالاداعى ادامنىڭ تۇسىنىگىندە بولەك، دالاداعى ادامنىڭ تۇسىنىگىندە مۇلدە بولەك قوي. قالاداعىنىڭ كوبى، «وي، مىناۋ ٴبىر دالابەزەر، ٴۇي بەتىن كورمەيتىن، جابايى بوپ كەتكەن ادام ەكەن» دەپ ويلايدى. ال جىلقىشىلىقتىڭ، ٴتىپتى اتقا ٴمىنۋدىڭ ٴبىر ەرەكشەلىگى – كۇنى بۇگىنگە دەيىن ٴبىر جەرىم اۋىرىپ، ٴبىر رەت اۋرۋحاناعا جاتىپ، ٴدارى قابىلداپ كورمەپپىن. قىسى-جازى ات ۇستىندە، بوراندا دا، نوسەر جاۋىندا دا ات ۇستىندەمىز. اللا تاعالانىڭ بىزگە بەرگەن ەڭ ۇلكەن سىيلارىنىڭ ٴبىرى وسى جىلقى جانۋارى عوي.

- قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ٴبىر ٴداستۇرى جان-جانۋارلاردىڭ، اسىرەسە جىلقىنىڭ ارەكەتتەرى ارقىلى اۋا رايىن بولجاۋ. سىزدەر ٴقازىر وسى ٴداستۇردى قولداناسىزدار ما؟

- ٴيا، باياعى اتا-بابامىزدا قازىرگىدەي ٴبىر كۇن ەمەس، ٴبىر اي ەمەس، ٴبىر جىلدىڭ اۋا رايىن بولجاپ بەرە سالاتىن ينتەرنەتى تۇرعان جوق، وسى تابيعي قۇبىلىستارعا، الدىنداعى مالىنىڭ جايىلعانىنا قاراپ-اق بولجادى عوي سول اۋا رايىن. ٴوز باسىم ارقاردىڭ كۇيەككە ٴتۇسۋ كەزىن قاداعالايمىن. ارقار كۇيەككە ەرتە تۇسسە، كوكتەم ەرتە شىعادى. مىسالى، ارقار قاراشانىڭ اياعىندا كۇيەككە تۇسسە، قىس ٴبىرازعا سوزىلادى. ال قاراشانىڭ باسى، قازاننىڭ سوڭىندا كۇيەككە تۇسسە كوكتەم ەرتە شىعادى دەگەن ٴسوز. وسىعان نەگىزدەپ قوشقاردىڭ كۇيەگىن الامىز.

ال جاز ورتاسىندا جىلقى ىقتاي جايىلسا، كۇز جاڭبىرلى بولادى. تاعى دا باسقا بولجاۋ تۇرلەرى كوپ. بارلىعى دا تابيعاتتىڭ ٴوز جاراتىلىسى بولعاندىقتان بۇنداي بولجامداردان قاتە كەتۋى مۇمكىن ەمەس.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي