BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

دەپۋتات گ.شيپوۆسكيح: قازاق ٴتىلى ٴاربىر قازاقستاندىق ٴۇشىن اناسىنىڭ سۇتىمەن تەڭ ەكسكليۋزيۆ

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي قر ٴماجىلىسىنىڭ التىنشى شاقىرىلىم دەپۋتاتى، ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى گەنناديي گەنناديەۆيچ شيپوۆسحيكپەن سۇقباتتاسۋدىڭ ٴساتى تۇسكەن بولاتىن. ۇلتى ورىس بولعانىمەن، جانى قازاق گەنناديي ٴتىل ۇيرەنۋ ٴۇشىن اۋەلى نيەت كەرەك دەيدى.

ەكەۋارا اڭگىمەمىز بىردەن ٴتىل توڭىرەگىندە ٴوربىدى. ول ومىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٴتىل تۋرالى زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتقان 1989 جىلى كەلىپتى. ەكى جىلدان كەيىن ەل تاۋەلسىزدىگىن الادى دەگەن وي ول كەزدە ەشكىمنىڭ ساناسىنا كىرمەگەن. دەگەنمەن، ول مەكتەپ بىتىرگەن تەك قانا قازاقتار تۇراتىن قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانانىڭ سەكسەۋىل كەنتىندە ورىس مەكتەبى بولماعان دا ەكەن.

«بالاباقشادان باستاپ قازاق ٴتىلىن مەڭگەردىك. بىزگە ەشكىم ماجبۇرلەگەن جوق، بىزگە ەشكىم مىندەتتەگەن جوق. تەك ارالاسقان ورتامىز، ويناعان بالالار، بىرگە وقىعان دوستار بارلىعى دا قازاق ازاماتتار بولعاندىقتان وسىلاي قازاق تىلىندە سويلەۋ ادەتكە اينالدى. ٴبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز، مەكتەپتەگى كەزىمىز كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قۇلدىراپ، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اياققا ەندى-ەندى تۇرىپ كەلە جاتقان كەزىنە تۋرا كەلدى. 15 مىڭنان استام تۇرعىنى بار سەكسەۋىل كەنتىنىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرى ٴوز-وز مەملەكەتتەرىنە كەتە باستادى. سوندىقتان دا ول جەردە ورىس مەكتەبىن اشۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولمادى. ٴبىز سولايشا بالالىعىمىزدى، العاشقى مەكتەپ تابارلىعىن مەملەكەتتىك تىلدە باستادىق»، - دەيدى جاس دەپۋتات.

مەكتەپتى قازاق تىلىندە ٴتامامداپ، بارلىق پاندەردەن تەك قانا قازاق تىلىندە سىناقتار تاپسىرعان، ەكى ٴتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن كەيىپكەرىمىز جانىما قازاق ٴتىلى جاقىن دەيدى.

قازاق ٴتىلىن ٴبىلۋ ەڭ اۋەلى كەز كەلگەن ورتاعا ٴسىڭىسىپ كەتۋگە، ولارمەن جىلى قارىم-قاتىناس ۇستاۋعا پايدالى دەگەن گەنناديي قازاق ٴتىلىن ٴبىلۋ ٴۇشىن ادام اۋەلى وزىنەن باستاۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمدا.

«كەز كەلگەن اداممەن ورتاق ٴارى تەز ٴتىل تابىسۋ ٴۇشىن ٴوز باسىم قازاق ٴتىلىن قولدانامىن. ال سەن كىم بولساڭ دا ٴوزىڭ تۇرىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ ٴتىلىن، ۇلتىن سىيلاعاننان كەيىن سول ەلدىڭ ساعان دەگەن مەيىرىمى، سىي-قۇرمەتى ەرەكشە بولادى. سەن ٴبىر ۇلتتىڭ ٴتىلىن قالاي قۇرمەتتەي بىلسەڭ، سول ۇلت ساعان سولاي مەيىرىمىن سىيلايدى»، - دەيدى حالى قالاۋلىسى.

اڭگىمە اۋانى ٴۇش تۇعىرلى تىلگە قاراي بۇرىلعاندا گەنناديي گەنناديەۆيچ بۇل ۇستانىمنىڭ پرەزيدەنتىمىز تاراپىنان وتە ساليقالىلىقپەن قولعا الىنعان شارا ەكەنىن ايتتى.

«ٴۇش تۇعىرلى ٴتىل تۋرالى ٴارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ٴجۇر عوي. ناقتىسىن ايتقاندا، بىزگە بۇل وتە كەرەك. مىسالى، قازاقتا «ٴوز ٴتىلىڭ بىرلىك ٴۇشىن، وزگە ٴتىل تىرلىك ٴۇشىن» دەگەن ٴسوز بار. قازىرگى كەزدە بيزنەس ٴتىلى – اعىلشىن ٴتىلى. ەلىمىزگە كەلىپ، ينۆەستيسيا سالاتىن الپاۋىتتاردىڭ كوبى اعىلشىنشا سويلەيدى. دەمەك ٴبىز ٴۇشىن، ٴوز پايدامىز ٴۇشىن قىزمەت ەتەتىن ٴتىل اعىلشىن ٴتىلى بولىپ تۇر. الايدا، بىزگە كەرەگى اعىلشىن نە ورىس ٴتىلى ەكەن دەپ مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ٴتىلىن، قازاق ٴتىلىن ەكىنشى، ٴۇشىنشى ساتىعا ٴتۇسىرىپ تاستاۋىمىز دۇرىس ەمەس. قازاق ٴتىلىنىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى سويلەيتىن حالىقتىق ٴتىل بولۋى ٴۇشىن قىزمەت ەتۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الۋىمىز كەرەك بۇل ٴتىلدىڭ جاپپاي قولدانىسقا ەنۋىن»، - دەيدى جاس دەپۋتات.

ٴتىل ماسەلەسىندە ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى بولار جاستاردىڭ الار ورىنى ەرەكشە. بۇل جايىندا كەيىپكەرىمىز جاستار اراسىنداعى قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك، قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن العا تارتتى.

«مەملەكەتتىك ٴتىلدى العا شىعارۋ ٴۇشىن جاستارمەن كوبىرەك جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جاستار دەپ ٴبىز ولارعا سەنىم ارتىپ وتىرمىز. ال جاستار قانداي بولسا، ەل ەرتەڭى دە سونداي بولاتىنى بەلگىلى. ال مەملەكەتتىڭ ٴتىلى – قازاق ٴتىلىن بىلمەيتىن جاستار كوبەيسە، ونى بىلۋگە قۇشتار بولماسا، ٴبىزدىڭ بۇگىنگى «قازاق ٴتىلى!»، «قازاق ٴتىلى!» دەگەن اڭگىمەمىزدەن تۇك تە پايدا جوق. سوندىقتان جاستار دا، الدىڭعى تولقىن اعالار دا «وزگە ٴتىلدىڭ ٴبارىن ٴبىل، ٴوز ٴتىلىڭدى قۇرمەتتە» دەگەن ۇستانىممەن ٴومىر ٴسۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن»، - دەگەن كەيىپكەرىمىز قازىرگى جاستارعا دەگەن سەنىمدىلىكتى ارتىرا ٴتۇسۋ كەرەكتىگىن ايتادى.

قازىرگى قوعامدا قازاق ۇلتىنىڭ قازاق تىلدە سويلەيتىن جاستارى جانە قازاقستاندا تۇراتىن قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيتىن وزگە ۇلت جاستارى دەگەن ۇعىم قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل ەكى توپتىڭ قازاق تىلىنە دەگەن، مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەتى دە ەرەكشە. بۇل تۋرالى كەيىپكەرىمىز كەڭىرەك توقتالدى.

«وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزگە 25 جىل تولىپ وتىر. ياعني، قازاق ەلى ەكىنشى مۇشەلىن وتكەرىپ جاتىر. ال وسى شيرەك عاسىردا ٴتىل ماسەلەسى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىس كوپ تە ەمەس، از دا ەمەس. ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك ٴتىلى ٴۇشىن اتقارىلار جۇمىستىڭ ٴبىر پاراسى عانا دەۋگە بولادى. دەي تۇرعانمەن، قازاق ٴتىلىنىڭ دامۋى جاڭا سەرپىن الىپ كەلەدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، بۇل تۇرعىدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل – ەلىمىزدەگى كوپتەگەن ەتنوستاردى بەرەكە مەن بىرلىككە، ىنتىماق پەن تاتۋلىققا ۇيىستىرىپ وتىرعان بىردەن ٴبىر ساياسي ۇيىم. ٴبىز وسى ۇيىمعا ەرەكشە العىس ايتۋىمىز كەرەك. سەبەبى 1995 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن قۇراستىرىلعان بەيبىتشىلىك مودەلى قازىرگى كەزدە قازاق ٴتىلىن دامىتۋشى بىردەن ٴبىر كۇشكە اينالدى دەۋگە بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ جاستارى قازاق تىلىنە دەن قويا باستادى. بۇرىندا قازاق ٴتىلىن ٴبىلۋىمنىڭ ارقاسىندا ٴتۇرلى ٴىس-شارالارعا ٴجيى قاتىناساتىن ەدىم، دەپۋتات اتانعالى بەرى ونداي جيىندار كوبەيدى. سوندا ٴبىر بايقاعانىم، وزگە ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ٴار ەتنوستا قازاق ٴتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن ٴبىر كوشباسشىسى بار. كوشباسشىلار مەملەكەتتىك تىلگە قانداي قۇرمەت كورسەتسە، ولاردىڭ سوڭىنداعى جاستار دا سولاي ەلىكتەپ وسەدى»، - دەيدى كەيىپكەرىمىز.

قازىرگى كەزدەگى قازاقستان ۇستانعان ٴتىل ساياساتى بەيبىتشىلىكتى كوزدەيدى. كىم قاي تىلدە سويلەيمىن دەسە ٴوز ەركى. دەگەنمەن، مەملەكەتتىك ٴتىل تۇرعىسىنان كەلگەندە ايتارلىقتاي قاتاڭدىق كەرەك سەكىلدى. سەبەبى كەشە عانا كەڭەس وكىمەتىندە «وقىساڭ دا وقيسىڭ، وقىماساڭ دا وقيسىڭ» دەگەن قاتاڭ ماجبۇرلىككە ۇيرەنىپ قالعان حالىقتىق ساناعا سونداي قاتاڭدىق كەرەك بولار دەگەن پىكىرىمىزگە گەنناديي گەنناديەۆيچ ٴوز كوزقاراسىن ٴبىلدىردى.

«ٴيا، كەڭەستىك كەزەڭدە «باعىنساڭ دا باعىناسىڭ، باعىنباساڭ دا باعىناسىڭ!» دەگەن تالاپ بولعانىن ەستىپ وستىك. الايدا ٴبىزدىڭ ەلىمىز – تولەرانتتى مەملەكەت. ونىڭ سىرتىندا ەلىمىزدە كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرى تۇرادى. ولاردىڭ ٴتىلى، ٴدىنى، مادەنيەتى ٴۇشىن شەكتەۋ قويىلعان ەمەس. ٴاربىر ۇلت ٴوزىنىڭ ٴتىلىن، ٴوزىنىڭ مادەنيەتىن، ۇلتتىق بولمىسىن ەركىن دامىتىپ وتىر. ال قازاق ٴتىلى ماسەلەسىندە ولارعا ٴتىپتى كەرەمەت جاعداي جاسالعان دەۋگە بولادى. بارلىق جەردە ٴتىل ۇيرەتۋ كۋرستارى بار. ٴتىپتى، مەملەكەتتىك ورگانداردا تەگىن ۇرەتەتىن ورتالىقتار جەتەرلىك. ەندى، ۇيرەنەمىن دەگەن ادامنىڭ وزىنە عانا بايلانىستى. «ادام ىستەگەندى ادام ىستەي الادى» دەگەن ٴسوز بار عوي. اركىم ٴوزىنىڭ كوكىرەگىندەگى ۇيرەنسەم دەگەن نيەتىن، ۇيرەنسەم دەگەن ماقساتىن ايقىنداۋى كەرەك. ال ٴوز ەركىمەن، ٴوز قالاۋىمەن ۇيرەنبەگەن ادامعا مىڭ جەردەن ميىنا قۇيعانىڭمەن، ىستەگەن ەڭبەگىڭ زايا كەتەدى»، - دەيدى قر ٴماجىلىسىنىڭ التىنشى شاقىرلىم دەپۋتاتى.

«سۇتپەن كەلگەن سۇيەكپەن كەتەدى» دەگەن ٴسوز بار قازاقتا. قازاق ۇلتى ٴۇشىن، قازاق ەلى ٴۇشىن قازاق ٴتىلى – سۇتپەن كەلگەن قۇندىلىق. ٴسوز سوڭىن كەيىپكەرىمىز: «قازاق ٴتىلىنىڭ بولاشاعى زور. قازاقتا «وتان-انا» دەگەن ٴسوز بار. ال قازاقستاننىڭ ٴاربىر ازاماتى ٴۇشىن قازاق ەلى – وتان-اناسى! دەمەك، قازاق ٴتىلى دە قازاقستاندىق ٴاربىر ازامات ٴۇشىن انا سۇتىمەن تەڭ»، - دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي