BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴنابيدوللا كيكەبايەۆ: ەڭ كەرەمەت جىلقىعا يە بولىپ وتىرىپ، قادىرىنە جەتە الماي كەلەمىز ەكسكليۋزيۆ

«ادامزات تاريحىندا العاشقى بولىپ جىلقى مالىن ٴبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز قولعا ۇيرەتكەن. الەمگە تاراعان 250-دەن استام جىلقى تۇقىمىنىڭ وتانى – قازاق دالاسى. دۇنيەجۇزىنە ەر-تۇرماندى، ۇزەڭگى مەن اۋىزدىقتى تانىتقان ٴبىزدىڭ بابالار» دەگەن دەرەكتەردى ايتىپ دالەلدەۋگە تىرىسقاندا الدىمىزعا جان سالمايمىز. ٴتىپتى «قازاق پەن جىلقى ەگىز ۇعىم»، «ەر قاناتى – ات» دەپ ماقالداپ-ماتەلدەگەندە اتتىعا ٴسوز، جاياۋعا جول بەرمەيمىز. ٴبىراق، قازىرگى تاڭدا جىلقى مالىنا، ونىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرىپ، وعان قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋدە قانداي قادام جاساپ وتىرمىز؟ جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مەملەكەت نەگە كوڭىل بولمەي وتىر؟ سپورتتىق جىلقىلارعا ناقتى قاي مينيسترلىك جاۋاپتى بولۋى كەرەك؟ ەلىمىزدە وتەتىن بايگەلەردەگى دوپينگ ماسەلەسى نەگە شەشىلمەي كەلەدى؟ بۇل ساۋالداردى تانىمال سەلەكسيونەر عالىم، «قازاق تۇلپارى» زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ٴنابيدوللا كيكەبايەۆقا قويىپ كورگەن ەدىك.

- قازىرگى تاڭدا جىلقى مالىن اسىلداندىرۋدى كوپ ادام شەت ەلدەن اسىل تۇقىمدى ايعىر ساتىپ اكەپ، ونى بيەگە قوسىپ، سودان تۋعان ق ۇلىن اسىل تۇقىمدى بولادى دەپ سانايتىن سەكىلدى. ال شىن مانىسىندە بۇل ۇزاق پروسەسس. جالپى سەلەكسيا جاساۋ قانشا ۋاقىت الادى؟

- بۇل قازىرگى كوممەرسيالىق زاماننىڭ اعىمىمەن جۇرەتىندەردىڭ تۇسىنىگى. ول جالپى اسىل تۇقىمدى دەگەن ۇعىمنىڭ نە ماعىنا بەرەتىنىن تۇسىنە المايتىنداردىڭ، ول تالاپقا ساي بولۋى ٴۇشىن قانشا ۋاقىتتا، قالاي جۇزەگە اسۋى كەرەك ەكەنىن، جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋداعى ماقساتى نە ەكەنىن انىق بىلمەيتىن ادامنىڭ اڭگىمەسى. ال بۇل تالاپتاردى مال شارۋاشىلىعى عىلىمىندا «سەلەكسيا» دەپ اتايدى.

سودان كەيىن ەجەلگى قازاق تاريحىندا جىلقى تۇقىمىن، جالپى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ دەگەن ۇعىم بولماعان دەگەنگە ساياتىن ٴبىر تۇسىنىك بار. شىن مانىسىندە اتا-بابامىز قاي ايعىردى قاي بيەمەن شاعىلىستىرعاندا قانداي ق ۇلىن تۋاتىنىن، كىمنىڭ جىلقىسىنىڭ تۇقىمى اسىل، قاي وڭىردە تەكتى جىلقى كوپ بولادى دەگەننىڭ بارلىعىن ٴبىلىپ وتىرعان. ودان كەيىن، قاي ايعىردىڭ قايدان كەلگەنى، ونىڭ قاي بيەمەن شاعىلىسقانى، ودان قانشا تۇقىم الىنعانى بارلىعى دا حاتتالىپ-شوتتالىپ قاعازعا تۇسپەسە دە، كوز الدىندا، كوكەيىندە انىق ساقتالىپ كەلگەن. بۇل ٴۇردىس ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ، نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ ٴوزى «بالەن دەگەن اتامىزدىڭ بالەن دەگەن ايعىرىنىڭ تۇقىمى ەكەن» دەپ ايتىپ وتىراتىن بولعان. بۇنى دالا سەلەكسياسى دەۋگە بولادى.

ال قازىرگى جاعدايدا وسىعان جاۋاپتى مينيسترلىكتەرىمىز بار. ٴاربىر مينيستر باسشىلىققا كەلگەن كەزدە ٴوز باعدارلاماسىمەن كەلەدى. «مەن مىنا جۇمىستى قولعا الدىم، ەندى سوڭىنا دەيىن جەتەمىن» دەپ كەلەدى. بۇل ٴۇردىس اكىمدەردە دە بار. ولار وزدەرى وتىرعان ۋاقىتتا تەز ارادا جۇمىسىنان ٴبىر ناتيجە كورسەتكىسى كەلەدى. ٴبىراق ونداي قىسقا مەرزىمدە ناقتى ناتيجەسى انىقتالمايتىن شارۋالار دا بار عوي. سەلەكسيا دەگەنىمىز سونداي ٴىستىڭ ٴبىرى. ول ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى.

مىسالى قازاق جىلقى تۇقىمىن الايىق. بۇل مىڭداعان جىلداردان بەرى سەلەكسيالانىپ كەلە جاتىر. اداي جىلقىسى، نايمان جىلقىسى سياقتى جىلقى تۇقىمدارى حالىقتىق سەلەكسيا ارقىلى دامىپ كەلەدى. بۇلاردى ايتپاعاندا، ەلىمىزدە كەيىننەن قولعا الىنعان كوشىم جىلقىسى، قوستاناي جىلقىسى، مۇعالجار جىلقىسى سياقتى دا جىلقى تۇقىمدارى بار.

بۇلاردىڭ تاريحىنا ۇڭىلەر بولساق، قوستاناي جىلقىسىن شىعارۋ ٴۇشىن 1888 جىلدان بەرى قاراي 130 جىل بولدى. 1951 جىلى سەلەكسيا جۇمىسى ٴبىتتى دەپ كوميسسيا كەلىپ تەكسەرىپ، قوستاناي جىلقىسىن بەكىتكەن. سوندا بايقاساڭىز سوناۋ زاۋىتتىڭ نەگىزى قالانعان 1888 جىلدان 1951 جىلعا دەيىن 70 جىلعا جۋىق ۋاقىت جۇرگىزىلگەنىن كورەمىز.

ال كوشىم جىلقىسىنا كەلەر بولساق، كوشىم وزەنىنىڭ بويىندا، كوشىم حاننىڭ جىلقىسىنان قالعان تۇقىم. سونى جەتىلدىرىپ، قۇجاتىن بەكىتىپ 1920 جىلدارى سەلەكسيانى باستاعان. سول كوشىم جىلقىسىن بەكىتۋ 1976 جىلى ناقتىلاندى. بايقاعانىڭىزداي، كوشىم حاننان قالعان تۇقىمى ناقتى، كۇندەلىكتى ومىردە بار جىلقىنىڭ ٴوزى 56 جىلدا ناقتىلانىپ وتىر. ونىڭ وزىندە سەلەكسيا جۇمىستارى سوعىسقا قاراماستان، ۇزبەي جۇرگىزىلگەن.

ەلىمىزدەگى ايتۋلى جىلقىلاردىڭ ٴبىرى - مۇعالجار جىلقىسى. بۇل قازاقتىڭ جابى تۇقىمىنان شىعارىلعان. سەلەكسيالىق جۇمىسى دا ارىدەن باستالادى. ەڭ ٴتوزىمدى، ەشقانداي باعىم-كۇتىمدى قاجەت ەتپەيتىن، ناعىز قازاق دالاسىنا بەيىمدەلگەن تۇقىم. ال وسى جىلقى تۇقىمىن شىعارۋ قۇجات بويىنشا 1930 جىلداردان باستالىپ، 1998 جىلى جەكە تۇقىم رەتىندە بەكىدى. سوندا 70 جىلعا تاياۋ ۋاقىت سەلەكسيا جۇرگىزىلگەن.

مىنە، قازىرگى قازاق دالاسىندا ۇزاق جىلدارداعى ۇزدىكسىز جۇمىس نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن ٴۇش تۇقىمدى ايتتىق. وسىنى تۇسىنەتىن ادام عانا تۇسىنەدى، ال قازىرگى كوممەرسيالىق كوزقاراسپەن قارايتىندار ٴۇشىن جىلقى تۇقىمىن دۇنيەگە اكەلۋ قيىن ەمەس سەكىلدى كورىنەدى.

جاڭادان شىعارىلعان تۇقىمنىڭ بارلىق ٴتولى گەنەتيكالىق جاعىنان بىر-بىرىنە سايكەس بولىپ قالۋى كەرەك. ال ولاي بولماسا، الداعى ۋاقىتتا اينىپ كەتەدى. كەلەسى ق ۇلىنىنا كەلگەندە گەنى ايعىرىنا نەمەسە بيەسىنە كوبىرەك تارتىپ كەتەدى. ول ونداي بولماي، سول تۇقىمنان اۋماي ٴتۇسىرىپ وتىرۋ ٴۇشىن، تورت-بەس ۇرپاق اۋىستىرۋى كەرەك، سول تۇقىمداعى ايعىر مەن بيەنى شاعىلىستىرۋ ارقىلى تۇقىمدى بەكىتۋ كەرەك.

- جاقىندا تالدىقورعان جاقتا «جەتىسۋ اسىلى» جىلقى تۇقىمى، ال ٴوزىڭىز بىلەتىندەي سەمەيدە «ٴجايتاپ» جىلقى تۇقىمى شىعارىلدى دەگەن اقپارات تارادى. جالپى وسى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى قازاق جىلقىسىنىڭ اسىلداندىرۋ بارىسى قالاي؟

- جاڭا تۇقىم شىعارىلدى دەگەن ٴجاي ٴسوز. جىلقى تۇقىمى قالاي پايدا بولاتىنىن بىلەتىن ادامدار بۇل اقپاراتتىڭ نەگىزسىز ەكەنىن بىلەدى. مىسالى «ٴجايتاپ جىلقىسى» دەگەن جىلقىنى قاراعاندىنىڭ «شولاقەسپە» جىلقى زاۋىتىنان ساتىپ الىپ، الماتى وبلىسىندا ۇستاپ، كوبەيتتى. ودان كەيىن وسى اقمولا توڭىرەگىنە اكەپ ٴبىراز باقتى. جىلقى سانى ٴبىراز كوبەيگەن سوڭ، سونى باعىپ وتىرعان ٴجايتاپ دەگەن ادامنىڭ اتىن بەرىپ، سونىڭ جىلقىسى، جاڭا جىلقى تۇقىمى دەپ جاريالاپ جىبەردى. ال جىلقى مالىنان حابارى بارلار بۇعان كۇلدى، ٴقازىر ول جىلقى جايىنا قالدى. جاڭا تۇقىم شىعاردىق دەپ جۇرگەندەردىڭ ٴبارى وسىنداي دۇنيەلەر.

ال ٴوزىمىزدىڭ قازاق جىلقىسىن اسىلداندىرۋ، ونىڭ تۇقىمىن جاقسارتۋ، سەلەكسيا جاساۋ جۇمىستارىنا كوڭىلىم تولمايدى، شىنىمدى ايتسام. سەبەبى بۇل جۇمىستىڭ بارلىعى مەملەكەت بويىنشا باسقا دەڭگەيدە بولۋى كەرەك ەدى. مىسالى ٴبىزدىڭ ٴار ۇلتتىق ويىنىمىز، ات سپورتى بويىنشا سوعان بەيىم جىلقىلارىمىزدى شىعارۋىمىز كەرەك ەدى. ۇزاق ۋاقىت السا دا، ٴبىز سوعان كەلتىرىپ جاساۋىمىز كەرەك ەدى. قىز قۋۋعا شىعاتىن ات پەن كوكپارعا سالاتىن ات بولەك. كوكپار اتىنىڭ ٴتۇر-تۇلعاسى، مىنەز-قۇلقى، ٴجۇرىس-تۇرىسى ٴبارى باسقاشا بولادى. سوندىقتان وعان بولەك جىلقى دايىنداۋ كەرەك.

ال قازاقتىڭ جورعاسىن جوعالتىپ الماۋ ماسەلەسى ٴالى كۇنگە وزەكتى قالپىندا. قازىرگى كەزدە تازا جورعالايدى دەيتىن ساناۋلى جورعا اۋىلداردا عانا بار. ٴقازىر ٴبىز جورعا دەپ تاماشالاپ جۇرگەنىمىزدىڭ بارلىعى دا ورىستىڭ جەلگىش جىلقىسىنان جوندەپ العان، شاپقىندار عانا. سوندىقتان بۇنىڭ دا ماسەلەسى كوپ.

الامان بايگەلەردىڭ وزىندە الىسقا، جاقىنعا، توپ بايگەگە دەپ جەكە-جەكە جۇيرىكتەر دايىنداۋىمىز كەرەك. مىسالى يپپودرومنىڭ وزىندە ماەر، ستاير دەگەندەر بار. 3 شاقىرىمعا شاباتىنداردىڭ ٴوزىن ۇزاق قاشىقتىق – ستاير دەپ اتايدى. ال 1،5-2 شاقىرىمعا شاباتىنداردى ماەر دەيدى. ٴبىز سونىڭ بارلىعىن ٴبىر سوزبەن عانا «بايگە اتتارى» دەيمىز. شىن مانىسىندە بايگەنىڭ دە دىز ەتپەسى، ۇشقىرى، جاقىن قاشىقتىققا، الىسقا شاباتىندارى بولادى. وسىنىڭ بارلىعىن ىرىكتەپ، وسىلارعا ساي يپپودرومدار جاساقتاپ، ساراپتاپ وتىرۋ ۇكىمەتتىڭ قاراماعىندا بولۋى كەرەك. بىزدە ول جوق. ٴبىر عانا قوستاناي جىلقى زاۋىتىن پرەزيدەنتتىڭ ارالاسۋىمەن ارەڭ ساقتاپ قالدىق. سونىڭ وزىندە 2014 جىلدان بەرى سەلەكسيالىق جۇمىستار توقتاتىلدى دا، مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن الىنىپ تاستالدى. ەندى ٴبىز ٴوز كۇنىمىزدى ٴوزىمىز كورىپ كەلە جاتىرمىز.

كەيىنگى جىلدارى اقشا بولىنبەگەندىكتەن، ٴبىز جىلقىنى ق ۇلىن، تاي كەزىنەن ساتۋعا كوشتىك. بۇرىن باپكەرلەردى ۇستاپ، ات باپتاتىپ، بايگە بولسا «قازاق تۇلپارى» زاۋىتىنىڭ اتىنان شاباتىن ەدى. ٴقازىر ونى دا قويدىق. باپكەر ۇستايتىن شتات جوق. ەكىنشىدەن ٴبىز وزىمىزگە كەرەك اتاق-دارەجەمىزدى يگەرىپ بولعانبىز. ٴارتۇرلى سالالار بويىنشا «قازاق تۇلپارىنىڭ» جەتكەن جەتىستىگى كوپ.

- زاۋىتتا ٴقازىر قانشا جىلقى بار؟

- 150 جىلقى بار. 60-قا جۋىعى بيە. سونىڭ ٴار جىلعى ٴتولىن ساتىپ، سول ارقىلى كۇن كورىپ وتىرمىز.

- جاڭا «قازاق تۇلپارى» ٴوز بيىگىنە شىققان دەپ جاتىرسىز عوي، قانداي جەتىستىكتەرى بار؟

- ٴيا، جەتىستىكتەرى از ەمەس. سوڭعى ون جىلدى عانا الىپ قارايتىن بولساق، «قازاق تۇلپارىنان» شىققان 359 جۇيرىك ٴبىرىنشى، ەكىنشى، ٴۇشىنشى ورىندى العان ەكەن. بۇل حالىقارالىق، رەسپۋبليكالىق ۇلكەن بايگەلەر بارلىعى دا. سەبەبى ۇلكەن بايگەلەرگە قازىرگى كەزدە اعىلشىننىڭ تازا قاندىلارىمەن باسكەگە تۇسە الاتىن ات از. سول ازدىڭ ٴبىرى – وسى قوستانايدان شىققان تۇقىم. سوسىن ٴقازىر جاقسى دامىپ كەلە جاتقان شوگەن ويىنىنا دا ٴبىزدىڭ قوستاناي جىلقىسىن الىپ كەتكەن، 40-تاي باس. شوگەن ويىنىنا ارگەنتينادان باپكەرلەر اكەلىپ، الماتىدا دايىنداعان ەكەن، جاقسى كورسەتكىش كورسەتىپتى. سوعان ارگەنتينالىقتار قىزىعىپ، تۇقىمىن كوبەيتىپ جاتىر ٴقازىر.

- وسى جەردە ٴسوزىڭىزدى بولەيىن، نەگىزى الامانعا قاي تۇقىم جاقسى؟

- قاشىقتىققا بايلانىستى، بارلىعى. الىس قاشىقتىق بولسا، اقالتەكەلەر شابا المايدى، ول ٴوزى ٴبىر سۇلۋ، ٴساننىڭ جىلقىسى عوي. ارابىلار الامانعا جاقسى دايىندالسا سولاردىڭ ىشىندە ٴبىراز قۇيرىعىن شانشىپ الىپ شاباتىندارى بار. ٴبىراق از. جاقىنداۋ قاشىقتىقتارعا بولماسا، ارابىنىڭ بۇتى جەتپەيدى ۇزاق كوسىلگەنگە. قوستاناي جىلقىسىن جاڭا ايتتىم، اعىلشىنمەن اۋىزدىق تىستەسە الاتىن وسى تۇقىم عانا. الىستاعان سايىن بۇلارعا ٴتيىمدى بولىپ كەلەدى ٴقازىر.

- ٴقازىر ٴبىر بايقاپ جۇرگەن ماسەلە بار. ول – اسىرەسە سپورت اتتارىن دايىنداۋدا. مىسالى اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگىنە بارسا، «سەندەر سپورتتىق جىلقى جايلى ايتىپ وتىرسىڭدار، مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە بارىڭدار» دەيدى. ال ول جاققا بارسا، «سەندەر مال جايلى ايتىپ وتىرسىڭدار، اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگىنە بارىڭدار» دەيدى. ياعني، اندا دا جوق، مۇندا دا جوق. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟

- بۇرىن كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا بارلىق يپپودرومدار اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگىنە باعىناتىن. ال جاڭا تۇقىم جاساۋ دەگەن اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىنىڭ جۇمىسى دەپ جازىلىپ قويعان ەدى. جانە سولاي جۇمىس ىستەلەتىن. سەبەبى جاڭادان تانىلعان تۇقىم يپپودرومدا سىناقتان وتەتىن. اسىرەسە سپورتتىق تۇقىمدار وسىلاي تەكسەرىستەن وتەتىن. سوندىقتان دا بۇل جۇمىس جۇيەلى تۇردە اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگىنە قارايتىن ەدى. ەندى ٴقازىر اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگىنە بارساڭ، «ٴبىزدىڭ جۇيە وزگەرگەن. ٴبىز تەك حالىقتى تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋگە عانا جاۋاپتى مينيسترلىكپىز. بىزگە ەت پەن ٴسۇت، نان مەن ماي كەرەك، باسقاسىن بىزگە ايتپا» دەيدى. ال مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە بارساڭ، «جىلقى دەگەن نە؟ جىلقى دەگەن – مال! مال قايدا بارۋ كەرەك؟ اۋىل شارۋاشىلىعىنا بارۋى كەرەك» دەيدى. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنا قايتا بارساڭ، «وي، ول دەگەن سپورت جىلقىسى عوي، دەمەك سپورت مينيسترلىگى جاۋاپ بەرۋى كەرەك» دەيدى. مىنە، وسىنداي «سەن سالار دا، مەن سالار، اتقا ٴشوپتى كىم سالار؟» دەگەندەي كۇي كەشىپ، اتقا ٴشوپ سالىنباي، سالپاقتاپ جۇرگەنىمىزگە قانشاما جىل بولدى.

- سوندا بۇل ماسەلە وسىلاي ٴيتىس-تارتىس بولىپ جالعاسا بەرە مە؟

- شەشىمى بىرەۋ-اق! اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگى دۇرىس كوزقاراسپەن قاراۋى كەرەك!

- ياعني اشم جاۋاپتى عوي؟

- ٴيا، اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگى جاۋاپتى. ٴبىراق، ٴبىر جاعىنان قاراساڭىز، مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى دە جاۋاپتى سەكىلدى. سپورتتىق جىلقىلار بولعاندىقتان ولار دا بۇعان نازار اۋدارۋى كەرەك. ال سەلەكسيا جاساۋ، گەنەتيكانى ساقتاۋ ٴۇشىن، ونى دامىتىپ، باقىلاۋ ٴۇشىن ارنايى مەكەمە قۇرىلۋى كەرەك ەكى مينيسترلىك اراسىنان. ال ولاي جاسامايدى ەكەن، اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگى تولىق قاراماعىنا الىپ، جاۋاپ بەرۋلەرى كەرەك.

- سەلەكسيونەر عالىم، جىلقى مالىنىڭ بىلگىرى رەتىندە قازىرگى ات سپورتىندا قولدانىلىپ جۇرگەن دوپينگتىڭ جىلقى دەنساۋلىعىنا زياندىعىنا توقتالىڭىزشى؟

- دوپينگ جىلقى دەنساۋلىعىنا تازا زيان! قاراپايىم عانا ايعىردىڭ نە بيەنىڭ ۇرىقسىز بولىپ قالۋى ٴوز الدىنا، ال جىلقىنىڭ ٴوز جەكە باسىنىڭ دەنساۋلىعىنا زيانى جەتىپ-ارتىلادى. جانە بۇل دوپينگ ماسەلەسى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا زالالىن تيگىزىپ وتىر. مىسالى ماڭدايىنا باسقان جالعىز تازا قاندى جۇيرىگىن بايگەگە قوسقىسى كەلگەن ادام، انا دوپينگ پايدالاناتىنداردان ۇتىلىپ قالادى. سەبەبى دوپينگ سالعان كەزدە قانداي ماستەگىڭنىڭ كۇشى 30-40 پايىزعا كوبەيىپ كەتەدى. سودان ولگەن-تىرىلگەنىن بىلمەي شابادى. ٴون-بويىنداعى كۇشىن سارقىپ شاپقان سوڭ، كوزى الارىپ، جارتى جولدا قۇلاپ ٴولىپ جاتاتىنى دا سودان. تاعى ٴبىر زيانى دوپينگ قابىلداعان جىلقىنىڭ ميى ىستەمەي قالادى. سول كەزدە ول الدىندا نە تۇرسا دا قاراماي شاباتىن بولادى. ول بولدىرىپ، شارشاپ توقتاپ قالۋ دەگەندى بىلمەيدى، شاۋىپ كەلە جاتىپ بىردەن توقتاپ، جىعىلىپ كەتەتىنى سودان.

قازىرگى كەزدەگى بايگە اتتارىنا دوپينگ قولداناتىنى جاسىرىن دۇنيە ەمەس، مەنىڭ سوزىمە سەنگىسى كەلمەيتىندەر بولاتىن بولسا، ۇلكەن بايگەلەردە جۇيرىكتەردى جيناپ، بايگەگە جىبەرەتىن جەردە اتتار اپىر-توپىر شابا جونەلگەندە ورىنىن قارايتىن بولسا، تولعان ٴشپريستى كورەر ەدى. قازىرگى كەزدە بالالاردىڭ وزىنە ۇيرەتىپ قويعان. ات شىعاردان 2-3 مينۋتتىڭ الدىندا ەكپەنى سالادى اتقا.

- سول دوپينگكە قارسى تۇرا المايمىز با سوندا؟

- بار ارينە. الەمدىك دەڭگەيدەگى تاجىريبەلەر بار. مىسالى دامىعان ەلدەردە دوپينگتەن تەكسەرۋدى ات بايگەگە شاباردا جاسامايدى. كەرىسىنشە ۇتقان العاشقى اتتاردىڭ قانىن الىپ، دوپينگ سىناماسىنا جىبەرەدى. ولاردا جۇلدەنى ٴبىز سەكىلدى بىردەن بەرە سالمايدى. اۋەلى بايگەدەن ۇتتى دەگەن سەرتيفيكاتىن بەرىپ، حالىققا جاريالايدى. ٴبىراق جۇلدە جاڭاعى الىنعان دوپينگ سىناماسى تازا بولسا عانا بەرىلەدى. بۇل ول جاقتا جولعا قويىلعان. اتىن بايگەگە قوسىپ وتىرعان ادام دا، قانشا دوپينگپەن ۇتسا دا، بايگەنى الا المايتىنىن بىلەدى. سوندىقتان دا ول مۇمكىندىگىنشە دوپينگكە جولاماۋعا تىرىسادى. ٴبىز ٴالى ونداي مادەنيەتكە جەتە قويعان جوقپىز. بۇل ٴبىرىنشى جاعى، ەكىنىشىدەن – جىلقى، بايگە وتكىزۋ دەگەن ۇلكەن، بەدەلدى، ىقپالدى ادامداردىڭ قولىنا ٴوتىپ كەتتى. سوندىقتان دا ونىڭ اتتارىنا باتىلى جەتىپ دوپينگ سىناماسىن جاساۋعا ەشكىمنىڭ ٴداتى بارمايدى. سونىڭ سالدارىنان دوپينگتەن تەكسەرۋدىڭ بايگە اتتارىنا قاتىسسىز بولىپ جۇرگەنى دە سوندىقتان.

- بىزدە دوپينگتەن تەكسەرەتىن ورتالىق تا جوق شىعار؟

- نەگىزى بار. الماتىداعى سپورت اكادەمياسىندا ادامداردىڭ دوپينگ سىناماسىن تەكسەرەتىن زەرتحانا بار. سول جەرگە جىلقىعا سالاتىن دوپينگتى انىقتايتىن قۇرىلعىنى ساتىپ الىپ قويىپ قويسا بولادى. سول جەردە تەكسەرە بەرەدى. ٴبىراق، بىزدە سول تەكسەرىپ، شىققان ناتيجەنى اشىق ايتا المايدى عوي.

- ەندى اڭگىمەنى جىلقى مادەنيەتىنە قاراي بۇرساق. نەگە ٴبىز جىلقىنىڭ قادىرىنە جەتە الماي كەلەمىز؟ نەگە بىزدە جىلقى مۇراجايى جوق؟

- بۇل سالانى ٴبىراز بىلەم دەپ ايتا الامىن. مىسالى ماسكەۋدە تەميريازەۆ اتىنداعى اكادەميادا ورىستاردىڭ جىلقى مۋزەيى بار. وتە ۇلكەن، جىلقى بەينەلەنگەن كىشكەنتاي توسبەلگىدەن باستاپ نەشە ٴتۇرلى الىپ جىلقى مۇسىندەرىنە دەيىن وسىندا. انگليانىڭ جىلقى مۇراجايىن دا ارالاپ كوردىم. باياعى 3-4 ٴجۇز جىل بۇرىن اعىلشىن جىلقىسى ٴبىر ٴۇش ايعىردان تاراعان، ولاردىڭ ٴبىرى وسى ۇلى دالانىڭ، قازاقى جىلقىنىڭ ايعىرى، ونى ۆارۆارلار ايعىرى دەپ اتاعان، ٴبىرى اراب، تاعى ٴبىرى تۇركىمەن ايعىرى بولعان. ولار ٴوز جىلقىلارىنىڭ وسى ٴۇش ايعىردان تارايتىنىن ماقتان ەتەدى. مۋزەيدە سول تۋرالى اقپاراتتىڭ ٴبارى تۇر.

قاي ەلگە بارسام دا سول ەلدەگى جىلقى مۋزەيلەرىن ارالاپ كورۋ ادەتىم. بارلىعى دا جىلقى مالىن ەرەكشە دارىپتەيدى. ولاردا جىلقى شارۋاشىلىعى دامىماعان بولسا دا، جىلقىلارى ٴالسىز بولسا دا ولار دارىپتەپ وتىر. ال ٴبىز كەرىسىنشە ەڭ كەرەمەت جىلقىعا يە بولىپ وتىرىپ، سونىڭ قادىر-قاسيەتىنە ٴالى جەتە الماي كەلەمىز.

ال بۇل ماسەلەنى ەلىمىزدە دە كوتەرگەلى ٴبىراز بولدى. 130 جىل تاريحى بار بىزدە ۇلكەن جىلقى زاۋىتىنىڭ عيماراتى تۇر. سونى مۋزەي جاساعىمىز كەلەدى. وبلىس اكىمدەرى، مينيسترلەر اۋىسقان سايىن ايتامىن، ٴبىراق ناتيجە جوق. قوستانايدا ازداپ ورتالىقتان الىستاۋ بولىپ قالۋى مۇمكىن، ٴبىراق مۋزەي جاساۋعا ابدەن بولادى. قۇرىلىستىڭ ساپاسى دا ازىرگە جاقسى.

- جادىگەرلەر جينالمايدى دەيتىندەر دە بار عوي.

- قاتە پىكىر. ەكسپونات ٴبىز ويلاعاننان دا كوپ جينالادى. حالىق ٴوزى ٴۇشىن اكەپ بەرۋگە دايىن. اتا-باباسىنان قالعان ۇزەڭگى، ەر-تۇرمان، ايىل-تارتپاعا دەيىن مۋزەيگە بەرۋگە دايىن وتىرعاندار بار. بۇنىڭ بارلىعى مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنىپ، ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن ىسكە اساتىن دۇنيە. جىلقىعا جانى اشيتىنداردىڭ ٴبارى ايتادى، ٴبىراق ورىندالماي قالىپ جاتىر.

- وسى ماسەلەمەن قاتار جۇرگەن تاعى ٴبىر اقساپ تۇرعان دۇنيە بار. بۇل دا باعاناعى سپورتتىق ات سەكىلدى. ەكى مينيسترلىكتىڭ اراسىندا تارتىسقا ٴتۇسىپ ٴجۇر. ول ەلىمىزدەگى يپپوتەراپيانىڭ جەتىلمەي جاتقانى..

- ٴيا، مەن مۇنى «تۇلپارتەراپيا» دەپ اۋدارىپ، قولدانىپ ٴجۇرمىن. بۇل ماسەلەنى قازىرگى كەزدە بالالارى داۋن اۋرۋىمەن، تىرەك-قيمىل جۇيەسى اۋرۋلارىمەن، بالالاردىڭ سەرەبرالدى سال اۋرۋىمەن اۋىراتىن اتا-انالار عانا كوتەرىپ ٴجۇر. ال شىن مانىسىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنداعى دۇنيە. سەبەبى بۇل ات سپورتى ەمەس، سالت ٴمىنىپ جۇرەتىن ٴجۇرىس ەمەس، كادىمگى ەمدەۋ ماقساتىندا عانا پايدالانىلادى. بۇعان دا ەمدەۋ تەحنيكاسى رەتىندە قاراۋ كەرەك. سول ٴۇشىن ۇكىمەتتەن اقشا ٴبولىنىپ، ارنايى باعدارلاماسى جاسالۋى ٴتيىس.

كەيدە بىزگە اۋرۋحانالار كەلەدى، «وسىنداي سىرقات بالالار بار، ٴبىز سولاردى ەمدەۋ ماقساتىندا اتتارىڭىزدى پايدالانساق دەپ ەدىك» دەپ. ال جىلقى ۇستايتىنداردىڭ بارىندە بالالاردى ەمدەۋ ماقساتىندا ات ۇستاۋعا قۇقىعى جوق. ٴقازىر بالانى اتقا مىنگىزىپ، ول بىردەڭەگە ۇشىراپ قالسا كىم جاۋاپ بەرەدى؟ اتقا مىنگەن بالانىڭ قاسىندا ارنايى دارىگەر مەن ات باعۋشى بىرگە ٴجۇرۋى كەرەك. ٴبىز دە سول، كەلىسىم بەرە وتىرىپ، اتبەگىنى قاسىنا قوسىپ بەرەمىز. ٴبىز بارلىعىن ٴوز موينىمىزعا الامىز، ات ابزەلىمەن بە، جايداق پا، جۋاس ات پا، ات باپكەرى مە، بارلىعى ٴبىزدىڭ موينىمىزدا. ٴبىراق بالا دەنساۋلىعىنا جاۋاپ بەرە المايمىز. سوندىقتان دا بۇل سالانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تاراپىندا بولۋى كەرەك.

دەگەنمەن بۇل ماسەلە دە جوعارىدا ايتقان سپورتتىق اتتاردىڭ كەبىن كيىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. نە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قاراماعىندا ەمەس، نە ٴبىلىم مينيسترلىگىندە ەمەس، نە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىندە ەمەس، حالىقتان سۇرانىس بار، ٴبىراق ۇكىمەت تاراپىنان ەسكەرۋسىز قالىپ وتىر.

قازىرگى كەزدە وسى سالا بويىنشا تۇراقتى ٴارى اۋقىمدى جۇمىس جاسالىپ جاتقان ٴبىر ٴوڭىر ول – وسكەمەن. ولار ٴقازىر يپپوتەراپيامەن اينالىسقىسى كەلەتىن ادامداردىڭ ٴوزىن وقىتاتىن مۇمكىندىك الدى. ەگەر ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن جىلقىمەن ەمدەۋدى قولعا العىسى كەلگەن ادام بولسا، سول وسكەمەنگە بارىپ، ۇيرەنىپ قايتۋلارىنا بولادى. سەبەبى ٴقازىر يپپوتەراپيامەن ەمدەلگىسى كەلەتىندەر سانى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. قانشا قىمبات بولسا دا، اقشاسىن تولەپ ەمدەلۋگە دايىن ادامدار كوپ.

- اڭگىمەمىزدىڭ بارىسىندا بايقاعانىم جىلقى توڭىرەگىندەگى اڭگىمەنىڭ بارلىعى دا اينالىپ كەلىپ ۇكىمەتتىڭ قولداۋىنا تىرەلىپ وتىر. ال نەگە ۇكىمەت وسىنى ٴتۇسىنىپ، قولداۋ كورسەتپەيدى؟

- اڭگىمە باسىندا دا مەن ازداپ ايتقانمىن بۇل جايلى. ٴبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ سالالار بويىنشا ۇزاق جىلدىق باعدارلامالارى جوق. مىسالى 50-60 جىلدان كەيىن ٴبىز قانداي جەتىستىككە جەتەمىز دەگەن مەجە بولۋى كەرەك. ال بىزدەگى باعدارلامالاردىڭ كوبى 3، 5 جىل اراسىندا، ۇزاعاندا 7 جىلعا بارادى. ال سول از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ناتيجەسى كورىنىپ ۇلگەرمەيتىن نارسەلەرگە جاڭادان كەلگەن باسشىلار، مينيسترلەر جولامايدى. ناتيجەسى تەز كورىنەتىن، جارق ەتىپ شىعاتىن دۇنيەنى عانا جارىققا شىعارۋعا قۇشتار ولار.

ەكىنشىدەن بۇنداي قىسقا مەرزىمدىك دۇنيەنىڭ كوبىن سۋبسيديا ارقىلى جاسايدى. ال سول سۋبسيديانىڭ ٴوزىن ٴتيىمدى جۇمساۋدى ٴالى مەڭگەرگەن جوقپىز. سونىڭ سالدارىنان جىلقى شارۋاشىلىعى، قوعامعا كەرەك سالا دامىماي وتىر. سوندىقتان ەل دامۋىندا ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن سالالار بويىنشا قانداي باسشى اۋىسسا دا، مەملەكەتتىڭ باعدارلاماسى وزگەرمەۋى كەرەك. كىم كەلسە دە الدىڭعى باسشىنىڭ جاساپ كەتكەن ٴىسىن، سول توقتاعان جەرىنەن ارى جالعاستىرىپ كەتەتىندەي جۇيە بولۋى كەرەك.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي