BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قۇرمان ايتمۇحانبەتوۆ، ٴمۇسىنشى: مۇسىندەرىم ارقىلى ٴومىردىڭ ەكى بەتىن كورسەتكىم كەلەدى ەكسكليۋزيۆ

فوتو: presidentlibrary.kz

قۇرمان اباي ۇلىنىڭ قر تۇڭعىش پرەزيدەنت قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «سەمەي قاسىرەتى» كورمەسى بارىسىندا مۇسىنشىمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ٴساتى تۇسكەن ەدى. ادامزاتقا قاسىرەت اكەلگەن يادرولىق سىناقتىڭ زارداپتارىن ٴمۇسىن ونەرى ارقىلى بەينەلەگەن ٴمۇسىنشىنىڭ ەڭبەكتەرى كورەرمەندەرىن بەي-جاي قالدىرمايتىنى انىق. «مەنىڭ جاساعان مۇسىندەرىمدى ايتەۋىر ٴبىر كۇنى حالقىمنىڭ ٴوزى ىزدەپ تاباتىنىنا سەنىمدى ەدىم. سول كۇن 27 جىلدان كەيىن كەلدى» - دەيدى ەرەكشە ونەر يەسى.

بۇل ونەردى قاي كەزدەن باستاپ قولعا الا باستادىڭىز؟

مەنىڭ ماماندىعىم – سۋرەتشى. 1989 جىلى وسى سەمەي پوليگونىن جابۋعا ات سالىسقان تۇلعالاردىڭ ٴبىرى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ پورتىرەتىن سالدىم. رايكومنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا ەكى دانا ەتىپ سىزدىم. سودان كەيىن كەشىرىم بوزتايەۆتىڭ «قاينار قاسىرەتى» دەگەن كىتابىنان 15 جاسار كەمتار بالانىڭ سۋرەتىن كوردىم. سونى كورگەننەن كەيىن «شىركىن، بۇل بالا سۇڭعاق بويلى، قىزداردىڭ كوزى تۇسەتىن، ادەمى جىگىت نەگە بولمادى؟!» دەگەن وي كەلدى. ٴوزىمىز سۋرەتشى بولعاندىقتان ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە، توسىن، تىڭ دۇنيەلەردى ىزدەپ جۇرەمىز عوي. سودان مەن وسى قاسىرەتتى باسقاشا ورنەكتەۋ، ادامداردىڭ ساناسىنا باسقاشا جەتكىزۋ كەرەك دەپ ٴتۇيدىم.

ادامداردىڭ، جان-جانۋارلاردىڭ ايانىشتى تاعدىرىن اعاشتار ارقىلى بەرۋ يدەاسى قالاي كەلدى؟

"Кемтар бұғы". Мүсінші Құрман Айтмұхамбетов

("كەمتار بۇعى". ٴمۇسىنشى قۇرمان اباي ۇلى)

باسىندا قولدان شاۋىپ، جونىپ، سوم اعاشتان جاسايتىن ەدىم. مىسالى جاڭاعى «15 جاسار كەمتار بالا» ٴمۇسىنىن سوم اعاشتان شاۋىپ جاساعانمىن. الدىنان قاراساڭ پوليگوننان زارداپ شەككەن بالانىڭ بەينەسى، ال ارتىنان قاراساڭىز – اتوم بومباسى جارىلعان كەزدە پايدا بولاتىن الىپ «ساڭىراۋقۇلاق» بەينەلەنگەن. دەگەنمەن ۇنەمى بىتەۋ اعاشتان شاۋىپ جاساۋدىڭ جۇمىسى اۋىر. بۇل تىعىرىقتان مەنى ٴتۇرلى اعاشتاردىڭ تامىرى قۇتقاردى. جۇرگەن جەرىمدە قوپارىلعان تەرەك، قاراعاي، سامىرسىنداردىڭ ايباق-سايباق تامىرلارىنا زەر سالىپ جۇرەتىن بولدىم. سونىڭ ارقاسىندا، بىرەۋىنىڭ قۇلاعى، بىرەۋىنىڭ مۇرنى، بىرەۋىنىڭ اياق-قولى ۇقساپ تۇرادى. سول شورماقتى الىپ كەلىپ، وڭدەپ، جوندەپ، قالىپقا كەلتىرەمىن. مىسالى مىنا «كەمتار بۇعى» دەپ اتالىتن جۇمىسىمدا مەن بۇل بۇعىنىڭ ەڭ اۋەلى تۇمسىعىن تاپتىم. ٴبىر بۇزعان كوتەدجدىڭ اۋلاسىندا قوپارىپ تاستاعان اعاشتىڭ تامىرلارىنىڭ اراسىنان كوزىمە وتتاي باسىلدى. سودان بۇنى جوندەۋ بارىسىندا وسىنداي بەينە پايدا بولدى.

بايقاساق ٴسىزدىڭ مۇسىندەرىڭىزدىڭ كوبى ەكى ٴتۇرلى ماعىنا بەرەتىن سەكىلدى.

ٴيا، كوپتەگەن جۇمىستارىمنىڭ ەكى جاعى دا سىر شەرتەدى. مىسالى مىنا «ماحاببات ولىمنەن دە كۇشتى» دەگەن ٴمۇسىندى الىپ قارايتىن بولساق، قىز بالا ٴبىر بىلەگىن جاس جىگىتتىڭ مويىنىنا اسىپ العان. قولىندا ٴبىر شوق گۇلى بار. بۇنىڭ بەرەتىن ماعىناسى – ماحابباتقا ەشقانداي اتوم بومباسى كەدەرگى بولا المايدى دەگەندى بىلدىرەدى. ەندى وسى ٴمۇسىننىڭ كەلەسى جاعىن اينالدىرىپ قارايتىن بولساڭىز، بيىك وكشەلى تۋفلي كيگەن قىزدىڭ بالتىرى كورىنەدى. انىقتاپ قاراساڭىز پوليگون زاردابىنان بالتىرى بالتىرعا ەمەس، مۇلدە باسقا دۇنيەگە ۇقساپ كەتكەن. وسى ارقىلى ٴدال سول پوليگون اۋماعىندا تىرشىلىك ەتەتىن جانداردىڭ ٴومىردىڭ ەكى بەتىن بىردەي كورىپ جۇرگەندىگىن جەتكىزگىم كەلدى.

مەن دە پوليگوننىڭ ورتاسىندا ٴوستىم. 1998 جىلدان بەرى سەمەي قالاسىندا تۇرىپ كەلەمىن.

سول وڭىردە تۇراتىن، سونى كوزىمەن كورگەن ازامات رەتىندە ٴوزىڭىز پوليگون زارداپتارى تولىق جويىلدى دەپ ويلايسىز با؟

جويىلمايدى عوي. ٴالى دە اشىق-شاشىق جاتقان وڭىرلەر، شۇڭقىرلار كوپ. كەرىسىنشە پوليگون زاردابى كۇشەيىپ بارا جاتقان سەكىلدى. سىناق الاڭى بولعان جەرلەردىڭ بارلىعىن جاۋىپ تاستاعان جوق. ول مۇمكىن دە ەمەس. سەبەبى ۇلكەن ٴبىر القاپتىڭ قاي شۇڭقىرىن جاپقاندايمىز؟! الايدا، قازىرگى كەزدە مال جايۋىعا بولادى دەپ جاتىر. ٴتىپتى، پوليگون كولىنە بالىق تا جىبەرىلدى دەگەن اقپاراتتاردى ەستىپ جاتىرمىز. 40 جىل اتوم بومباسىنىڭ زاردابىن جۇتىپ كەلگەن تابيعاتتىڭ بىردەن قايتا قالپىنا كەلە قالۋى ۇزاق جىلداردىڭ جەمىسى بولۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدان عالىمدار ٴباتۋا ايتپاسا، مەن ەشتەڭە دەي المايمىن.

ٴوزىڭىز بىلەسىز، ٴبىر كەزدە سەمەي وڭىرىنەن ٴتۇرلى كەمتار بالالار تۋعان. ول تىكەلەي پوليگوننىڭ زاردابى ەدى. ٴقازىر وسى كەمتار بالا تۋۋى ازايدى ما؟

بۇل ۋاقىتقا بايلانىستى. ۇرپاق الماسۋى كەرەك. 40 جىل بويى اتوم بومباسىنىڭ قاسىرەتىن شەگىپ كەلگەن ادامنىڭ دەنەسىنەن زياندى ۋ شىعۋى كەرەك. سوڭعى كەزدە ازايدى. دەسە دە ٴالى دە بار كەمتار بولىپ دۇنيەگە كەلەتىن سابيلەر. ولاردان تۇبەگەيلى ارىلۋ ٴۇشىن بىزگە تاۋەلسىزدىك قۇرداستارىنىڭ ۇرپاقتارى كەرەك. قانى دا، جانى تازا بولاشاق كەرەك بىزگە. وسىنى ەسكەرىپ، پرەزيدەنتىمىز جاستاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىنە دەن قويىپ وتىر. وسىنى ەسكەرىپ ەلباسىمىز تاۋەلسىزدىك الا سالىسىمەن پوليگوندى جاپتىردى. بۇل ارەكەت ٴوز ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر دەپ ويلايمىن.

پوليگون اينالاسىنداعى اڭگىمە بۇعان دەيىن قۇپيا ساقتالىپ كەلدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا بارلىعى اشىق تۇردە، كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا ٴوتىپ جاتىر. دەگەنمەن وسى سىناق الاڭىنىڭ اينالاسىندا ٴالى دە بەتى اشىلماي قالعان سىر بار ما؟

مەن تاريحشى دا، زەرتتەۋشى دە، ساياساتكەر دە ەمەسپىن. سوندىقتان بۇل تۋرالى تولىق مالمەتتى ٴوزىم دە بىلمەيمىن. دەگەنمەن، ٴبىر بىلەرىم، قۇدايعا شۇكىر، پرەزيدەنتىمىزدىڭ ارقاسىندا كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى ٴبىزدى ٴقوانداي تاجىريبەدەن وتكىزىپ، قانداي ۋمەن ۋلاعانىن ٴبىلىپ وتىرمىز. 459 رەت وتكىزگەن سىناقتارىنىڭ قازاق ۇلتىنا قانداي قاسىرەت اكەلگەنىن دە تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحىندا انىق تانىدىق. سونىڭ ٴبىر ايعاعى، مىنە بۇگىنگى ٴوتىپ جاتقان كورمە. 27 جىلدىق ەڭبەگىم ەل نازارىنا ۇسىنىلدى. بۇل دا بولسا، پوليگون تۋرالى اقيقاتقا ەشقانداي توسقاۋىل جوقتىعىن كورسەتەدى.

"Киіктің көз жасы". Мүсінші Құрман Айтмұхамбетов

("انانىڭ كوز جاسى". ٴمۇسىنشى قۇرمان اباي ۇلى)

بۇعان دەيىن وسى ٴمۇسىن ونەرىڭىزگە، ٴمۇسىن جاساۋىڭىزعا، ونى حالىق نازارىنا ۇسىنۋىڭىزعا كەدەرگى كەلتىرگەندەر بولدى ما؟

بۇل بىرىنشىدەن نەنى دارىپتەپ، نەنى ناسيحاتتاسا دا – ونەر! ونەرگە قارسى تۇرۋ سانالى داۋىردە بولماۋعا ٴتيىس دەپ ويلايمىن. جانە بۇعان دەيىن مىناۋىڭ نە، نەگە بۇلاي جاسايسىڭ؟ ساعان كىم رۇقسات بەردى؟ دەگەن ادام بولعان جوق. قۇدايعا شۇكىر، ٴقازىر تاۋەلسىز ەلمىز، ەندى بولمايتىنىنا كوزىم جەتەدى. وسى جۇمىستاردى جاساپ جۇرگەندە كەيبىر ارىپتەستەرىم، «تالانتىڭدى بەكەر، قايداعى ٴبىر تۇككە تۇرعىسىز دۇنيەگە سارپ ەتكەنشە، اقشا تاباتىن، تاپسىرىسپەن ۇلكەن-ۇلكەن دۇنيەلەر جاسامايسىڭ با» دەيتىن. الايدا مەن بۇل ەڭبەگىمنىڭ ٴبىر كۇنى ىزدەۋشىسى شىعاتىنىنا، حالقىم امان بولسا جارىققا شىعاتىنىنا سەنىمدى ەدى. جانە ٴوزىم كوزىممەن كورگەن تالاي كەمتار جانداردىڭ ٴومىرى سانامدا تۇرعان سەزدە مەن قالايشا اقشا تابۋعا ۇمتىلا الامىن؟ ٴۇمىتىم الداماعان ەكەن. 27 جىلدان كەيىن مەن جاساعان مۇسىندەردى حالقىم ٴوزى ىزدەپ تاۋىپ الدى.

بۇل مۇسىندەردى قالاي ساقتايسىز؟ جەكە ساقتاۋ قورىڭىز بار ما؟

بۇرىن ٴۇيىمنىڭ شاتىرىندا جاتاتىن. كورمە، ٴىس-شارالار بولعاندا الىپ شىعىپ، تازارتىپ، سىنعان جەرلەرىن جوندەپ، ەل نازارىنا ۇسىنىپ، قايتىپ سول جەرگە اپارىپ قوياتىن ەدىم. 2011 جىلى سەمەي قالاسىنداعى سەرۆيز كوللەدجىنە جۇمىسقا كەلدىم. وسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە مەنىڭ وسىنداي ونەرىم بارىن بىلگەن ەرمەك دايىر ۇلى دەگەن ديرەكتورىمىز، مەنى شاقىرىپ الىپ، مۇسىندەرىمنىڭ بارلىعىن كوللەدجگە الىپ كەلۋدى تاپسىردى. كوللەدجگە بارلىق جاساعان مۇسىندەرىمدى الىپ كەلدىم. ول كىسى ٴتورتىنشى قاباتتاعى حوللدى دايىنداتىپ، بارلىق ٴمۇسىننىڭ استىنا تۇعىر جاپساتىپ، جاڭاعى حوللعا قويدىردى. ٴقازىر مۇسىندەرىم سول جەردە تۇرادى.

ارينە، جاساعان دۇنيەنى ارى-بەرى تاسىمالداپ ٴجۇرۋدىڭ ٴوزى وڭاي شارۋا ەمەس. دەگەنمەن وسى كىتاپحانا نەمەسە مۇراجايلار سۇراپ، بىزگە قالدىرىڭىز دەسە قالتىراسىز با؟

بارلىعىن الىپ قالۋعا كوبىنىڭ مۇمكىندىكتەرى جوق ەكەن. وسى كىتاپحانا ديرەكتورى ٴوزىڭىز ٴبىلىڭىز دەپ وتىر. پرەزيدەنت قورىنا بىر-ەكەۋىن سىيلايتىنىم انىق. ٴومىر بويى جاساعان دۇنيەلەرىمدى ٴوزىم دە قيمايمىن. ەرتەڭ باسقا دا كورمەلەرگە، ٴىس-شارالارعا اپارامىن عوي. وسى جولعى كورمەگە وتىزعا تارتا ٴمۇسىن الىپ كەلگەنمىن. كىتاپحانا جاعدايىندا ولاردى ۇنەمى وسىندا قويىپ قويۋعا دا بولمايدى ەكەن. بۇگىننەن باستاپ ٴبىر اي، كەلۋشىلەردىڭ نازارىنا ۇسىناتىن بولدى كىتاپحانا باسشىلىعى.

"Полигонның екі басты куәгері" Мүсінші Құрман Айтмұхамбетов

("پوليگوننىڭ ەكى باستى كۋاگەرى". ٴمۇسىنشى قۇرمان اباي ۇلى)

جاڭا ٴبىر سوزىڭىزدە ايتىپ قالدىڭىز، 27 جىلدىق ەڭبەگىم دەپ. وسى ۋاقىت ىشىندە قانشا ٴمۇسىن جاسادىڭىز؟

ەكى جاعى دا ماعىنا بەرەتىنى بار، ٴبىر بەتى عانا مۇسىندەلگەنى بار بۇگىنگە دەيىن 30-عا تارتا ٴمۇسىن جاساعان ەكەنمىن. كەيدە اعاش تابىلماي قالادى. كەيدە تاپقان اعاشپەن ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. نەگىزىنەن ەڭ از ۋاقىت جۇمساعاننىڭ وزىندەبىر مۇسىنگە 5-6 اي ۋاقىت كەتەدى. اۋەلى نە جاسايتىنىمدى ويلاستىرىپ الامىن. سوسىن تاپقان اعاشىمنان ەكى ماعىنالى ٴمۇسىن شىعا ما، الدە ٴبىر بەتىمەن عانا جۇمىس ىستەيمىن بە سونى انىقتايمىن. ودان كەيىن سول جاساعىم كەلگەن ٴمۇسىننىڭ ەسكيزىن قاعازعا تۇسىرەمىن. بارلىعى دايىن بولعانان كەيىن عانا ٴمۇسىن جاساۋدى قولعا الامىن.

شەگەلەۋ، جاپسىرۋ، قۇراستىرۋ سەكىلدى بىرىكتىرۋ تۇرلەرىن پايدالاناسىز با، الدە قالاي بار، سولاي جاساي بەرەسىز بە؟

بارلىق ٴتۇرىن پايدالانامىن. سەبەبى ٴمۇسىن ايتار ويدى تولىق بەرۋى كەرەك. ول ٴۇشىن جاڭاعى جاسالعان مۇسىنگە تولىقتىرۋلار جاساۋ قاجەت. ارينە، بارلىعىن قۇراستىرىپ، بارلىعىن شەگەلەپ نە جەلىمدەپ جاسامايتىنىڭىز انىق قوي. شامالى عانا دەتالدەرىن، ٴسال جەتپەگەن، كوڭىلگە ولقى تۇستارىن قۇراستىرىپ جاساۋعا بولادى.

اڭگىمەڭىزگە راحمەت، اعا! ەلىمىزدىڭ باسىنا سول ٴبىر سۇرقاي كۇندەر قايتا كەلمەسىن دەپ تىلەيمىز!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي