BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

انام ماعان ٴۇش كۇن بويى قاراي المادى، ال دارىگەرلەر "ۇيىقتاتىپ" تاستاۋدى ۇسىنعان – ك.كۇيىكوۆ

فوتو: theatomproject.yvision.k

سەمەي پوليگونىنىڭ قۇربانى، تۋعاننان ەكى قولى جوق سۋرەتشى كارىپبەك كۇيىكوۆتى تانىمايتىن قازاق بالاسى جوق شىعار، ٴسىرا. تاعدىردىڭ قاتال جازۋىنا مويىنسۇنباي، شىعارماشىلىق پەن قوعامدىق جۇمىستى قاتار الىپ جۇرگەن كارىپبەك اعامىزدىڭ توزىمدىلىگى، ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى مەن كۇرەسكەرلىك مىنەزىنە قاراپ، قول-اياعى ٴبۇتىن ادامنىڭ ٴوزى كوپ عيبرات الا الادى. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنان باستالعان جۇمىس بۇگىندە «اتوم» جوباسى اياسىندا جالعاسىپ وتىر. كارىپبەك كۇيىكوۆ - كوپتەگەن سۋرەتتەردىڭ اۆتورى. وزىنە پەيزاج جانرى ۇناسا دا، يادرولىق سىناقتاردىڭ زاردابىن كورسەتۋ ٴۇشىن سەمەي پوليگونى تۋرالى ونداعان سۋرەتتەردى سالدى. سونىڭ بىرەۋىن بيىل ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ اقش پرەزيدەنتى باراك وباماعا دا تابىستاعان بولاتىن. «جارىلىس» دەپ اتالاتىن ول تۋىندىنىڭ استارىندا ۇلكەن ٴمان بار. حالىقارالىق مىنبەرلەردەن يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن مەملەكەت باسشىسى ونىمەن تاعى ٴبىر ساياسي ەمەۋرىن جاساعانداي بولدى. يادرولىق سىناقتارعا قارسى كۇرەستىڭ حالىقارالىق كۇنىنە ارنالعان ٴىس-شارالاردىڭ بىرىندە كارىپبەك كۇيىكوۆ سول سۋرەتتىڭ تاريحى جايىندا ايتىپ بەردى. ال baq.kz تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا ٴوزىنىڭ قازىرگى قوعامدىق قىزمەتى توڭىرەگىندە وي قوزعادى.

- ەندى، مەن كەرەمەت سۋرەتشى ەمەسپىن. دەگەنمەن، ٴاربىر ادام ٴوز جاعدايىنا قاراي ىڭعايلانادى عوي. مەنىڭ تۋعاننان ەكى قولىم جوق. باس كەزىندە سۋرەتتى اياقپەن سالىپ كوردىم. ماعان قاتتى ۇناپ كەتتى. سودان سۋرەتپەن تىعىز اينالىسا باستادىم. الايدا اياقپەن ۇزاق جۇمىس ىستەگەنەن كەيىن دەنساۋلىعىم ناشارلادى، ومىرتقام قيسايىپ قالدى. وسىدان كەيىن قىلقالامدى تىسپەن ۇستاپ، سۋرەت سالۋدى ۇيرەندىم. ارينە، ونداي ٴادىس تە كوزگە كەرى اسەر ەتەدى. دەگەنمەن، ويىمداعى نارسەنى جەتكىزۋگە تىرىستىم. سونى حالىققا جەتكىزە ٴبىلدىم دەپ ويلايمىن. ال يادرولىق قارۋعا قاتىستى سۋرەتتەرىم – بۇل مەنىڭ جانايقايىم، مەنىڭ نارازىلىعىم!

- دەمەك، بۇل نەگىزگى تاقىرىبىڭىز ەمەس قوي؟

- ماعان پەيزاج جانرى ۇنايدى. مەن كەيبىر تۋىندىلارىمدى مال قورانىڭ شاتىرىندا وتىرىپ سالعانمىن. وندايدا ادامداردىڭ قاراپ تۇرعانىن قالامايمىن. سوندىقتان حالىق كورمەيتىن جەردە وتىرىپ، سۋرەت سالۋدى ۇناتامىن. ادەمى كورىنىس بولسا، ونى فوتوعا ٴتۇسىرىپ الامىن، يا بولماسا، ەستە ساقتاپ، ارتىنان اكريلمەن سۋرەتكە ٴتۇسىرىپ جۇرەمىن.

- بەرىكتى دە سالعان ەكەنسىز...

- ٴيا، بۇل – بەرىك. ونى بىلمەيتىن ادام جوق شىعار. سەمەي پوليگونىنىڭ قۇربانى بولعان بەرىكتىڭ دە تاعدىرى اۋىر. مەن ٴوزىم وعان ٴجيى بارىپ تۇرۋعا تىرىسامىن. بيىل ٴبىر رەت بولدىم. وعان بىرنەشە رەت وتا جاسالدى. دەگەنمەن، ونىڭ كوزى ٴالى دە كورمەيدى. ول - وتە دارىندى ادام. دومبىرا شەرتەدى. پيانينودا وينايدى. ٴوزى وتە مەيىرىمدى كىسى. مەن ونىمەن تانىسقانىما اسا قۋانىشتىمىن.

- ال وسى سۋرەتتىڭ تاريحى جايىندا كەڭىنەن ايتىپ بەرسەڭىز. سەبەبى ٴدال وسى تۋىندىنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ اقش پرەزيدەنتى باراك وباماعا سىيلاعان.

- مەنىڭ اكەم - ٴومىر باقي كولىك جۇرگىزۋشىسى بولعان ادام. ول سەمەي پوليگونى تەرريتورياسىمەن ٴجيى جۇرەتىن. تاس جولمەن ٴجۇرۋ الىس بولعاننان كەيىن اۋىلدىڭ ادامدارى پوليگونمەن قاتىنايتىن. سول كەزدە اسكەري ادامدار اكەم سياقتى كولىك جۇرگىزۋشىلەردى ٴجيى ۇستاپ، اينالىپ جۇرۋگە نۇسقاۋ بەرەتىن ەدى. مەنىڭ اكەم مەن شەشەم يادرولىق سىناقتار كەزىندە اسپانعا كوتەرىلەن «ساڭىراۋقۇلاقتاردى» ٴجيى كورەتىن. ولار شوقىعا شىعىپ، سودان قاراپ تۇراتىن. ٴبىراق ەشكىم ونىڭ زاردابىن بىلمەگەن، ەشكىم ايتقان دا جوق. سوندا اكەمنىڭ ٴبىر رەتتە ايتقانى بار، كەزەكتى «ساڭىراۋقۇلاققا» قاراعان كەزدە ونىڭ جارقىلداعانى سونشا، اكەم ەكى كوزدەن كورمەي قالا جازداعان. قايتا ەكى قولىمەن بەتىن جاۋاپ ۇلگەرگەن. مىنە، وسى ەستەلىكتى نەگىزگە الا وتىرىپ، مەن اتالعان سۋرەتتى سالدىم. ٴبىر جاعىنان، ادام يادرولىق جارىلىستان بەتىن جاۋىپ تۇر، ەكىنشى جاعىنان، اللا تاعالاعا قۇلشىلىق جاساپ تۇرعانداي بولىپ شىقتى. نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلىنىڭ نەگە ٴدال وسى سۋرەتتى تاڭداعانىن بىلمەيمىن. ٴبىراق مەن ٴۇشىن بۇل - ۇلكەن ابىروي. بۇگىن باراك وباما بولسىن، ەرتەڭ اقش-تىڭ باسقا پرەزيدەنتى بولسىن، بۇل سۋرەتكە قاراپ، يادرولىق قارۋدىڭ قانشالىقتى ٴقاۋىپتى ەكەنىن تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن.

بۇگىندە كارىپبەك كۇيىكوۆتىڭ جانىندا ونىڭ اپاسى ساۋلە جۇرەدى. بارىنە كومەكتەسىپ، قولعابىس جاسايدى. كارىپبەك ونىڭ جەكە ومىردەن باس تارتىپ، قالعان عۇمىرىن ىنىسىنە ارناعانىن جاقسى تۇسىنەدى. سوعان العىسى شەكسىز. دەگەنمەن، ول الدىمەن ٴوز اتا-اناسىنا ريزا ەكەنىن جاسىرمايدى.

- مەن ٴومىر باقي اكەمە ريزاشىلىعىمدى ايتىپ وتەمىن. نەگە دەسەڭىز، مەن تۋعاندا دارىگەرلەر مەنىڭ قانداي كۇيدە تۋعانىمدى اناما ايتتى. ول ٴۇش كۇن بويى ماعان جاقىنداي المادى. دارىگەلەر بولسا، كوپ قينالماي، ٴبىر ەكپە جاساۋدى ۇسىنعان. الايدا اكەم كەلىپ، بىلدىرلاپ جاتقان مەنى كورگەننەن كەيىن بىردەن ۇيگە الىپ كەتتى. ارتىنان مەن ەر جەتىپ، وسكەن سوڭ، اكەم شاقىرىپ الىپ، ٴوز ناقىلىن ايتتى. «كارىپبەك، سەن ەشكىمدى كىنالاۋشى بولما، بۇعان ەشكىم كىنالى ەمەس»، - دەپ ايتتى ول سول كەزدە. اكەم ەشتەڭەسىن اياعان جوق. وقۋعا ٴتۇسىردى، ٴبىلىم الۋعا جاعداي جاسادى. بالكىم، سۋرەت سالۋدا مەن دانىشپان ەمەس شىعارمىن. دەگەنمەن، اكەمنىڭ ارقاسىندا مەن ادام بولدىم. اكەمنىڭ باتىل شەشىمى ارقاسىندا مەن قازىرگى دارەجەمە جەتىپ وتىرمىن. اتا-اناما مىڭ العىس.

- يادرولىق سىناقتار كەزىندە ٴسىز تۇرعان اۋىلدا جەر سىلكىنىسى دە سەزىلگەن شىعار؟

- ٴالى ەسىمدە، بالا كەزىمدە جەر سەلكىنىسى ٴجيى بولىپ تۇراتىن. ۇيدە اسپالى ليۋسترا قوزعالىپ، ىدىس-اياق سىلدىرلاپ جاتاتىن. سول كەزدە ٴبىز ٴبارىمىز دالاعا اتىپ شىعاتىنبىز. ٴبىزدىڭ ەگىندىبۇلاق اۋلىمىز سەمەي پوليگونىنان 100 شاقىرىم شالعاي جەردە ورنالاسقان. سول سەبەپتى جارىلىستىڭ العاشقى تولقىنى ٴبىزدىڭ اۋىلعا كەلىپ تيەتىن. وسىنداي يادرولىق سىناقتاردان كەيىن راديودان حابارلاما جاساپ، رادياسيانىڭ تاراماعانى جايىندا ايتاتىن. ٴبىراق ولاي ەمەس بولىپ شىقتى. 40 جىل بويى جاقىن جەردە ورنالاسقان اۋىلدىڭ ادامدارى سول رادياسيانى جۇتىپ، جۇمىس ىستەدى، ۇرپاق اكەلدى. سودان كوپتەگەن وتباسىلارىندا مۇگەدەك بالالار دۇنيەگە كەلدى. مەن ولاردىڭ ٴبارىن كوردىم، تانىستىم. بالكىم، بۇنىڭ ٴبارى ماعان قاتتى اسەر ەتىپ، ٴومىرىمدى وسى ماسەلەگە ارناۋعا يتەرمەلەگەن بولار. بويىمدا كۇش-جىگەرىم باردا ايانباي ەڭبەك ەتەمىن.

- كارىپبەك ەلۋباي ۇلى، بۇعان دەيىن ٴسىزدىڭ «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعانىڭىزدى جاقسى بىلەمىز. بۇگىندە ٴسىز – «اتوم» جوباسىنىڭ قۇرمەتتى ەلشىسىز. وسى ۇيىمنىڭ قىزمەتى جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز؟

- «اتوم» جوباسى 2013 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بولاتىن. مەن ٴوزىم يادرولىق سىناقتار ماسەلەسىمەن كوپتەن بەرى اينالىسىپ ٴجۇرمىن. 25 جىل بۇرىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقارعان «نەۆادا-سەمەي» قوزعالاسىنا اتسالىستىم. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، ماعان «اتوم» جوباسىنىڭ قۇرمەتتى ەلشىسى مىندەتى جۇكتەلەن ەدى. قازىرگى كەزدە ارنايى پەتيسيانى ازىرلەپ، ٴوز سايتىمىزعا جاريالادىق. وعان كەز كەلگەن ادام كىرىپ، يادرولىق سىناقتارعا قارسى ٴوز داۋىسىن قالدىرا الادى. قازىرگى اتالعان پەتيسياعا قول قويعانداردىڭ سانى 300 مىڭ ادامنان استى. ولاردىڭ ىشىندە شامامەن 100 ەلدىڭ ازاماتتارى بار. مەنىڭ نەگىزگى ماقساتىم – كەم دەگەندە، ٴبىر ميلليون داۋىس جيناۋ. يادرولىق قارۋعا تولىعىمەن تىيىم سالۋ قاجەت. سەبەبى بۇگىندە تەرروريزم دەگەن ۇلكەن ٴقاۋىپ بار. يادرولىق قارۋ سولاردىڭ قولىنا تيسە، ادامزات تاعى ٴبىر تراگەدياعا تاپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ٴبىز بارىنشا كوپ قول جيناپ، سولتۇستىك كورەيا، ٴۇندىستان سياقتى يادرولىق قارۋدى ۇستاپ وتىرعان مەملەكەت باسشىلارىنا ۇندەۋ تاستاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ولار يادرولىق قارۋىمىز بولسا، ىقپالدى ٴارى كۇشتى بولامىز دەپ ويلايدى. الايدا ول دۇرىس ەمەس. يادرولىق قارۋ بولماسا، ادام بالاسى الدىلەر مەن السىزدەرگە بولىنبەيدى. ٴبارى بىردەي، تەڭ دارەجەدە ٴومىر سۇرەدى. ٴبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز وسى. ونلاين پەتيسياعا http://www.theatomproject.org/kz/ سايتىندا قول قويۋعا بولادى.

- شىنى كەرەك، سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ باتىل شەشىمى كوپتەگەن مەملەكەتتەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ىقپال ەتتى.

- ٴيا، مەن وسى ميسسيامەن كوپتەگەن ەلدەردە بولدىم. اقش-تىڭ نەۆادا شتاتىندا بولدىق، جاپونيانىڭ حيروسيما مەن ناگاساكي جەرىندە ايالدادىق. ٴالى ەسىمدە، 90-شى جىلدارى «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جاپونياعا بارىپ، حيروسيما مەن ناگاساكيدىڭ قاسىرەتىنە 45 جىل تولۋىنا ارنالعان جيىنعا قاتىستىق. كۇن وتە ىستىق بولدى. سوعان قاراماستان، مىڭداعان جاپوندىقتار جينالدى. سول كەزدە ولجاس ومار ۇلى ٴبارىمىزدى بىرىكتىرەتىن ٴبىر بەلگى ويلاپ تاپتى. ول – «اشىق الاقان» بەلگىسى. «ٴبىز سىزدەرگە اشىق الاقانمەن كەلدىك!»، - دەپ الاقىنىمىزدى كورسەتەتىنبىز. سول جيىندا مەن ٴسوز سويلەگەننەن كەيىن ونداي بەلگىنى كورسەتە المايتىنىمدى جەتكىزىپ، مەن ٴۇشىن الاقاندى كوتەرۋدى سۇرادىم. قاراساق، دالادا وتىرعان بارلىق جاپوندىقتار تىك تۇرىپ، ٴوز الاقاندارىن كورسەتتى. ٴبىز تاڭعالىپ قالدىق. ٴبىراق ٴبىر قىزىعى، جاپون وقۋشىلارى ٴالى كۇنگە دەيىن قازاقستانداعى سەمەي پوليگونى تۋرالى بىلمەيدى. ولار وزدەرىن يادرولىق قارۋدان زارداپ شەككەن جالعىز مەملەكەتپىز دەپ سانايدى. مەن بولسام، سەمەي پوليگونى تۋرالى، وندا 40 جىل بويى يادرولىق سىناقتاردىڭ جۇرگىزىلگەنى جايىندا ايتسام، جاپوندىقتار تاڭعالادى. 25 جىل بۇرىن امەريكادا بولدىق. سوندا مەن مەكتەپتەردى ارالاپ، سەمەي پوليگونىنىڭ قۇرباندارى جايىندا ٴدارىس وقىدىم. ولار دا ٴبىز تۋرالى بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. وسىنى بارىنە جەتكىزۋىمىز كەرەك. سوندا دىتتەگەن ماقساتىمىزعا جەتەمىز دەپ ويلايمىن.

- دەگەنمەن، قازىرگى ٴىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى قارۋ-جاراق جارىسى مەن ساياسي ويىنداردى ەسكەرسەك، يادرولىق قارۋدان مۇلدەم باس تارتۋ مۇمكىن دەپ ويلايسىز با؟

- ارينە، ونداي جاعدايدا يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ قيىن. دەگەنمەن، وسى ماقساتتى ورىنداۋعا تىرىسۋ قاجەت. بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالساق، ٴاربىر ادام يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن تۇسىنسە، ٴوز ۇرپاعىنىڭ ساۋ بولعانىن قالاسا، ساياسي تۇلعالارعا ٴتيىستى شەشىم قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى دەپ بىلەمىن. مەنىڭشە، يادرولىق قارۋ ٴۇشىن قاتاڭ تالاپتاردى ەنگىزۋ كەرەك. ونداي مەملەكەتتەرگە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتكەن دۇرىس.

- ال اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋعا قالاي قارايسىز؟

- ەندى، «بەيبىت» ٴسوزدىڭ ٴوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى عوي. مەنىڭشە، قاتاڭ باقىلاۋ بولسا، اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋعا بولادى.

p.s. بۇگىن استاناداعى ۇلتتىق مۋزەيدە كارىپبەك كۇيىكوۆتىڭ سۋرەت كورمەسى اشىلدى. تامىزدىڭ 29-ى كۇنى استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتەتىن «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنسيا اياسىندا تۋرا سونداي تاعى ٴبىر كورمە وتەدى. سول جەردە سۋرەتشىمەن كەزدەسىپ، سۇحباتتاسۋعا مۇمكىندىك بار.

"مەن ىعلي ايتامىن، ٴوز جەرىمدە تۋعانىما ماقتانامىن. سەبەبى قازاقستان باسقا مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولا ٴبىلدى. 25 جىل بۇرىن ٴبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى"، - دەيدى ك.كۇيىكوۆ.

اڭگىمەلەسكەن ارمان اسقاروۆ

فوتو: egemen.kz، theatomproject.yvision.k، tengrinews.kz، e-history.kz، avivas.ru.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي