BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ەرلان قارين: قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانعا دەيىن ۇزاق دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەكسكليۋزيۆ

ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارداعى ىشكى جانە سىرتقى گەوساياسي جۇيە، ەل بولىپ قالىپتاسۋداعى قازاق ەلىنىڭ ۇستانعان باعىت-باعدارى جايلى قر پرەزيدەنتى جانىنداعى قسزي ديرەكتورى، ساياساتكەر ەرلان قارينمەن سۇقباتتاسۋدىڭ ٴساتى تۇسكەن ەدى. ەلىمىزدەگى بەدەلدى ينستيتۋتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان قوعام قايراتكەرى ساياسي تۇرعىدا ٴبىز ٴالى كۇنگە دەيىن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىنە جەتە الماي كەلەمىز دەگەن ويدا.

- قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارىنداعى گەوساياسي احۋالى قانداي ەدى؟

- 1991 جىلى الەمدىك گەوساياسي جاعداي وتە كۇردەلى بولاتىن. ول قازىرگى كۇنى بىرەۋدى تاڭعالدىراتىنداي جاڭالىق ەمەس. دەگەنمەن، تاۋەلسىزدىك العان جىلدارداعى جاعدايدى ٴتۇسىنۋ ٴۇشىن سول كەزدەگى الەمدىك گەوساياسي احۋالدى دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ كۇيرەۋىمەن ەكى پوليۋستىك گەوساياسي جۇيە ىدىراپ، جاڭا كۇش ورتالىقتارى قۇرىلا باستادى.

بىلاي قاراساڭىز، الەمدەگى جاھاندىق تەكەتىرەس، سالقىن سوعىس ٴداۋىرى اياقتالعانىمەن، كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋىمەن جاڭا ساياسي كونفليكتتەر پايدا بولدى. ول ەگەمەندىگىن ەندى العان جاڭا مەملەكەتتەر ٴۇشىن اسا ٴقاۋىپتى ەدى.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى وڭايعا تۇسپەگەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. كەيدە مەن باق بەتتەرىنەن «ٴبىز ەڭ سوڭىنان الدىق، قالاساق تا، قالاماساق تا تاۋەلسىزدىك الاتىن ەدىك، بىزبەن قاتار تۇرعان قىرعىزدار مەن وزبەكتەردىڭ ٴوزى بىزدەن بۇرىن الدى» دەگەن سان ٴتۇرلى پىكىرلەردى وقىپ قالامىن. بۇل جاڭساق پىكىرلەر.

- تاۋەلسىزدىك الۋ، دەربەس ەل بولۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن، قازاقستان بۇل باسپالداققا توسىننان كەلمەگەنى بەلگىلى. ال تاۋەلسىزدىك الۋىمىزدىڭ ساياسي العىشارتتارى دەپ نەنى اتار ەدىڭىز؟

- سول كەزدە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جوعارعى كەڭەس ٴماجىلىسىن جابىق تۇردە وتكىزىپ، دەپۋتاتتاردىڭ بارلىعىنا: «مەن بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ٴوز موينىما الامىن. مەن تاباندى تۇردە وسى شەشىمدى قابىلداپ، سەمەي پاليگونىن جابامىن» - دەدى. مىنە، دەربەس، تاۋەلسىز مەملەكەتتىكتىڭ ولشەمى وسىنداي قادامداردان تۇرادى.

سونىمەن قاتار، ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا شەشۋشى ٴرول اتقارعانىمەن، تاعى ٴبىر ەلەۋسىز قالعان وقيعا بار. جاقىندا عانا ٴوزىمىز ونىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. الايدا وعان ٴالى كۇنگە دۇرىس باعا بەرە الماي كەلەمىز. ول – 1991 جىلى قابىلدانعان «كوشى-قون تۋرالى» زاڭ. ياعني، ەلىمىزدەن جىراقتاعى قانداستارىمىزدى ەلگە قايتارۋعا نەگىز بولعان زاڭ بۇل. الەم بويىنشا دۇنيە جۇزىندەگى ٴوز قانداستارىن اتاجۇرتىنا قايتارۋ ٴۇشىن جاعداي جاساعان ٴۇش-اق مەملەكەت بار. سونىڭ ٴبىرى – قازاقستان (قالعان ەكەۋى – گەرمانيا مەن يزرايل – اۆت). ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل زاڭ تاۋەلسىزدىگىمىز رەسمي تۇردە جاريالانباي تۇرعاندا قابىلداندى.

- بىرنەشە جىل بويى، الدىن الا، سانالى تۇردە، جۇيەلى تۇردە مەملەكەتتىلىكتىڭ العىشارتتارىن جاساۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى. ال بۇل جۇمىستار شىن مانىسىندە اسا كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا ٴجۇرىپ جاتتى.

- بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، ٴبىزدىڭ ەلىمىزگە تاۋەلسىزدىك توسىننان كەلگەن جوق دەيسىز عوي؟

- ٴيا، تاۋەلسىزدىك قازاققا توسىننان كەلگەن جوق. ٴدال وسى پىكىر جاڭساق ٴارى وتە ٴقاۋىپتى پىكىر دەر ەدىم. جانە مەن ونىمەن كەلىسپەيمىن. سەبەبى تاۋەلسىزدىك ەشقاشان دا قاي ەلگە، قاي مەملەكەتكە كەلسە دە توتەننەن كەلمەيتىنى انىق. ول ۇلكەن جەڭىستىڭ، ۇلكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىمەن كەلەدى. ٴبىر عانا مىسال ايتايىن:

بۇنىڭ بارلىعىن مىسال ەتۋىمنىڭ سەبەبى، ٴبىز ابدەن شەشىلگەن سوڭ، ونىڭ ساياسي دراماسىن كورمەگەن سوڭ، ٴبارى وزدىگىنەن بولا سالعانداي قابىلدايمىز. «ە، ولار ونسىزدا كەلىسىم بەرەدى عوي، شەشىم شىعارادى عوي» دەيمىز. الايدا ول مۇلدە ونداي بولمادى.

مىنا تۇرعان ۋكراينانىڭ تاعدىرى كورسەتىپ وتىر عوي. ٴبىرى شەشتى، ٴبىرى شەشپەدى (شەكارا ماسەلەسى – رەد.). نەمەسە ىرگەمىزدە وتىرعان وزبەكستاندى الايىق. ارينە، وزبەكستاننىڭ العاشقى پرەزيدەنتى – يسلام كارىموۆتىڭ وزبەك ەلىن اياقتان تۇرعىزۋداعى ەڭبەگى ولشەۋسىز. دەگەنمەن، قانشا جىل بويى مەملەكەت باسقارىپ وتىرسا دا، كورشىلەرىمەن شەكارا ماسەلەسىن شەشىپ كەتە المادى، سوڭىنان كەلەر ۇرپاعىنا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر قالدىرىپ كەتتى. اتاپ ايتار بولساق، وزبەكستان مەن قىرعىزستان اراسىندا 500 شاقىرىمعا سوزىلعان شەشىمىن تاپپاعان شەكارا ماسەلەسى بار. سونىڭ وسى شيرەك عاسىردا انىقتالعانى – 12-اق شاقىرىم. ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتارالىق شەكارا كوميسسياسى سوڭعى 5-6 جىلدا ورتاق شەشىمگە كەلۋ بويىنشا ٴبىر دە ٴبىر وتىرىس وتكىزبەگەن. ال كەيىن سايلانعان باسشى ٴبىر ايدىڭ ىشىندە 30 دان اسا شەكارالىق ۋچاسكەنى انىقتاپ ۇلگەردى. وسىدان شىعاتىن ٴتۇيىن، مەملەكەتتىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن ساياسي ٴومىرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرىك-جىگەرىنە تىكەلەي بايلانىستى.

- ٴبىر كەزدە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەدى دەپ جوسپارلانعان «كوپ ۆەكتورلى ساياسات» دوكتريناسىن قابىلداعان بولاتىن. وسى دوكترينا بۇگىندە كوپ ايتىلمايتىن بولدى.

- ٴبىز ٴۇشىن نەگىزگى ماقسات – مەملەكەتتىلىكتىڭ العىشارتتارىن قالىپتاستىرۋ. سوندىقتان، و باستان مەملەكەت باسشىسى جاقىن كورشىلەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتۋ جانە نىعايتۋدى ەڭ نەگىزگى ماقسات ەتىپ قويدى. رەسەيمەن، قىتايمەن، ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋىمىزدىڭ ٴمانىسى دە سول بولاتىن. سەبەبى بۇل – مەملەكەتتىڭ، مەملەكەتتىلىكتىڭ، ەگەمەندىكتىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ بىردەن-بىر العىشارتى. وسىدان بارىپ «كوپ ۆەكتورلى ساياسات» ۇستانىمى پايدا بولدى.

سوندىقتان دا كوپ ۆەكتورلى ساياسات الداعى ۋاقىتتا دا ٴوز مىندەتىن اقتايتىن دوكتورينالاردىڭ ٴبىرى بولماق.

- ٴبىز ٴوزىمىزدى وزگە ەلمەن سالىستىرۋعا قۇشتارمىز. بۇل قانشالىقتى دۇرىس. جالپى، كەز كەلگەن مەملەكەتتى بىر-بىرىمەن سالىستىرۋدان پايدا بار ما؟

- ٴبىر جاعىنان الىپ قاراساڭىز، بۇل وتە دۇرىس. سەبەبى ۇمتىلىس بولۋ كەرەك. ٴبىز – اشىق ٴارى الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىمەن تەرەزەمىز تەڭ ەلمىز. ماڭايىمىزداعى مەملەكەتتەرگە، ونىڭ ىشىندە وزىق مەملەكەتتەرگە قاراپ بوي تۇزەۋىمىز كەرەك. سەبەبى الدىمىزعا ۇلكەن ماقساتتار قويا بىلمەسەك، ەشقاشان جەتىستىككە جەتپەيمىز. وسى تۇرعىدان العاندا، مەن ونداي پىكىر يەلەرىن كىنالامايمىن دا. و باستان ەۋروپا، وڭتۇستىك-شىعىس ازيا، پارسى شىعاناعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ستاندارتتارىنا قاراپ بوي تۇزەۋىمىز دۇرىس ستراتەگيا. سول ارقىلى ٴبىز وزىمىزگە جوعارى تالاپتار قويىپ كەلدىك. سونى كەيدە بايقاماي قالامىز. سەبەبى:

- ٴبىز زايىرلى مەملەكەتپىز. و باستا، مەملەكەت ٴدىن ىستەرىنە ارالاسپايدى دەدىك. ٴبىراق، مەملەكەتتىڭ وسى ٴبىر ساياساتى قاتە قادام بولمادى ما؟

- نەگىزگى قاتەلىك نەمەسە نەگىزگى سەبەپ وندا ەمەس. مەملەكەت قاتتى ارالاسسا تاعى بولمايدى، ارالاسپاسا مۇلدەم بولمايدى.

ٴيا، قوعام دا، قازاقستان دا 25 جىلدا ادام تانىماستاي وزگەردى. كەي كەزدە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر دۇنيەتانىمدىق وزگەرىستەردەن جىلدام دامىپ جاتادى. ال قوعام، قوعامدىق سانا وعان ىلەسە المايدى. وسىدان بارىپ تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر، قاتە ۇعىمدار، تەرىس تۇجىرىمدار پايدا بولادى. بۇل ماسەلەنىڭ تاعى ٴبىر ۇلكەن سەبەبى – ادامنىڭ، ازاماتتىڭ، قوعامنىڭ، مەملەكەتتىڭ ٴوز كەلبەتىن انىقتاۋى. جانە ٴوزىن كىممەن بولماسا نەمەن بايلانىستىرا ٴبىلۋى. ياعني، قوعامداعى وزگەرىستەردىڭ جىلدام بولعاندىعى سونشالىق، كەي كەزدە ناقتى باعىت-باعدارلاردىڭ ٴوزى شايقالىپ كەتكەندەي بولادى.

ايتپەسە، كوپ ۋاقىتقا دەيىن الەمدەگى ساياساتقا، كورشىلەرگە كەڭەستىك ٴداۋىر سۇزگىسىمەن قاراپ كەلدىك. ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق، ينتەرناسيوناليزم، ت.ب. ال الەم – پراگماتيكالىق قاعيداتتارمەن ٴومىر ٴسۇرىپ جاتىر. ٴبىز وسىنداي ەموسيونالدى ٴومىر سالتىنان راسيونالدى تۇسىنىكتەرگە جاقىنداپ كەلەمىز. بۇل – تابيعي وبەكتيۆتى پروسەسس. سوندىقتان قوعامداعى مۇنداي وزگەرىستەر كۇردەلى، جىلدام قارقىنمەن جۇزەگە اسقان كەزدە، وسىنداي ىشكى قايشىلىقتار ورىن الىپ وتىرادى. ٴبىراق وعان وبەكتيۆتى، ادەكۆاتتى جاۋاپ تابا ٴبىلۋ كەرەك.

(1939 جىلى جاسالعان كارتا. ەرلان ٴقاريننىڭ جەكە قورىنان)

- تاۋەلسىزدىكتى العان العاشقى جىلدارى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا مۇمكىندىگىمىز بار ەدى. ەگەر ٴدال سول كەزدە ۇلتتىق مەملەكەت قۇرىپ جىبەرگەندە، قازىرگى كۇيىمىز قانداي بولار ەدى؟

- مەن بۇل پىكىرمەن كەلىسە المايمىن.

- نەگە؟

- سەبەبى ٴدال وسى پىكىردى ايتقان كەزدە سوناۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى – 1990-1991 جىلدارداعى – ىشكى-سىرتقى ساياسي احۋالدى ەستەن شىعارىپ الامىز. ٴوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز، ٴبىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارداعى ەلدىڭ ىشكى جاعدايى قانداي كۇيدە ەدى؟ سىرتتاعى جاعدايىمىز قانداي ەدى؟ سول ۋاقىتتاعى وزبەكستان مەن قازاقستاننىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايىن مۇلدە سالىستىرۋعا كەلمەيدى.

ياعني، وسىنىڭ بارلىعى دا كەلەسى كەزەڭنىڭ العىشارتتارىن دايىنداۋ. وسىدان كەيىن عانا ٴبىز جاڭا كەزەڭگە، جاڭا ٴبىر جاعدايعا وتەتىن بولامىز.

- ٴتىل ماسەلەسىنە توقتالايىقشى؟ قازاق ٴتىلىنىڭ...

- قازاق ٴتىلى ٴۇشىن ەشقانداي ٴقاۋىپ جوق. وبەكتيۆتى جاعداي دا، دەموگرافيالىق جاعداي دا وزگەرىپ كەلەدى. ول وزگەرۋگە ٴتيىستى دە. وسىدان 10-15 جىل بۇرىن جاعداي، ارينە، مۇلدە باسقاشا بولاتىن. ٴقازىر مۇلدە باسقاشا. ەستەرىڭىزدە بولسا، 2012-2013 جىلعى جاڭا جىلداعى ۇلتتىق ارنانىڭ جاڭاجىلدىق شوۋ باعدارلاماسى مەديا-رەيتينگتە العاشقى ورىنعا شىقتى. بۇل ەلىمىز تاريحىندا ٴبىرىنشى رەت ورىن العان جاعداي ەدى. بۇعان دەيىن مەديا-ولشەم بويىنشا وزگە تەلەارنالاردىڭ ونىمدەرى الدىدا تۇراتىن. وسى ارقىلى ىشكى اۋديتوريانىڭ قازاق تىلىنە، مەملەكەتتىك ارنالارعا تۇبەگەيلى بەت بۇرعاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. جانە بۇل ٴۇردىس جالعاسىپ كەلەدى. ياعني، كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ ولشەمىن قازاق اۋديتورياسى جاساي الاتىن دەڭگەيگە جەتتى دەگەن ٴسوز.

- وسىنشا قۇرباندىقپەن، وسىنشا ەڭبەكپەن باسىمىزعا بەرىلگەن بوستاندىقتىڭ، ەلىمىزگە تيەسىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىنە جەتە الدىق پا؟ جالپى، ٴبىز تاۋەلسىزدىك دەگەن ۇعىمعا قانداي باعا بەرىپ ٴجۇرمىز؟

- بالكىم بىرەۋلەرگە ۇنايتىن شىعار، بىرەۋلەرگە ۇنامايتىن شىعار، ٴبىراق مەن بۇل پىكىردى بۇرىن دا ايتقام، ٴالى دە ايتىپ ٴجۇرمىن. سەبەبى، ٴوزىمدى زيالى قاۋىم وكىلى رەتىندە سانايتىندىقتان، ايتۋعا مىندەتتىمىن دەپ ەسەپتەيمىن.

- ول قانداي پىكىر؟

ياعني، بىزدەر بىلىمگە، عىلىمعا، وزىق تاجىريبەگە، ت.ب. وسىنداي مەملەكەت رەتىندە دە، ۇلت رەتىندە دە دامۋدىڭ كىلتىنە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. زامان كۇن سايىن وزگەرۋدە. تاۋەلسىزدىكتى الۋ ٴبىر بولەك، ونى قولدا ۇستاپ قالۋ ٴبىر بولەك. وسى جايلى ايتاتىن ەلباسىنىڭ: «تاۋەلسىزدىك ٴۇشىن كۇرەس، تاۋەلسىزدىكتى الۋمەن اياقتالمايدى، كەرىسىنشە، ەكى ەسە قارقىنمەن جۇرە بەرەدى» دەگەن ٴسوزى ماعان ۇنايدى. سەبەبى ٴبىز وسىنداي تەڭ دارەجەلى قارىم-قاتىناس ورناعاننان كەيىن جاڭا باسەكەلەستىكتىڭ ورتاسىنا تاپ كەلدىك. سوندىقتان باسقا وزىق مەملەكەتتەرمەن تەڭ بولۋ ٴۇشىن، ٴوز ورىنىمىزدى ساقتاپ قالۋ ٴۇشىن ٴبىز ٴارقاشان دامىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ٴارقاشان الدىمىزعا جاڭا ماقساتتار قويىپ وتىرۋىمىز كەرەك. وزىممىزگە قويار تالابىمىزدى كۇشەيتىپ وتىرىۋىمىز كەرەك. مىنە، ٴبىزدىڭ تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ جولىنداعى باستى ماقساتتارىمىز وسىنداي بولماق.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي