BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

كامال ورمانتايەۆ، قر ۇعا اكادەميگى: ادام دەنساۋلىعىن اقشامەن ولشەۋگە بولمايدى

«ەڭ باي ادام – دەنى ساۋ ادام». بۇل بۇگىندە 80 جاسقا كەلگەن كامال ورمانتايەۆتىڭ جاقسى كورەتىن ٴسوزى. مىڭداعان بالانى ولىمنەن اراشالاپ، قوعامنىڭ قورعانسىز مۇشەسى – سابيلەرگە پانا بولعان بالالار حيرۋرگىنىڭ ۇلكەن جۇرەگى مەن «التىن قولى» قانشاما پەرىشتەگە ٴومىر سىيلادى. ونى جۇرت «بالالار حيرۋرگياسىنىڭ اتاسى» دەپ اتايدى. ٴومىر بويى انا مەن بالانىڭ جاعدايىنا الاڭداپ، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەرگە ٴۇن قوسۋدان شارشامايتىن عالىمنىڭ ايتارى ٴالى كوپ. ٴبىز قازاق بالالار پەدياترياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى كامال ٴسارۋار ۇلى ورمانتايەۆپەن مەرەيتويى قارساڭىندا كەزدەسىپ، بەلگىلى دارىگەردىڭ وي-پىكىرىن بىلگەن ەدىك.

تمد ەلدەرىندە پەدياتريا فاكۋلتەتى بىزدە عانا جوق

– اللا بۇيىرىپ، سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە دە شىعىپ وتىرسىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن دارىگەرلىك انتىڭىزعا ادال مامان رەتىندە تەر توككەنىڭىزگە جۇرت كۋا. شىن مانىندە، ٴومىردىڭ ٴبىر بەلەسىن سۇرگەن جان رەتىندە نە ٴتۇيدىڭىز؟

– اينالايىن، 80 جىلدىعىمدى تويلايمىن با، تويلامايمىن با دەپ كوپ ويلاندىم. بايقاپ قاراسام، ٴبىزدىڭ اعايىن-تۋىستاردا 80-گە كەلگەن ەشكىم جوق ەكەن. اۋەلى بۇل جاسقا جەتەم بە، جەتپەيمىن بە دەپ تە ۋايىمدادىم. قۇدايعا شۇكىر، ٴالى كۇنگە №1 بالالار كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ كافەدراسىندا، ۋنيۆەرسيتەتتە شاما-شارقىم كەلگەنشە جۇمىس ىستەپ ٴجۇرمىن. ال مەرەيتويدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇلكەن زالىندا اتاپ وتە سالساق دەگەن وي كەلگەن ەدى. الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك ٴوزى باستاما كوتەرىپ، شارانى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا وتكىزۋگە قولقا سالدى. وزدەرى قۇرمەتتەپ، سىيلاپ جاتسا، قالايشا باس تارتامىن؟! سوندا جاساۋعا كەلىستىم.

ال جالپى، 80 دەگەن جامان جاس ەمەس. ٴومىردىڭ اششىسى مەن ٴتاتتىسىن دە قاتار كوردىم. عىلىمدا دا، كاسىبي قىزمەتىمدە دە، وتباسىمدا دا ايتۋلى جەتىستىكتەر مەن تابىستارعا جەتىپ وتىردىم. بۇل الدىمەن تاباندىلىعىمنىڭ، ەڭبەكقورلىعىمنىڭ ارقاسى شىعار. جاقىندا «ٴوز تاعدىرىما ريزامىن» دەگەن كىتابىم جارىق كوردى. مۇندا وتكەن ٴومىردىڭ قيىنشىلىعى مەن قۋانىشى، وتباسى باقىتى تۋرالى تولعانا جازدىم. «تاعدىرىم قيىن بولدى…» دەپ ٴبارىن تاعدىر-تالەيىنە جابا سالاتىندار بار. ومىردە قيىندىق كورمەيتىن ادام جوق شىعار، ٴسىرا؟! ٴبارىمىز دە سول باسپالداقتان وتتىك. الگى «باسى قاتتى بولسا، اياعى ٴتاتتى بولادى» دەگەن ٴسوز بار عوي. ٴاربىر قيىندىقتىڭ ارتىندا ٴوز جاقسىلىعى بولادى. بالا كەزىمنەن ٴتۇبى ٴبىر يگىلىككە جەتەلەپ اكەلەتىن سابىرمەن دوس بولدىم. بۇل مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىما اينالدى.

اكەمنىڭ ٴوتىنىشى بويىنشا، دارىگەرلىك ماماندىقتى تاڭدادىم، ونىڭ ىشىندە بالالار پەدياترى بولۋ ٴۇشىن باسىمدى تاسقا دا، تاۋعا دا سوقتىم. اش-جالاڭاش ٴجۇرىپ وقىدىم، ىزدەندىم. ٴۇش اعام، ٴۇش اپام ٴسابي كەزىندە شەتىنەپ كەتكەن سوڭ، جەتىنشى بالا رەتىندە ماعان ۇلكەن جۇك ارتىلدى. «بالام بىردەڭەگە ۇشىراپ قالا ما؟» دەپ كوزى الاقانداي بولىپ وتىراتىن انام مەن اكەمدى ويلايمىن. سويتەمىن دە، «كامال، سەن ٴبىلىم الۋىڭ كەرەك. عالىم بولىپ، ەلگە پايداڭدى تيگىزۋىڭ كەرەك!» دەپ ٴوزىمدى-وزىم قامشىلاپ قويامىن. ودان جامان بولعان جوقپىن. اتا-انامنىڭ وتىنىشىمەن 5-كۋرستا ۇيلەنىپ الدىم. بەس جىلدا ون ٴۇش پاتەردە تۇرىپپىز. التىنشى جىلى اسپيرانت ماعان ۇكىمەت ٴۇش بولمەلى ٴۇي بەردى. ال كەلەر جىلى ەكى بالامدى قالدىرىپ، ماسكەۋگە دوكتورانتۋرانى وقۋعا تارتىپ كەتتىم. ايتەۋىر الدىمنان شىققان جاقسى ازاماتتاردىڭ قولۇشىنىڭ ارقاسىندا جاتاقحانانى پانالاپ ٴجۇرىپ، ەكى جىل دوكتورانتۋرانى وقىدىم. 35 جاسىمدا قازاقستاندا ٴبىرىنشى بولىپ بالالار حيرۋرگياسىنان دوكتورلىق ديسسەرتاسيا قورعاپ، بالالار حيرۋرگياسىنىڭ ىرتەتاسىن قالادىم. جىلدار بويعى جەمىستى ەڭبەگىم مەنى «بالالار حيرۋرگياسىنىڭ اتاسى» دارەجەسىنە كوتەردى. 1968 جىلى الماتى مەديسينا ينستيتۋتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ە.د.چەركاسوۆا زەينەتكەرلىككە شىعىپ، ورنىنا مەنىڭ كەلگەنىمدى قۇپ كورگەندەر بولعان ەكەن. مىنە، سودان بەرى بالالار پەدياترياسى مەن حيرۋرگياسى سالاسىندا تەر توگىپ كەلەمىن. بۇگىندە وقۋ ورنى دا، №1 بالالار اۋرۋحاناسى دا ەكىنشى ۇيىمە اينالىپ كەتتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سان مىڭداعان بالانىڭ ٴومىرىن ساقتاپ قالدىم، مىڭداعان شاكىرت دايىندادىم. قاراپ وتىرسام، وسىنىڭ ٴبارى مەنىڭ عۇمىرلىق جىلنامامنىڭ ٴبىر-بىر پاراقشاسى ىسپەتتى.

– ٴار بالانى ٴوز بالاڭىزداي كورەسىز. ولاردىڭ اۋىرعانى ٴسىزدىڭ دە جانىڭىزعا باتاتىنى ٴسوزسىز. بالالار پەدياترياسى مەن حيرۋرگياسىنىڭ اتاسى رەتىندە اتالمىش سالاداعى ماسەلەنى ايتىپ تا، جازىپ تا كەلەسىز. ٴسوزىڭىز جەتىم بولىپ جاتقان جوق پا؟

– قازاق «ايتىلماسا، ٴسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەمەي مە؟! مەديسيناداعى قوردالانىپ قالعان ماسەلەنى ٴبىز ايتپاعاندا كىم ايتادى؟ وسى كاسىپكە باسىمدى سۇققالى بەرى تۇيتكىلمەن ٴومىر ٴسۇرىپ كەلەمىز. ەندى تارتىنىپ قايتەمىن؟ مايموڭكەلەپ، جاعىمپازدانىپ سويلەۋ ٴاۋ باستان تابيعاتىما جات. قاشان دا تۋراسىن ايتۋعا داعدىلانعان اداممىن.

قازاقستان مەديسيناسىندا وڭتايلى جولعا قويىلماي جاتقان تۇستار جەتەرلىك. بالالارعا وتا جاسايتىن جاڭا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىنعانمەن، ونىڭ ٴوزى ەسكىرىپ قالۋدا. بالا ٴوزىنىڭ اۋىرعان جەرىن ايتا المايدى، وعان دياگنوز قويۋ ٴۇشىن ەڭ زاماناۋي اپپارات قاجەت. تاعى ٴبىر ماسەلە، بىزدەگى مەديسينالىق وقۋ ورىندارىنىڭ كلينيكالىق اۋرۋحانالارى جوق. ستۋدەنتتەر ٴالى كۇنگە قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنا قاراستى اۋرۋحانالاردا ىس-تاجىريبەدەن ٴوتىپ ٴجۇر. ال شەتەلدە ٴاربىر وقۋ ورنىنىڭ مىڭ توسەكتىك ٴوز اۋرۋحاناسى بار.

وسىدان ٴبىراز جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى ۇلكەن ماقالا جازدىم. سوندا اكادەميك دوسىم سالىق زيمانوۆ ماعان حابارلاسىپ: «ٴبىراز ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى كەلتىرىپسىڭ. سەنىڭ ماقالاڭ ارقىلى بالالاردىڭ جاعدايىنىڭ تومەن ەكەندىگىنە قانىقتىم. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنەن بىرەۋ-مىرەۋ حابارلاستى ما؟» دەپ اعىنان جارىلدى. شىنىن ايتسام، ەشكىمنىڭ وقىعانىن سەزگەم جوق. بيلىك باسىنداعىلار گازەت وقىماي ما؟ ايتپەسە، قازاق گازەتتەرى ٴتۇرلى ۇلتتىق، الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كوتەرىپ جاتىر. ٴماۋ دەيتىن ادام جوق. كەيدە ۇكىمەتكە قاراتا ايتۋدىڭ دا، جازۋدىڭ دا قاجەتى شامالى سياقتى. ٴبىراق اكادەميك دەگەن دارداي اتىم بار. ٴومىردىڭ بازارىنان كەتىپ بارا جاتقان اداممىن. بالالاردىڭ بولاشاعىنا الاڭدايمىن. ايتۋ ماعان پارىز.

– ماسەلەنىڭ تۇپ-توركىنى ەلىمىزدىڭ مەديسينالىق وقۋ ورىندارىندا پەدياتريا فاكۋلتەتىنىڭ جابىلۋىندا جاتقانىن مەڭزەپ وتىرسىز عوي. پەدياتريا فاكۋلتەتى جابىلعالى بەرى تالاي جەرگە حات جازدىڭىزدار. ٴبىراق «قارنىمنىڭ اشقانىنان ەمەس، ٴقادىرىمنىڭ قاشقانىنان جىلايمىن» دەگەننىڭ كەبىن كيگەن جوقسىزدار ما؟

– بۇل سالانى جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە وننان استام مينيستر باسقارىپ ۇلگەرىپتى. كوپ مينيستر تەك ۇيىمداستىرۋشى عانا بولا ٴبىلدى. دارىگەرلىك ديپلومى بولسا دا، ادامداردى ەمدەپ كورمەگەندىكتەن ونى دارىگەر دەپ ايتۋ قيىن. حالىقتىڭ جاعدايىن بىلمەيدى. بىردە دارىگەردى وقىتۋدىڭ باعدارلاماسىن دايىندايتىن پروفەسسورعا: «سەن ٴبىر ادامدى دا ەمدەگەن جوقسىڭ. سويتە تۇرا بىزگە تۇسىنىكسىز ساباقتاردى ەنگىزەسىڭ» دەپ ايتقانمىن. ويتكەنى مەديسينادا جۇرگەندەردىڭ كوبى تەورەتيكتەر. ٴارقايسىسى وزىنشە رەفورما جاساۋعا تىرىسادى. سودان سالا وزگەرەدى، جاقسارادى دەيدى. بىلسەڭىز، كەڭەس ۇكىمەتىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جامان بولعان جوق. ٴبارى تەگىن ەدى. ەمدەلۋ دە، ٴبىلىم الۋ دا. ال نارىقتىق ەكونوميكادا رەفورما كەرەك تە شىعار. ٴبىراق ونى زەرتتەپ، قانشا قارجى كەرەك ەكەنىن ناقتى شەشۋ قاجەت. وسى ۋاقىتقا دەيىن كلينيكالىق مەديسينادا بالالاردى ەمدەپ كەلە جاتقاندىقتان ماسەلەنىڭ ٴبارى جاقسى تانىس. سوندىقتان تەك كەمشىلىكتەرىن عانا ايتامىن. «تۋرا ايتساڭ، تۋعانىڭا جاقپايسىڭ» دەمەكشى، وسى مىنەزىم كوبىنە ۇنامايتىن بولۋ كەرەك.

پەدياتريا فاكۋلتەتىنىڭ جابىلعانىنا ون جىل بولىپ قالدى. تمد ەلدەرىندە پەدياتريا فاكۋلتەتى بىزدە عانا جوق. رەسەي جاپقان جوق. ۋكراينا مەن قىرعىزستان جاۋىپ، بۇل قادامدارىنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن مويىنداپ، ەكى جىلدان كەيىن قايتا اشتى. بەلورۋسسيادا دا سولاي. ال سانكت-پەتەربۋرگ پەن تاشكەنتتە بالالار دارىگەرلەرىن دايارلايتىن مەديسينالىق وقۋ ورنى بار. ولار بالالار دارىگەرىنە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايدى. «قوعامدىق قوزعالىس» وكىلدەرى ەلىمىزدىڭ وبلىستارىنا حابارلاسىپ، قوعامنىڭ پىكىرىن ٴبىلىپتى. حالىق پەدياتريا فاكۋلتەتىن قايتا اشۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. بالالار اراسىندا اسقىنعان اۋرۋلار ٴتۇرى كوبەيىپ كەتتى. پەدياترلاردىڭ كوبى قارتايعان. جاس پەدياترلار جوقتىڭ قاسى. ومىرگە جاڭا كەلگەن، ٴالى جۇيكە جۇيەسى دامىماعان بالانى انانىڭ ٴوزى قولىنا ۇستاۋعا قورقادى. مۇندايدا بالانىڭ اعزاسىن تولىققاندى بىلەتىن پەدياتر عانا كومەككە كەلەدى. ٴبىزدىڭ س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «پەدياتر بولامىن» دەيتىندەر سانى بەس پايىزعا جەتەعابىل. ال بىزگە 25-30 پايىز كەرەك. ەگەر ستۋدەنت ٴبىرىنشى كۋرستان پەدياتريانى جان-جاقتى وقىسا، بۇلاي بولماس ەدى. بىزدە جەتى مەديسينالىق وقۋ ورنى بار. پەدياتريا فاكۋلتەتىن تىم بولماسا س.اسفەندياروۆ اتىنداعى مەديسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتە قايتا اشىپ، 150-200 ستۋدەنتتى پەدياتر رەتىندە دايىنداۋدى شوعىرلاندىرسا دەيمىن. ٴبىز نەگە حالقى كوپ، ەكونوميكاسى دامىعان شەتەلدى ۇلگى تۇتامىز؟ ولاردىڭ اۋىلدارى قالاعا بىرىگىپ كەتكەن. جەرلەرى قۇنارلى. امەريكادا بەس رەت بولدىم. سان-فرانسيسكو قالاسىنىڭ بالالار ەمحاناسىنا بارسام، ٴبىر جاسار بالا شىرىلداپ جاتىر ەكەن. قاي جەرى اۋىرىپ جاتقانىن ايتا المايدى عوي. نە ىستەر ەكەن دەسەم، دارىگەرلەر اپ-ساتتە ٴۇش جاعىنان ٴۇش ٴتۇرلى قۇرال قويىپ دياگنوزىن انىقتادى.

– ال بىزدە مۇنداي قۇرالداردىڭ ورنىن پەدياتر اتقارىپ كەلگەن دەيسىز عوي…

– ارينە. ٴبىز نەگە شىرىلداپ ٴجۇرمىز؟ بۇرىن پەدياترلار ٴبارىن بىلەتىن. بىر-ەكى جاستاعى بالا جىلاسا، كىم ونى انىقتايدى، كىم تەكسەرەدى؟ وعان دياگنوز قويۋ ٴۇشىن بەلگىلى قۇرال جانە ٴبىلىمدى پەدياتر كەرەك. «الەمنىڭ بالالار دوكتورى» اتانعان لەونيد روشال بالانى تەك قانا پەدياتر ەمدەۋ كەرەك دەيدى. قوسىپ-الارىم جوق. «بالالار – بولاشاعىمىز» دەيمىز. ولاردىڭ دەنساۋلىعى – ٴبىزدىڭ قولىمىزدا. «پەدياتريا فاكۋلتەتىن جاپپاۋ كەرەك» دەپ ٴبىر ەمەس، بىرنەشە مارتە حات جازدىق. باياعى ٴوزىنىڭ «پەدياتريا فاكۋلتەتىن» جىرلايدى دەسە كەرەك، ٴقازىر ٴتىپتى شەنەۋنىكتەر مەنى كورسە قاشاتىن بولدى.

– پەدياتردىڭ ورنىنا كەلگەن وتباسىلىق دارىگەرلەردىڭ ەنگىزىلگەنىنە دە از ۋاقىت ەمەس. حالىق مۇنىڭ پايداسىن كوردى مە؟

– وتباسىلىق دارىگەرلەر قاجەت بولسا دا، سانىنىڭ كوبەيگەنىنەن ەش پايدا جوق. تەك ٴبىر دارىگەرى مەن مەيىربيكەسى بار اۋىلدىق جەرلەردە وتباسىلىق دارىگەر قاجەت بولار. ال اۋداندىق ەمحانا، اۋرۋحانالاردا سالالىق ماماندار وتىرۋى قاجەت. وتباسىلىق دارىگەردىڭ اۋرۋ تۋرالى جالپى تۇسىنىگى بولعانىمەن، ناقتى بىلمەيدى. ٴبىر دارىگەر بار اۋرۋدى قالاي بىلەدى؟ دۇنيەجۇزىندە 14 مىڭ اۋرۋ بار ەكەن. جاڭا تۋعان بالانىڭ اعزاسى وزگەشە. پسيحيكاسى دا ەرەكشە. بالانىڭ ىشكى قۇرىلىسى جۇزدەگەن سەبەپ بويىنشا اۋىرادى. ونى پەدياتر عانا انىقتاي الادى. ٴقازىر وتباسىلىق دارىگەر ەرەسەكتەردى دە، بالالاردى دا قارايدى. ول بالالاردى قابىلداۋعا، دياگنوزىن قويۋعا قورقادى. ويتكەنى بىلمەيدى. سويتەدى دە، بالالار دارىگەرىن ىزدەيدى. ال ولار كۇننەن كۇنگە ازايىپ بارادى. ماسەلەن، №1 بالالار اۋرۋحاناسىندا پەدياتردان باستاپ حيرۋرگتەرگە دەيىن دايىندايتىن ەدىك. ٴقازىر مۇلدەم از. وقۋ ورنىن جاڭا بىتىرگەن مامان كوپ قاتەلىك جىبەرەدى. بۇرىن تاجىريبەلى دارىگەرلەر جاڭادان كەلگەندەردى ۇيرەتەتىن. مۇنداي ساباقتاستىق تا ٴۇزىلىپ قالدى. بالالارعا سالىناتىن ەكپەنىڭ دە، اۋرۋدىڭ دا ٴتۇرى كوپ. ەكپە كوپ اۋرۋدان قۇتقارادى. ٴبىراق ەكپەنى جاساۋدىڭ ارنايى ەرەجەسى بار. ۋاقىتشا ەكپە جاسامايتىن اۋرۋلار بولادى. وتباسىلىق دارىگەرلەر سونىڭ ٴبارىن بىلە بەرمەيدى. ال وزگە ەلدەر بالالار دارىگەرىن دايىنداۋدى توقتاتقان جوق. ەۋروپا ەلدەرىندە وتباسىلىق دارىگەرلەردىڭ كوپ بولۋىنىڭ سەبەبى، ولاردا جاس بالالار حالىق سانىنىڭ 10 پايىزىن عانا قۇرايدى. ال قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش – 30 پايىز. تۇسىنگەنىم، وتباسى دارىگەرى جۇيەسى اقشانىڭ ۇنەمدەلۋىنە جاقسى. دەگەنمەن ادامنىڭ دەنساۋلىعىن اقشامەن ولشەۋگە بولمايدى.

– جاقىندا، پارلامەنت سەسسياسىندا دەپۋتاتتار پەدياتريا فاكۋلتەتىن جابۋدىڭ كەرى اسەرىن جىپكە تىزگەن ەدى. دەمەك، ٴبىزدىڭ قوعام مۇنىڭ زاردابىن تارتپاسا، راحاتىن كورمەگەن سياقتى.

– ٴقازىر دارىگەر بولۋ ٴۇشىن 8-10 جىل وقيدى. دارىگەر – وتە قيىن ماماندىق. جاقسى دارىگەر بۇل جولعا ٴومىر بويى كۇرەسىپ جەتەدى. وكىنىشتىسى سول، بىزدە ٴقازىر جالپى تاجىريبەلى دارىگەر فاكۋلتەتى عانا بار. سونى وقىعاننان كەيىن، 8-9 كۋرستا پەدياترلاردى دايىندايدى. ال بۇرىنعى جۇيە بويىنشا ستۋدەنت بىردەن پەدياتريا فاكۋلتەتىنە باراتىن. پەدياتريانىڭ 26 ٴتۇرى بار. جاڭا تۋعان بالانى قارايتىن مەديسينا ٴبولىمىن نەوناتولوگيا دەپ اتايدى. ولار پەرزەنتحانادا ىستەيدى. نەوناتولوگيا – جاڭا تۋعان بالا، ال پەريناتولوگيا – قۇرساقتا جاتقان بالا. بۇگىندە نەوناتولوگتار دا، پەريناتولوگتار دا ازايىپ كەتتى. سەنەسىڭ بە، بالقاش قالاسىندا ٴبىر عانا نەوناتولوگ مامان قالىپتى. ودان باسقا بالالار حيرۋرگى، لور دارىگەرى، گاستروەنتەرولوگ، پۋلمونولوگ ماماندارى سىندى بالالار دارىگەرىنىڭ تارماقتارى كوپ.

مەديسينا قىزمەتكەرلەرى كۇنى قارساڭىندا مينيسترمەن كەزدەسكەنىمدە: «اركىم كەلەدى دە، رەفورما جاسايدى. ٴومىر بويى ساباق بەرەمىن، مامانمىن، ەكى رەت دەكان بولدىم. مەنىڭ پىكىرىمدى ەشكىم قۇلاققا ىلمەيدى» دەدىم. ماسەلەن، ۋكراينا، رەسەيدە، بەلورۋسسيادا مەديسيناعا قاتىستى شەشىم شىعارار ساتتە وسى ٴىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن مامانداردى شاقىرىپ، اقىلداسادى. اركىم ٴار ٴتۇرلى پىكىر ايتادى عوي. ناتيجەسىندە قولداۋ تاپقان ۇسىنىستار ساراپقا سالىنادى. ال بىزدە بۇل جوق.

پارلامەنتتە دەپۋتاتتار «پەدياتريا فاكۋلتەتى نەگە جوق؟» دەگەن ساۋال تاستادى. ٴماجىلىس دەپۋتاتتارى زاعيپا باليەۆا مەن ٴدانيا ەسپايەۆا ماسەلە كوتەرىپ، دەنساۋلىقتى ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى اياسىندا بىلتىردان بەرى بالالار ەمحاناسى ەرەسەكتەر ەمحاناسىمەن بىرىكتىرىلگەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. دەپۋتات ەسپايەۆا «وسىنىڭ سالدارىنان بارلىق مەديسينا مەكەمەسىندە جالپى تاجىريبەدەگى دارىگەر بالالاردى دا، ەرەسەكتەردى دە قابىلداي بەرەتىن بولدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا پەدياتريا فاكۋلتەتىنىڭ جابىلۋى وسىعان اكەلدى» دەسە، ٴماجىلىس دەپۋتاتى زاعيپا باليەۆا: «ٴبىز اۋرۋحانانى ەسكى ٴادىس بويىنشا ەرەسەكتەر جانە بالالارعا ارنالعان دەپ ٴبولۋىمىز كەرەك. سەبەبى 25 ادامنىڭ كەلۋىنە ارنالعان كلينيكادا جۇزدەن استام ادام قارالادى. ەگەر ٴبىز ەمدەۋ ورتالىقتارىن بىرىكتىرەتىن بولساق، ۇيىمداستىرۋ جاعىن دا رەتتەۋىمىز كەرەك. ويتكەنى تۋبەركۋلەزدىڭ اشىق تۇرىنە شالدىققان اداممەن ەمىزۋلى بالاسى بار انا ٴبىر كەزەكتە تۇرماۋى كەرەك. سونىمەن قاتار پەدياتر ماماندىعىن 5 جىل وقىتىپ، 2 جىل ورتاق تاجىريبەدەن وتكىزسەك. سەبەبى پەدياتر ەرەسەكتى دە، بالانى دا ەمدەي الادى. ال تەراپەۆت دارىگەر ەشقاشان بالانى ەمدەي المايدى. سوندىقتان پەدياتر ماماندىعىن دايارلاۋدى قايتا قاراۋ كەرەك» دەپ كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن تۇيتكىلدى كەسىپ ايتتى. سوندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ٴمينيسترىنىڭ جاۋابى: «پەدياترلاردى دايىنداپ جاتىرمىز. ساعاتتارىن كوبەيتتىك» دەپتى. ونىڭ ٴبارى جاي ٴسوز. جالپى دارىگەر رەتىندە وقىتىلىپ جاتقان پەدياترلاردىڭ ساعاتىن 6-7-كۋرستا كوبەيتكەنى راس. ٴبارىبىر بۇل وڭدى شەشىم ەمەس. 1980-90 جىلدارى ٴبىر جىلدا 250-300 پەدياتر دايىندايتىن ەدىك. 2014 جىلى 58 پەدياتر عانا وقۋ ٴبىتىردى. ال ٴقازىر پەدياتردىڭ سانى ازايىپ، ٴبىلىمى تومەندەپ كەتتى. ٴارى بۇل ماماندىققا باراتىندار از. اسىرەسە، انا اتانباعان قىزدار كىشكەنتاي بالانىڭ جىلاعانىنان شوشىپ، پەدياتر بولۋعا قورقادى. ەگەر 1-كۋرستان باستاپ وقىسا، ول بالالار دارىگەرى بولاتىنىن بىلەدى، سەزىنە تۇسەدى. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايىن بولادى. ولاردىڭ وقۋ باعدارلاماسى دا باسقا. تەراپيانى، حيرۋرگيانى مەڭگەرەدى. بالالار دارىگەرى – بالانىڭ ەرەكشە قاسيەتىن ٴبىلۋ. بالانىڭ اعزاسى بىرتە-بىرتە داميدى. بالالاردىڭ اۋرۋى دا باسقاشا.

– دەمەك، بالالار اراسىندا اۋرۋ-سىرقاۋدىڭ ٴتۇرى دە كوپ. اسىرەسە، شالعايداعى اۋدان، وبلىستا دياگنوزى دۇرىس قويىلماي، سونىڭ سالدارىنان مۇگەدەكتىككە ۇشىراپ جاتقان بالالار از ەمەس قوي.

– مىسالى، اۋداندىق، وبلىستىق اۋرۋحانالاردا جاعداي كۇردەلى. وتباسى دارىگەرى 14 مىڭ اۋرۋدىڭ استارىن بىلمەيدى. ٴبىر جاسار، ەكى جاسار بالا تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ كەلسە، ىستىعىن تۇسىرەتىن ٴتۇرلى دارى-دارمەكتى بەرەدى. بۇل ەمگە جاتپايدى. ال بالا نەگە اۋىردى؟ ونى تولىققاندى دۇرىس تەكسەرۋ كەرەك، ەمدەۋ كەرەك. بالانىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن دەرتى دە اسقىنا بەرەدى. سوسىن ۋاقىت وتە كەلە سوزىلمالى اۋرۋعا اينالادى. ٴوز تاجىريبەمنەن ايتسام، بالالاردىڭ ٴىش اۋرۋىنىڭ جۇزگە جۋىق ٴتۇرى بار. اسىرەسە، اۋداندىق اۋرۋحانالاردا جالپى حيرۋرگ بولعانىمەن، بالالار حيرۋرگى از. ولار ٴىشى اۋىرعان بالالاردا سوقىرىشەك بار دەپ وتا جاسايدى. كەيدە بۇل ناقتى دياگنوز بولماي شىعاتىن كەزدەر از ەمەس. مۇندايدا بالانىڭ ٴىش اۋرۋى جالعاسىپ، باسقا اۋرۋلارمەن ۇلاسىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. دەمەك، ٴار اۋرۋدىڭ پايدا بولۋ سەبەبى ٴار ٴتۇرلى ەكەنىن، كوبىسىنىڭ تۇقىمقۋالاۋشىلىق ارقىلى بەرىلەتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. بالانىڭ دەنساۋلىعى توعىز اي بويى قۇرساعىندا كوتەرگەن اناسىنىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بولادى. اۋرۋدىڭ پايدا بولۋىنىڭ ەكىنشى سەبەبى تاماق ىشۋىنە، ٴۇشىنشى، دەنە قوزعالىسىنا، ٴتورتىنشى، جۇمىس ىستەۋ تۇرىنە بايلانىستى. سونىڭ سالدارىنان ەر بالالاردىڭ 40-45 پايىزىن اسكەرگە المايدى. ولاردىڭ اراسىندا وكپە، جۇرەك اۋرۋلارى مەن پسيحيكالىق اقاۋعا شادىققاندار كوپ. ياعني، بالا كەزدە پايدا بولعان اۋرۋ سوزىلمالىعا اينالىپ كەتكەن. سىرقات قوعامدى ساۋىقتىرۋ الدىمەن ونىڭ دەرتكە شالدىققان ۇرپاعىن ەمدەپ جازۋدان باستالادى. سوندىقتان بالاعا ٴسابي كەزىنەن قاتتى كوڭىل ٴبولىپ، ونىڭ دەنى ساۋ، سالاۋاتتى ازامات بولىپ وسۋىنە جاعداي جاساۋ قاجەت.

– مۇنىڭ الدىن الاتىن جول بار ما؟

– بۇرىن ديسپانسەريزاسيا دەگەن بولعان. بۇل – بالالاردى تۋعاننان باستاپ تەكسەرەدى. ەسەپكە الىپ، ەمدەپ تۇرادى. ٴقازىر بۇل جاسالمايدى. ال ەندى اۋرۋدى بالا كەزدە ەمدەمەسە، وسە كەلە ونىڭ وتباسىن اسىراۋعا شاماسى دا كەلمەيدى. بۇل كۇردەلى ماسەلە. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن، قازاقستاندا پەدياتريا فاكۋلتەتىن نەگە جاپقانىن ٴالى تۇسىنبەيمىن. ٴبىر جاقتان نارىق قىسىپ، ٴبىر جاقتان جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ سىرقاتى اسقىنىپ تۇرعان كەزدە پەدياتر ماماندىعىنىڭ جابىلىپ قالۋى، سايىپ كەلگەندە، بولاشاقتى ويلاماۋدان تۋعان شەشىم. ٴتيىستى ورىندارعا حاتتى توپەلەتسەك تە، ولاردان ماردىمدى جاۋاپ بولمادى. ٴبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر ماقتانۋعا كەلگەندە الدىنا قارا سالمايدى. شىن مانىندە، نە جاسالىپ جاتقانى بەلگىسىز. ماسەلەن، تاياۋدا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ٴمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆاعا حالىق تاراپىنان كوپ ساۋال قويىلدى. ونىڭ دەنى پەدياتريا فاكۋلتەتىنىڭ جابىلۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. وسىعان كوزدەرى جەتسە دە، سەڭ قوزعالماعانىنا قايرانمىن. بىزگە بۇل ٴۇردىس بولون كونۆەنسياسىنان كەلگەنى بەلگىلى. ٴقازىر كوپ ەل اتالمىش كونۆەنسيادان باس تارتىپ وتىر. جاقىندا عانا رەسەيدىڭ دارىگەرلەرى «بولون كونۆەنسياسىن قابىلدامايمىز» دەپ ماسەلە كوتەردى. ولار دا كەزىندە پەدياتريا فاكۋلتەتىن جاپپاقشى بولدى. ٴبىراق وزدەرىنىڭ باس پەدياترى، اكادەميك الەكساندر بارانوۆتىڭ بالالار دارىگەرىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ماقالاسىنان كەيىن رايىنان قايتتى. ال ٴبىز بارىمىزدى باعالاماي، قۇردىمعا جىبەردىك.

– قالاي ويلايسىز، ناقتى دياگنوز قويا الماعان دارىگەردى جازالاۋ كەرەك پە؟ جالپى، ٴبىلىم مەن بىلىگى ۇشتاسقان مامان دايىنداۋدىڭ تەتىگى قانداي؟

– دارىگەردىڭ ٴبىلىمى از بولسا، الدىنداعى ناۋقاسقا دۇرىس دياگنوز قويماسا، وعان كىم كىنالى؟ بۇل تۇرعىدا اۋەلى دارىگەر دايىنداۋعا جاۋاپتىلاردى جازالاۋ كەرەك. بالالار اراسىندا جۇيكە اۋرۋى بەلەڭ العان. مۇگەدەك بوپ تۋعان بالالاردىڭ سانى دا از ەمەس. بىلتىر پەدياتريا فاكۋلتەتىنىڭ سوڭعى تۇلەكتەرى ٴبىتىردى. ەندى ٴبىر ون جىلدا بالالارعا دۇرىس دياگنوز قويا المايتىن دارىگەرلەر كوبەيە مە دەپ الاڭدايمىن. قاي جاستاعى بالاعا قانداي ولشەممەن ٴدارى بەرۋ كەرەكتىگىن دە يگەرىپ ۇلگەرمەگەن شالا پەدياترلار بالا ولىمىنە سەبەپشى بولۋى مۇمكىن. ٴقازىر كوپ اتا-انا دەرتى اسقىنعان بالالارىن شەتەلدە ەمدەتىپ ٴجۇر. ال سونىڭ وزىندە دەنساۋلىعى جاقسارىپ كەتەتىندەرى سيرەك. شىنتۋايتىندا، بۇل اۋرۋ ٴوز ەلىمىزدە ەمدەلە مە، جوق پا، ول ٴۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلۋى ٴتيىس.اتا-انانى اۋرە-سارساڭعا سالماۋ ٴۇشىن سونداي دەرتتەردى ەمدەيتىن دارىگەرلەردى وزىمىزدە دايارلاۋ كەرەك. بۇل – ٴبىر. ەكىنشى، ناقتى دياگنوز قويا المايتىن دارىگەرلەر دە ادام ەمدەپ ٴجۇر. ٴبىلىمسىز دارىگەرلەر كوبەيىپ كەتتى. «جىلاعاننىڭ كوزى، ايتقاننىڭ اۋزى جامان» دەيتىن شىعار، ٴقازىر ماعان ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. تەك ويلايتىنىم – بولاشاعىمىز دەپ جۇرگەن بالالاردىڭ دەنساۋلىعى.

بۇرىن ٴبىر وبلىستا بىرلى-ەكىلى ادام ولەتىن. ٴبىراق ونى دابىرا ەتىپ، سىرتقا شىعارمايتىن. ٴقازىر ٴبىر ادام قايتىس بولسا، ۋ-شۋ. ٴولىم بۇرىن دا بولعان، ٴقازىر دە بار. ٴتىپتى اقپارات قۇرالدارى انىقتالماي جاتقان وقيعاعا دارىگەردى كىنالى ەتىپ قويادى. قايعىدان قان جۇتقان اتا-انا نە دەيدى؟ ولار دا باس سالىپ «دارىگەر كىنالى» دەيدى. ادام ٴومىرىن ساقتاپ قالعىمىز كەلىپ، اۋرۋعا اراشا تۇسەمىز. ناۋقاسقا جاڭا ٴومىر سىيلايمىز. ٴبىراق دارىگەر – ەڭبەگى ەش، تۇزى سور ماماندىق. بۇگىنگى جاستاردىڭ دارىگەر بولعىسى كەلمەيتىندىگىنە بىردەن-بىر سەبەپ وسى شىعار. قاتەلەسپەيتىن ادام جوق. ۇكىمەت باسشىلارى دا «بىزدەن دە قاتە كەتتى» دەيدى عوي. ولار قاتەلەسسە ٴبىر ادام ەمەس، تۇتاس حالىق قينالادى. ونىڭ جانىندا ادام ٴومىرىن ساقتايتىن دارىگەر نەگە قاتەلەسپەيدى؟ سوراقىسى سول، ادامداردىڭ كوبى مەديسينادان گورى حالىق ەمشىلەرىنە سەنىپ العان. ەسەسىنە، اۋرۋىن اسقىندىرىپ الادى دا، قايتادان ەم ىزدەپ مەديسيناعا كەلەدى. ال بۇل كەزدە ەم قونۋ-قونباۋى ەكىتالاي. سويتەدى دە، بار كىنانى مەديسيناعا اۋدارا سالادى.

ۇشىنشىدەن، بىلىكتى دارىگەر ازايىپ بارادى. ٴبىزدىڭ ەلدى دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە ولاردا مەديسيناعا قىرۋار اقشا بولىنەدى. ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋعا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ۇلەسى ٴجىو-نىڭ 3،8 پايىزى عانا. دسۇ-نىڭ ۇيعارىمىنشا، 6 پايىزدان كەم بولماۋى ٴتيىس. مىسالى، امەريكادا 15 پايىز، گەرمانيا مەن فرانسيادا 8 پايىز بولىنەدى. دەمەك، وركەنيەتتى ەلدەردە ەڭ قۇرمەتتى دە، ەڭ جوعارى تابىس يەسى دارىگەر ەكەنىن جاقسى بىلەتىن شەنەۋنىكتەردىڭ ەڭبەكاقى تاعايىنداۋعا كەلگەندە ساراڭدىعى ۇستاپ قالادى. دارىگەردىڭ ايلىعى وتە تومەن. 9-10 جىل وقىعاندا ەڭبەكتەرىنىڭ 50 مىڭعا باعالانبايتىندىعىنا جاس ماماندار نەگە وكپەلەمەسىن. دارىگەرگە تولەنەتىن ەڭبەكاقى كولەمى ۇلعايماي، بىلىكتى، ٴبىلىمدى دارىگەرلەر قاتارىن تولىقتىرۋ مۇمكىن ەمەس. دەنساۋلىقتىڭ ساقشىسى – دارىگەر مەن ٴبىلىمدى ۇرپاق دايىنداۋعا جاۋاپتى مۇعالىمدەرگە ماردىمسىز جالاقى بەرۋ الەۋمەتتىك جاعىنان العاندا ادىلەتسىز شەشىم. بىلىم-بىلىكتىلىگىن ارتتىرعانشا، دارىگەر مەن ٴمۇعالىم اشقۇرساق ٴومىر ٴسۇرۋى كەرەك پە؟

انا بالا دەسە جانىن بەرەدى

– ٴقازىر دەنى ساۋ بالانى ومىرگە اكەلەتىن كوپتەگەن انانىڭ دا دەنساۋلىعى ٴماز ەمەس. الايدا رەسمي ستاتيستيكا ٴولىم-جىتىمنىڭ جىل ساناپ تومەندەگەنىن ايتادى. سىزدىڭشە قالاي؟

– بالانى اتا-انادان ارتىق جاقسى كورەتىن جان جوق. اسىرەسە، انا بالاسىمەن تۋعاننان باستاپ بىرگە. اۋرۋحاناعا ٴبىر، ەكى جاسار بالاسىن قۇشاقتاپ اكەلەدى، ٴومىر بويى قۇشاقتاپ وتەدى. انا بالا دەسە جانىن بەرۋگە ٴازىر. انانىڭ ٴرولى ەرەكشە. 9 اي، 9 كۇن كوتەرگەن بالاسى ناۋقاستانىپ قالسا، قۇراق ۇشىپ جۇرەدى. تابيعاتتىڭ زاڭى سولاي ما، اكەسى اپتاسىنا ٴبىر مارتە كەلەدى، بولدى. اكە اناسى سياقتى قاتتى جانى اشىمايدى. «بالام ولسە، مەن دە ولەمىن» دەپ باسىن سوققان تالاي انانى كوردىم. انالاردىڭ دەنساۋلىعى تومەن. ٴقازىر ەلىمىزدەگى انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعى سىن كوتەرمەيدى. مۇنىڭ ٴبىر سەبەبىن الەۋمەتتىك جاعدايمەن بايلانىستىرار ەدىم. اسىرەسە، قازاقتار كوپ شوعىرلانعان وڭىرلەردىڭ تۇرمىسى ناشار. جاعدايى جوق بولعان سوڭ، انانىڭ دەنساۋلىعى دا تومەن. بالا تۋۋ جاسىنداعى ايەلدەردە قان ازدىق، دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىگى كوپ. بۇل دۇرىس تاماقتانباۋدان تۋىندايتىنى بەلگىلى. ەت جەمەگەن، جەمىس-جيدەك كورمەگەن ادامنىڭ دەنساۋلىعى قايدان وڭسىن؟! انا اۋرۋ بولعاننان كەيىن بالا دا ىشتەن اۋرۋ بولىپ تۋادى. انالاردىڭ 85 پايىزى انەمياعا شالدىققان. بۇل ىشتەگى بالانىڭ ٴوسىپ-ونۋىن تەجەيدى. سونىڭ اسەرىنەن بالالاردىڭ 40 پايىزى سالماعى از، شالا نەمەسە كەمتار بولىپ تۋىلادى. بۇل ماسەلە مەنى قاتتى قينالدىرادى، ويلاندىرادى. ول ول ما، بالالار اراسىندا ميعا قان قۇيىلۋ اۋرۋى (ينسۋلت) اسقىنىپ بارادى. مىسالى، ون جىلداي بۇرىن 4-5 ايلىق نارەستەلەردىڭ اراسىندا سيرەك كەزدەسەتىن بۇل اۋرۋ بويىنشا ٴارى كەتسە ون بالا عانا تۇسەتىن. ٴبىر جىلدا 95 بالا تۇسكەنى جانعا باتتى. 1 جاسقا دەيىن قايتىس بولاتىن بالالاردى «بالالار ٴولىمى» دەپ اتايدى. تمد ەلدەرىمەن سالىستىرا قاراساق، 1000 بالاعا شاققاندا، رەسەيدە – 10 بالا، ۋكراينادا – 8، بەلورۋسسيادا – 6، ال قازاقستاندا 15 بالا ولەدى. 17 ميلليوننان استام عانا حالقى بار ەلىمىز ٴۇشىن بۇل دابىل قاعارلىق جاعداي. تۋراسىن ايتساق، ەلىمىز پەدياتر ماماندارىنىڭ تاپشىلىعىن تارتىپ وتىر. كەلەشەكتە بۇل جاعداي ٴتىپتى، ۋشىعا تۇسەدى. ەگەر پەدياتريا فاكۋلتەتىن قايتارماساق، ەرتەڭگى كۇنى بالالار ٴولىمى كۇرت ٴوسۋى مۇمكىن. ٴتىپتى، پەدياترلاردى سىرتتان شاقىرتۋ جاعدايىنا جەتپەسىمىزگە كىم كەپىل؟! جىل سايىن ستاتيستيكا ٴولىم-جىتىم ازايدى دەيدى. ازايدى ما، كوبەيدى مە، ەشكىم بىلمەيدى. بىردە تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا بايلانىستى ۇلكەن جينالىس بولدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۋبەركۋلەز ديسپانسەرىنىڭ باستىعى: «بىزگە مىنا پايىزدان جوعارى بولماسىن دەيتىن بۇيرىق كەلەدى. ٴبىز كورسەتكىش كوبەيسە دە، جاسىرامىز» دەگەن ەدى. شىنى كەرەك، بىزدە قاي اۋرۋدى الساڭىز دا، كورسەتكىش تومەندەپ جاتقان سياقتى.

– ون ٴتورت مىڭ بالاعا وتا جاساپ، ەكىنشى ٴومىر سىيلادىڭىز. سونىڭ ىشىندە قانداي اعزاعا وتا جاساۋ قيىن؟

– ەگدە تارتقان قارت تا ٴومىردى قيمايدى، ٴارى قاراي دا ٴومىر سۇرگىسى كەلەدى. 60، 70 جاستاعى ەرەسەك ادامعا وتا جاساساڭ، جازىلىپ كەتەدى، راحمەتىن ايتادى. ال بالاعا وتا جاساساڭ، ول ەرتەڭگى كۇنى وسىپ-ونەدى. سولاردى كورىپ قۋانامىن، ەرەكشە راحاتقا بولەنەمىن. وسىندايدا ٴبىز بولاشاققا جۇمىس ىستەپ جاتقان سياقتىمىز. العىس جاۋدىرىپ، بالاسىنا، نەمەرەسىنە مەنىڭ اتىمدى قويعاندارى كوپ. اتاپ ايتسام، كەڭەستىك كەزەڭدە ون جەتى جىل پروكۋرور بولعان وتەگەن سەيىتوۆتىڭ نەمەرەسىنە وتا جاسادىم. بۇگىندە كامال سەيىتوۆ 40 جاسقا كەلىپ قالدى. ٴقازىر كامالدىڭ يسلامبەك، يسمايلحان دەگەن ەكى ۇلى بار. سول سياقتى ەلىمىزگە تانىمال تۇلعا ياحيا اۋباكىروۆ تە ٴبىر نەمەرەسىنە كامال دەپ ات قويدى. كوبى ۇلكەن ازامات. كەزدەسكەن جەردە سالەمىن بەرىپ تۇرادى.

ال قانداي اعزاعا وتا جاساۋ كۇردەلى دەگەنگە كەلسەم، ٴتۇرلى سىنىقتار كوپ، اسىرەسە جول اپاتىنان ميعا كەلەتىن جاراقات كوپ. ميعا بىتكەن اۋرۋلارعا كوپ جىل بويى عىلىمي زەرتتەۋ جاساپ، وتا جاسادىق. 1982 جىلى لەنينگرادتا «تەجەلايا موزگوۆايا تراۆما ۋ دەتەي» دەگەن كىتابىم جارىق كوردى. جيىرما شاقتى عالىم كانديداتتىق، ٴبىر عالىم دوكتورلىق ديسسەرتاسيا قورعادى. ميعا وتا جاساعاندا جاڭا مەتوديكاعا سۇيەندىك. ميدىڭ سۇيەگىن الىپ تاستاپ، ونىڭ ورنىنا تيتاندىق پلاستينكا قوياتىن. بۇل بالالارعا كەلمەيدى ەكەن. تيتان پلاستينكاسى ەرەسەكتەرگە عانا بولادى. ال ٴبىز بالانىڭ جاعدايى بىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە جاقسارعاننان كەيىن توڭازىتقىشقا سالىپ قويعان الگى ميدىڭ سۇيەگىن قايتا جابامىز. سوسىن بالالار اراسىندا قول-اياق سىنىعى كوپ. ٴقازىر اتا-انا دەرەۋ سىنىقشىعا جۇگىرەدى. قازاق جالپى سەنگىش حالىق قوي. ارينە، سىنىقشىنىڭ دا ٴبىلىمدىسى بار. بىلەتىن سىنىقشى بولسا اياقتىڭ، قولدىڭ ۇزىن سۇيەگىن سالۋى مۇمكىن. ال بۋىنعا بايلانىستى ىشكى سىنىقتى رەنتگەنمەن قاراپ سالعاننىڭ وزىندە دۇرىس بولماي جاتادى. ٴبارىبىر بىزگە قايتىپ كەلەدى. جاقىندا سىنىقشىعا بارىپ، اقىر اياعىندا سىنىعى دۇرىس بىتپەگەن وتىز، قىرىق بالا بىزگە قايتا كەلىپتى. ەندى ولارعا وتا جاسالۋى كەرەك.

– ٴقازىر دە وتا جاساپ ٴجۇرسىز بە، الدە…

– جوق، ٴۇش-تورت جىل بولدى، توقتاتتىم. ٴبىراق كوپ كادر دايىندادىم. 120 عىلىم كانديداتى، 16 عىلىم دوكتورىن دايىندادىم. اقىل-كەڭەسىمدى ايامايمىن. پەدياتريا ينستيتۋتىندا نۇرلان اقباروۆ دەگەن مىقتى حيرۋرگ بار، استانادا باس دارىگەر راسۋل ايۋپوۆتىڭ دا بولاشاعى زور. ٴقازىر ولار دا شاكىرت تاربيەلەپ ٴجۇر.

– اكەمنىڭ ايتۋىمەن پەدياتر بولدىم دەگەن ەدىڭىز. ول كىسى ٴسىزدىڭ دارىگەر بولعانىڭىزدى كوردى مە؟

– اكەم سوعىسقا بارىپ كەلدى. سوندا ايتقانى عوي. «بالام، مەن قانقىرعىن سوعىستى كوردىم. ٴۇش اعاڭ، ٴۇش اپاڭ كىشكەنتاي كەزىندە قايتىس بولدى. سوندىقتان دا سەن بالالار دارىگەرىنىڭ وقۋىنا بار، بالالاردى ەمدە» دەگەن ەدى. ول ٴبىر ەل باسىنا كۇن تۋعان ناۋبەت جىلدار عوي. اشتىق، جالاڭاشتىق. اكۋشەركا دەگەن اتىمەن جوق. ٴبىزدىڭ شەشەلەرىمىز كيىز ۇيدە تۋاتىن. بالالاردىڭ دەنساۋلىعى تۋعان كەزدە جاقسى بولعان، سوسىن 2-3 جاسقا كەلگەندە شەتىنەي بەرگەن. ٴوزىم دە بالالاردى جاقسى كورەتىنمىن. بەسىنشى كۋرستان كەيىن اكەم «قاشان ۇيلەنەسىڭ؟» دەپ سۇراي بەرگەن سوڭ، ۇيلەندىم. التىنشى كۋرستى بىتىرگەننەن كەيىن ۇلىمدى اۋىلعا اپاردىم. دارىگەر بولعان ۇلىن دا، مەنەن تۋعان نەمەرەسىن دە كورىپ كەتتى.

– قولىڭىز قالت ەتكەندە، جۇمىستان شارشاعاندا دومبىرا تارتاتىن ونەرىڭىز دە بار ەكەن…

– سىر ٴوڭىرى – جىرشى، جىراۋلار مەكەنى. ەرتە جاسىمنان مۋزىكاعا اۋەس بولىپ، ٴاردايىم تۇرماعانبەت ىزتىلەۋوۆتىڭ تەرمەلەرىن تىڭداپ ٴوستىم. مەكتەپ جانە ينستيتۋت قابىرعاسىندا دومبىرا وركەسترىنە بەلسەندى قاتىستىم. دومبىرانى اندا-ساندا قولىما الىپ، بالالىق شاعىمدى ەسكە الامىن. قۇرمانعازىنىڭ «بايجۇما» دەگەن كۇيى بار. شالقىعان ٴومىردى كوز الدىڭا اكەلەدى. ەڭ باستىسى، ٴداستۇرلى ونەردىڭ جاۋھارلارىن تىڭداي بەرگىم كەلەدى.

– ادام بولعان سوڭ، ارمان دا تۇگەسىلمەيدى عوي. ومىردە قولىڭىزدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەگەن وكىنىش جوق پا؟

– ٴبىز كەڭەستىك كەزەڭنىڭ تاربيەسىن الدىق، وقىدىق. ول كەزدە ٴبارى تەگىن ەدى. مەديسينا دا تەگىن. ٴقازىر نارىقتىق ەكونوميكاعا بايلانىستى زامان قيىنداپ بارا جاتقان سياقتى. ٴبىزدىڭ قارنىمىز توق، كويلەگىمىز كوك. ال زامان وسىلاي كەتە بەرسە، بالالارىمىز اش قالا ما دەپ قورقامىن. ەكىنشىدەن، ٴبىلىم مەن عىلىم ساپاسى تومەندەپ بارادى. ولاردى مەديسينانىڭ تەورياسىمەن دايىنداعانمەن، سانى دا، ساپاسى دا تومەن. ٴبىز ٴۇشىن عىلىم اكادەمياسىنىڭ ٴرولى ەرەكشە. كەزىندە ساپا جاعىنان ٴۇشىنشى ورىن الدىق. 2003 جىلدان باستاپ اكادەميا جوق. قوعامدىق ۇيىمعا اينالدى. ۇكىمەت قارجى بولمەيدى، ينستيتۋتتارى دا جوق. ٴرولى تومەن 17 قوعامدىق اكادەميا بار. عالىمدار ۇلتتىق اكادەمياعا كەلگىسى كەلەدى. ول اكادەميانى قايتا قاراپ، قالپىنا كەلتىرسە جامان بولماس ەدى. بۇكىل كەڭەستىك مەملەكەتتەردە عىلىم اكادەمياسى بار. عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن قايتا قۇرسا، سوندا عىلىمنىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەر ەدى. بىزدە ٴتورت جىلدان بەرى كانديداتتىق، دوكتورلىق قورعالمايدى. ال ماسكەۋدە، گەرمانيادا كانديداتتىق، دوكتورلىق قورعالىپ جاتىر. عىلىم دوكتورىن دايىنداۋدى ٴقازىر phd دەپ ٴجۇرمىز. مەديسينادا تاجىريبەلى دارىگەرلەر بار. ولارعا «اعىلشىن ٴتىلىن بىلمەيسىڭدەر!» دەپ قورعاتپاي جاتىر. «سەن تيمەسەڭ، مەن تيمەن» دەپ جايباراقات جۇرە بەرگەندى قالايمىز. پەدياتريا فاكۋلتەتىن قايتا اشۋ جونىندە 120 بالالار دارىگەرى مەن وسى سالانىڭ عالىمدارى قول قويعان حاتتى جوعارىعا الدەنەشە رەت جولداساق تا، جاۋاپ المادىق.

ۇشىنشىدەن، ومىرىمدە اناما ٴبىر دۇرىس سىي-سياپات كورسەتپەپپىن. ٴومىر جولى قىزىق قوي. 1953 جىلى ٴبىلىم قۋىپ، ۇيدەن الشاققا كەتتىم. دارىگەر ماماندىعىن يگەرۋ وڭاي ەمەس. كۇنى-تۇنى تالماي ىزدەندىم. قىزىلوردا ٴوڭىرى شالعايدا ورنالاسقاندىقتان، ەلگە سيرەك بارۋشى ەدىم. تۋعان جەردى ساعىنىپ كەلگەندە انام الدىمنان شىعىپ، كەمسەڭدەپ جىلايتىن. «اپا، نەگە جىلايسىز؟» دەپ سۇراي بەرەتىن ەدىم. سويتسەم، انا ق ۇلىنشاعىن كورگەندە قۋانىشتان كوزىنە جاس ۇيىرىلەدى ەكەن عوي. مەنىڭ وسىنداي بيىككە جەتۋىمە ومىرلىك رۋحاني ٴنار بەرىپ كەتكەن اتا-انامنىڭ ۇلەسى ولشەۋسىز. ٴبىراق ولارعا جاقسىلىعىمدى، قىزىعىمدى كورسەتە الدىم با؟ ٴقازىر ٴ80-دى ەڭسەرگەن شاقتا كوكىرەگىمدى ٴبىر وكىنىش كەرنەيدى. اناما قانشا العىس ايتسام دا، قازاقتىڭ ٴجون-جورالعىسىن ساقتاپ، كوڭىلىن اۋلاپ، ٴبىر ٴتاۋىر كويلەك تە كيگىزبەپپىن-اۋ. بۇل ماڭگى وكىنىش بولىپ قالدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت! اللا سىزگە كۇش-قۋات بەرسىن!

دەرەكوز: تۇركىستان


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

سسىلكي پو تەمە:
كوممەنتاريي