BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

مۋراد زارگيشيەۆ: قازاقتار ٴوز تاريحىن تانىسا، نوعايلارعا ۇلكەن كومەك بولار ەدى ەكسكليۋزيۆ

فوتو: Абзал Қалиев

« ۇلىتاۋداي قازاقتىڭ كيەلى جەرىنە كەلىپ، جوشى حان مەن الاشا حاننىڭ مازارلارىن كورىپ، قازاق ەلىمىزدى كورىپ، قازاقستاننىڭ شاڭىن جۇتىپ، كوزىمنەن جاس شىعىپ، قۋانىپ تۇرمىن. جۇرەگىمدە قۋانىش، ٴسۇيىنىش بار. قازاقستانعا كەلىپ باۋىرلارىمىزدى كورىپ، مۇنداي ەكسپەديسياعا قاتىناسىپ، بۇرىنعى التىن وردانىڭ تاريحىن ٴوز كوزىممەن كورىپ، قولىممەن ۇستاپ، سول بابالار جۇرگەن جەرلەرمەن ٴجۇرىپ، سول تاستى ۇستاپ، ەسىمە بۇرىنعى وتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ جولى، اتا-بابالارىمىزدىڭ سوزدەرى ٴتۇسىپ وتىر. بۇرىنعى جىراۋلاردىڭ جىرلارى; ەدىگە ٴبيدىڭ، قاراساي-قازي، وراق-ماماي، قازاقتىڭ «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ەپوسى ويىما ورالىپ وتىر. قازتۋعاننىڭ، دوسپامبەتتىڭ، شالكيىزدىڭ ايتقان وسيەتتەرى ٴار ۋاقىتتا ەسىمىزدە جۇرەدى. بارلىق نوعايلاردىڭ التىن ۇياسى بولعان كيەلى توپىراققا تابانىم تيگەنىنە قۋانىشتىمىن!».

بۇل رف جوعارعى كەڭەس كوميتەتى ٴتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى نوعايلىدان قالعان كوز مۋراد زارگيشيەۆتىڭ ٴسوزى. ۇلىتاۋ ساپارى بارىسىندا بىرگە بولعان مۇراتتىڭ (مۋراد) اڭگىمەسى جۇرەكتى قوزعادى. ٴبىر كەزدەرى نوعايلى داۋىرىندە دۇركىرەگەن ۇلىستىڭ بۇگىندە ٴىزى دە قالماۋعا اينالعان. ٴيا، نوعايلىدان، التىن وردادان قالعان ەل رەتىندە قازاقستان گۇلدەنىپ كەلەدى. ٴبىراق...

ٴبىراق، تارىداي شاشىراپ، سايدا سانى، قۇمدا ٴىزى قالماۋعا اينالعان نوعاي جۇرتى «تاريحىمىزدى تۇبەگەيلى تانۋ ٴۇشىن قازاقستاننىڭ گۇلدەنگەنى بىزگە كەرەك» دەيدى ماسكەۋدەگى مارجاني اتىنداعى عىلىم مەن مادەنيەتتى قولداۋ قورىنىڭ ۆيسە-پرەزيدەنتى مۇرات زارگيشيەۆ.

سونىمەن مۇرات اعامىزبەن وتكىزگەن ازدى-كوپتى اڭگىمەمىزدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنايىن.

- نوعاي باۋىرلارىمىزدىڭ كوبى ٴقازىر رەسەيدە. جالپى ونداعى نوعايلاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى قالاي؟

- بارلىعىمىزعا بەلگىلى، قازاق، نوعاي، قاراقالپاق، قىرىم تاتارلارى، ٴسىبىر تاتارلارى، بارلىعى دا باۋىرلاس حالىقتار. ٴبىر ۇيادان ۇشقاندار. التىن وردا – دەشتى قىپشاق جەرلەرى ٴبىزدىڭ، بارلىعىمىزدىڭ تۋعان جەرىمىز. نوعاي دا، قازاق تا، قاراقالپاق تا وسى التىن وردانىڭ قۇرامىنان شىقتى.

بۇرىن التىن وردا زامانىندا قازاق تا ەمەس، نوعاي دا ەمەس، قاراقالپاق تا ەمەس وندا تۇراتىن حالىقتىڭ اتاۋى – نوعايلى ەدى. ولاي دەيتىنىمىز قازاقتىڭ كەز كەلگەن باتىرلىق جىرىن الىپ قاراساڭىز، قوبىلاندى باتىر، ەدىگە باتىر، وراق-ماماي، قاراساي-قازي ت.ب. بارىندە باتىر مەن باتىر كەزدەسكەندە، قالماقتارمەن سوعىستا دا بىر-بىرىمەن تانىسىپ-بىلىسكەندە «مەن نوعايلىدان كەلدىم» دەپ ايتادى. مىسالى قوبىلاندى باتىر قىزىلباستاردان نوعايلى ەلىن قورعايدى.

مۇنىڭ بارلىعىنا مەن نەگە توقتالىپ وتىرمىن؟ سەبەبى ٴبىز ەجەلدەن باۋىرلاس، ەجەلدەن قانداس اعايىنبىز. سوندىقتان دا ٴبىز مۇنى ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بىرلىگىمىزدى، باۋىرلاستىعىمىزدى، شىنىنا كەلسەك، ٴبىر حالىق ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

قازىرگى تاڭدا ستاتيستيكا بويىنشا رەسەيدە 106 مىڭ نوعاي بار. بۇل سانعا كىرمەي قالعاندارى دا بار. سەبەبى استراحان وبلىسىندا تۇراتىن نوعايلاردىڭ كوبى ەجەلدەن بەرى تاتار دەپ جازىلىپ ٴجۇر. پاتشا زامانىندا دا، كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا دا «وتىرىقشى تاتارلار» اتانىپ، وزدەرى دە سوعان ۇيرەنىپ قالعاندار. ارعى تەگىن قازبالاساڭىز، نوعايلار ەكەنىن بىلەسىز. دەگەنمەن كىمدى قوسىپ الساڭىز دا، نوعايلاردىڭ سانى از. قازىرگى كەزدە قىرىمدا دا ٴبىراز نوعاي بار. رەسەيدىڭ قۇرامىندا دەپ سانالادى عوي ولار دا. قىرىم تاتارلارى دەپ سانالسا دا، ولاردىڭ ۇلكەن ٴبىر بولىگى سول بۇرىنعى نوعايلار. كوشپەلى حالىق. قىرىم تاتارلارى ٴۇش ۇلكەن توپقا بولىنەدى. ٴبىرى – دالا تاتارلارى، ەكىنشىسى – جال بويى تاتارلارى، ٴۇشىنشىسى – تاتتيلەر. بۇلاردىڭ كوبى قىرىمنىڭ دالا بەتىندە تۇرادى. ولار وزدەرىن قىرىم نوعايىمىز دەيدى.

- ورمانداي ورىستىڭ ورتاسىندا وتىرىپ ازعانا نوعاي تىلىنە ٴالى دە مىقتى. دەگەنمەن قازىرگى كەزدە ٴتىلدى ساقتاۋ جاعى قالاي؟

- ٴتىل بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلدى. مەكتەپتەردە وقۋشىلار نوعاي ٴتىلىن ۇيرەنەدى. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا، بۇگىنگى كۇندە دە جاقسى بولىپ كەلدى. ٴبىراق، ولار قانشا ۇيرەنسە دە جاھاندانۋدىڭ اسەرى كۇشتى. اسسيميلياسيا بەك كۇشتى. بۇل ۇكىمەت تاراپىنان نوعايلاردى جويىپ جىبەرۋ ٴۇشىن جاسالىپ وتىرعان ارەكەت ەمەس، ٴبىراق ۋاقىت سولاي كەلە جاتىر. راديو، تەلەديدار، گازەت، ينتەرنەت بارلىعى دا ورىس تىلىندە. سونىڭ سالدارىنان مەكتەپتە مىڭ جەردەن نوعايشا وقىسا دا، مەكتەپتەن شىعا سالا مۇلدە باسقا ورتاعا، باسقا قۇرلىمعا كەزدەسەدى. بارلىعى ورىس تىلىندە سويلەيدى. ٴقازىردىڭ وزىندە ٴتىل ماسەلەسى جەتەسىنە جەتىپ تۇر. ٴتىل تازالىعى بۇزىلدى، سويلەۋ مانەرى وزگەرىپ كەتتى. مۇنى توقتاتىپ، قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ٴۇشىن ۇلكەن جاردەم كەرەك. جەرگىلىكتى نوعايلار قولدارىنان كەلگەنىن جاساپ جاتىر، ٴبىراق مۇنداي ۇلكەن ماسەلەنى از توپپەن شەشۋ وڭاي ەمەس. ٴتىلدى، ٴسالت-داستۇردى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى ٴبىزدىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىمىزدىڭ ٴبىرى بولىپ وتىر.

- ٴسالت-داستۇر دەمەكشى، اتا-بابا سالىت ساقتاۋدا بۇگىنگى نوعايلاردىڭ ۇستانىمى قانداي؟

- ٴسالت-داستۇر جايلى ايتۋدىڭ ٴوزى ارتىق سەكىلدى. نەگە دەسەڭىز، بىزبەن قاتار ٴومىر ٴسۇرىپ جاتقان وزگە حالىقتار كوپ. سولاردىڭ ىقپالىمەن نوعايلار دا ٴجايلاپ-جايلاپ ٴوز اتا داستۇرىنەن الىستاپ بارادى. بۇرىنعى نوعاي ٴداستۇرى ۇمىتىلىپ بارادى.

بۇگىنگى جاستار ٴوزىنىڭ اتا-باباسىنىڭ تاريحىن بىلمەيدى. نوعاي جاستارى سونى بەسىگىنەن باستاپ بىلسە، ولار وزدەرىنىڭ ەجەلگى التىن وردانىڭ حالقى، كوشپەلى مادەنيەتىمىز بار، الەمدىك دەڭگەيدە وركەنيەتىمىز بار، كۇللى دەشتى قىپشاق ٴبىزدىڭ ۋىسىمىزدا بولعانىن بىلەر ەدى. ٴبىراق وعان قۇلشىنىس تا، تالپىنىس تا، بىلسەم دەگەن نيەت تە جوق. بۇل ٴبىزدىڭ قاسىرەتىمىز بولىپ وتىر.

- ٴجۇز مىڭ ەمەس، ون مىڭ، ٴتىپتى ٴبىر نوعاي بولسا دا، ونىڭ جەر بەتىندە ٴبىر ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋى ٴۇشىن قانداي دا ٴبىر شارا قولدانىپ جاتىرسىزدار ما؟

- قولدان كەلگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە تىرىسامىز. مەكتەپتەر بار، بالاباقشا بار نوعاي تىلىندە جۇمىس ىستەيتىن. نوعاي تىلىندە باعدارلامالار جۇرگىزەتىن راديولار بار. ٴبىراق مۇنىڭ بارلىعى ەشتەڭە ەمەس، ەگەر حالىق ٴوز ىشىنەن رۋحىن كوتەرە الماسا. مىنە، بۇل باستى ماسەلە. حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ ەڭ باستىسى بولۋى كەرەك. حالىقتىڭ رۋحى كوتەرىلسە، ەجەلگى تاريحىن تانىسا دەيسىڭ.

وسىعان قاتىستى تاعى ٴبىر ماسەلە – حالىق كىتاپ وقىمايتىن بولدى. اسىرەسە جاستار جاعى. بۇل رەتتە تەك نوعايلار عانا ەمەس، بارلىق ۇلتتا كەزدەسەدى بۇل. ەلدىك جولىندا، اتا-بابا تاريحىنا قاتىستى كىتاپ جازساڭ، «وي، سونى قىسقاشا ايتىپ بەرە سالشى نەمەسە سمس-پەن جازىپ جىبەرە سالشى» دەيتىندەر كوبەيدى. ال ٴسىز ٴبۇتىن ٴبىر كىتاپتى سمس-پەن جازىپ وتىرمايسىز عوي. نە ٴبىر كىتاپتى ٴبىر سمس-كە قالاي سيعىزاسىز؟ بۇرىنعى دەشتى قىپشاقتىڭ تاريحىن قالاي قىسقاشا ايتا الاسىڭ؟ ايتا المايسىڭ. مىنە، بۇل دا ٴبىر قاسىرەت بولىپ وتىر.

- رەسەيدىڭ نوعايلارعا دەگەن كوزقاراسى قانداي؟

- رەسەيدە وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، ۇساق ۇلتتار كوپ. ۇكىمەت، مەملەكەت جاقسى كوزقاراسپەن قارايدى. بارىنە دە جاردەم بەرىپ وتىرادى. مادەنيەتىن، ٴتىلىن، ٴدىلىن ساقتاپ، دامىتۋعا اقشا بولىنەدى ٴار حالىققا جىل سايىن. ٴبىراق، ماسەلە حالىقتىڭ وزىندە. حالىقتىڭ جۇرەگىندە ۇلت رەتىندە ٴومىر سۇرۋگە دەگەن سەزىمى بولۋى كەرەك. ۇكىمەت ايتسا دا، ايتپاسا دا ولاردىڭ ٴوز سەزىمى بولاتىن بولسا، ٴوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلسە، ٴوزىن تانىسا، ٴبىز ٴۇشىن ودان ارتىق ەشتەڭە جوق.

- سىزدەرگە ەڭ جاقىن حالىق، تۋىستىق تۇرعىدا قازاق حالقى. قانداي رۋحاني كومەك الا الاسىزدار قازاقتاردان؟

- نوعايلار ٴۇشىن قازاقستاننىڭ ٴبىر عانا جاردەمى بار. ول – جەكەلەگەن ٴبىر ادامعا كومەكتەسۋ ەمەس، بولماسا ٴبىر عالىمدى حالىقارالىق كونفەرەنسياعا شاقىرۋ ەمەس نەمەسە ٴبىر ٴانشىنىڭ جەكە كونسەرتىن وتكىزىپ بەرۋ ەمەس. ول – قازاقستان ٴوزىنىڭ كىم ەكەنىن تانۋى. سول بىزگە ەڭ ۇلكەن، ەڭ ۇلى جاردەم بولار ەدى. قازاقستاننىڭ حالقى تۇسىنسە، قازاقتار كىم، ولار قايدان شىقتى، تەك 550 الدىندا قازاق حاندىعى قۇرىلىپ، سودان جالعاسىپ كەلەمىز دەسە، بۇل – ٴبىر كوزقاراس. جوق، ودان بۇرىن دا، كونە زاماندا قازاقتار بولعان، ولار التىن وردادان شىققان، دەشتى قىپشاق دالاسىندا بولعامىز دەسە، بۇل باسقا اڭگىمە. سەبەبى التىن وردا زامانى – نوعايلى ٴداۋىرى. نوعايلى زامانى دەپ ايتىلادى بۇل ٴداۋىر قازاق داستاندارىندا. سونى قازاقستاننىڭ ٴار بالاسى، قازاق حىلقى تۇسىنسە، نوعايلى ٴداۋىرى دەگەن قازاقتىڭ تاريحا، قازاقتىڭ تاريحىنىڭ اجىراماس ٴبىر بولشەگى دەگەندى بىلسە، بۇل ٴبىزدىڭ تاريىحتىڭ دا جاڭعىرعانى، قازىرگى نوعايلاردىڭ ساناسىنا دا وسى تۇسىنىكتىڭ جەتەتىنە سەنىمدىمىن.

سەبەبى قازاقتىڭ ەپوستىق جىرلارىنىڭ بارلىعى دا حالىقتىڭ تاريحي ساناسى، تاريحي جادى. سول تاريحي سانانىڭ باسىنان سوڭىنا دەيىن تۇگەلدەي «نوعايلى باتىرى»، «نوعايلى جەرى»، «نوعايلى حالقى»، «نوعايلى ەلى» دەپ قولدانىلادى. سونىڭ نەگىزىنە نازار سالۋى كەرەك قازاقتار. ول ٴسوزدىڭ تامىرىندا جەكە بۇگىنگى نوعايلار عانا ايتىلىپ وتىرعان جوق. جانە سونى ەستە جوق ەسكى زاماندا جىرلاعان اقىنداردىڭ بارلىعى دا نوعاي ەمەس، قازاقتىڭ اقىندارى ەكەنىنە شاك جوق. التىن وردا داۋىرىندە كوشپەندىلەر دەگەن سۋپەرەتنوس بولدى. ونىڭ قۇرامىندا قازاعىڭ دا، نوعايىڭ دا، قاراقالپاعىڭ دا، تاتارىڭ دا بولدى. قازاق وسىنى جەتە تاني بىلسە، قازىرگى نوعاي باۋىرلارىنا جاساعان ۇلكەن جاردەمى بولار ەدى.

- رەسەيدەگى نوعايلاردىڭ مادەني، رۋحاني دۇنيەلەرىن جاڭعىرتىپ وتىرعان، ۇمىتتىرماي وتىرعان مادەني ورتالىقتار بار شىعار؟

- ٴيا، ونداي ورتالىقتار بار. دەگەنمەن، قازاقستاننان تىسقارى، قىتايدىڭ، موڭعوليانىڭ، رەسەيدىڭ قۇرامىندا وتىرعان قازاقتاردىڭ ارقاسۇيەرى بار. ول –قازاقستان. ال بىزدە، بىزدە ەشكىمىمىز جوق. باياعى دەشتى قىپشاقتى دۇرىلدەتىپ، ەۋروپانى ەلەڭدەتىپ وتىرعان التىن وردا بۇگىن جوق. ٴبىز ٴۇشىن ۇرپاقتى، نوعاي دەگەن ۇلتتى ساقتاپ قالۋ ٴۇشىن جانتالاسىپ ٴومىر ٴسۇرۋ كەرەك. سوندىقتان نوعايلار تۇراتىن جەرلەردە، سىبىرگە جۇمىسقا كەتكەن نوعايلار وزدەرى بىرلەسىپ نوعاي ورتالىقتارىن قۇردى. ماسكەۋدە دە نوعاي ورتالىعى بار. ولاردىڭ بار اتقاراتىنى ٴتىلدى ساقتاۋ، مادەنيەتتى دامىتۋ دەگەننەن ارىعا بارا المايدى. قانشا ٴىس جاساسا دا ارقاتىرەك، الاڭسىز ٴومىر سۇرۋگە نەگىز بولاتىنداي ەشتەڭە جوق. ەرتەڭگى، بىزدەن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ نوعاي بولىپ قالۋى كۇماندى. ولار الىپ مۇحيتتىڭ تولقىنىنا توتەپ بەرە الا ما، جوق پا، ونى تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ەڭ وكىنىشتىسى – حالىقتىڭ ٴوز تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ جوعالۋى. ٴوز تاريحىنا دەگەن نەمقۇرايدىلىق ولاردىڭ ۇلت رەتىندە جەر بەتىنەن جويىلۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىر.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي