BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

العاشقىدان سوڭعى دەمگە دەيىن

فوتو: ortcom.kz

الەۋمەتتىك سالانى نەلىكتەن ايەل ادام باسقارۋى ٴتيىس، قازاقستانعا كوپتىلدىلىك نە ٴۇشىن كەرەك جانە قازىرگى جاعدايلاردا ٴبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ كەڭەستىك جۇيەسى قانشالىقتى قاجەت – وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى داريعا نازاربايەۆانىڭ ەكسكليۋزيۆتى سۇحباتىندا قامتىلادى، دەپ حابارلايدى baq.kz ٴتىلشىسى "ەگەمەن قازاقستان" گازەتىنە سىلتەمە جاساپ.

– ٴسىز پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالعان كۇننەن بەرى ٴبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت ٴوتتى. بۇل ٴسىزدى نە نارسەگە ۇيرەتتى، قانداي ەلەستەردەن ارىلتتى؟

– ەلەستىڭ كۇل-تالقانى شىعۋ دەگەن بولعان جوق. ويتكەنى، ولار مەندە اۋەلدەن بولماعان. ۇكىمەتكە دە مەن ستۋدەنت ورىندىعىنان كەلگەن جوقپىن عوي. كوپ نارسە باستان ٴوتتى، باسقارۋشىلىق تاجىريبە بار دەگەندەي. پارلامەنتتەگى جۇمىس مەنى بيلىكتىڭ اتقارۋشى ورگانىندا جۇمىس ىستەۋگە دايىندادى. ٴبىز دەپۋتاتتارمەن الەۋمەتتىك سالانىڭ پروبلەمالارىن جاقسى زەرتتەدىك جانە ۇكىمەتكە كوپتەگەن ناقتى ۇسىنىمدامالار جىبەردىك. ەندى مەندە سول ۇسىنىمدامالاردى ٴىس جۇزىنە اسىرۋعا مۇمكىندىك پايدا بولدى.

وتكەن جىل مەنى اقپارات تەڭى­زىنىڭ تەرەڭىنە باتىردى، قى­زىق­تى ادامدارمەن تانىستىردى، تال­قىلاۋلار مەن شەشىمدەر قا­بىل­داۋدىڭ تەتىگىن كورسەتتى، مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ قاعيداتتارىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى وراسان جۇمىستاردىڭ بارلىعىن كوپتەگەن ٴوز ٴىسىنىڭ كاسىبي شەبەرلەرىمەن، اتان تۇيەگە جۇك بولار كۇردەلى قىزمەتتى ىنتا-شىنتاسىمەن بەرىلىپ، ادال اتقاراتىن قاراپايىم ادامدارمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىردىق.

سونداي-اق، بۇل جىل مەنى توزىم­دىلىككە ۇيرەتتى – العا تىم بول­ماسا جارتى قادام جاساۋ ٴۇشىن دە ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمساۋ قاجەت. كوپتەگەن كەڭەستەر، تالقىلاۋ­لار ۇيىمداستىرۋعا، سان قىرلى جۇمىس­­تاردى ۇيلەستىرۋگە تۋرا كەلەدى. توزىمدىلىك قاي كەزدە دە جەتىس­­­تىك­تەرگە باستايدى…

– بايقاۋشىلار مەن كوممەن­تاتورلاردىڭ وزىڭىزگە قاتىستى ايتىلعان وتكىر ىلىك سوزدەرى جانىڭىزعا تيمەي مە؟

– بەلگىلى ٴبىر دەڭگەيدە. مەن دە ٴتىرى پەندەمىن عوي. ەكىنشى جاعىنان، بۇل ارادا ەموسياعا بەرىلۋ دە ورىنسىز. مەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەمىن جانە اركىم ٴوزىن ساراپشى سەزىنەتىن ٴارى بۇل ٴىشىنارا شىندىققا دا جاناسادى، ازاماتتاردىڭ كوڭىل-كۇيىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن سالاعا جاۋاپ بەرەمىن. ورىندى سىن مەن قىزىقتى يدەيالار ٴۇشىن قاشاندا ريزامىن. العاشقىسىنا دا، كەيىن­گىسىنە دە بىردەن قايىرىلىپ، ۆەدوم­س­تۆولارعا ٴتيىستى تاپسىرمالار جۇكتەيمىن.

«وزگەرىستەر قاشاندا ىڭعايسىزدىق تۋعىزادى»

– ٴسىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىڭىز­دىڭ اياسىنا كىرەتىن سەگمەنتتەر­دىڭ ٴبىرى – الەۋمەتتىك الاڭ: ٴبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ. بۇل مەم­لە­كەتتىك اۋقىمداعى باسقارۋشى ٴۇشىن اسا كۇردەلى سالا سانالادى. بۇل سالاداعى ادامنىڭ بيلىك-بەدەلىنە نۇقسان كەلەتىن كەزدەر دە از ەمەس. وسى جايت ٴسىزدى قىم­سىندىرماي ما؟

– جوق، قىمسىندىرمايدى. اسىرەسە، اڭگىمە قايتا جاڭعىرتۋ­لار، كەي شاقتاردا اسا اۋىر تيە­تىن جاڭعىرتۋلار تۋرالى بولىپ وتىرعاندا ابىروي-بەدەلگە نۇقسان كەلمەيتىن كەز از. دارىگەر ادامدى ٴتانىن اۋىرتپاي ەمدەي الا ما؟ وزگەرىستەر قاشاندا قولاي­سىزدىقتار تۋعى­زادى: ادەتكە اي­نالعان ٴبىر نار­سەڭ­نەن قول ۇزۋ­گە، ٴوز ومىرىڭدەگى ٴبىر نار­­سەنى وز­گەرتۋ­گە تۋرا كەلەدى.

جاڭالىقتار، قانداي وڭ جاڭا­لىق بولماسىن، قاشاندا سەكەممەن قاراۋعا ماجبۇرلەيدى. شىن مانىندە، وسىنداي شەتىن سالانى رەفورمالاۋدا وزىڭە جاۋاپكەرشى­لىك الۋ ٴۇشىن بەلگىلى ٴبىر دەڭگەيدە باتىلدىق تا قاجەت شىعار. تورعاي­دان قورىققان ەگىن ەكپەس دەگەن بار ەمەس پە.

سونىمەن قاتار، بۇل سەك­تور­دىڭ ايەلدىڭ قولىندا بولۋى ٴتيىس ەكەندىگىنە سەنىمدىمىن. دەنساۋلىق ساقتاۋ، ٴبىلىم بەرۋ، الەۋمەتتىك قورعاۋ – بۇل بالالار، وقۋشىلار، ستۋدەنتتەر، زەينەتكەرلەر – تىكەلەي ايەل ادامعا جاقىن الەم بولىپ تابىلادى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىنگى ارا­لىقتاعى بارشا ادامدى تىر­شىلىكتىڭ ٴتىنى سانالاتىن الەۋمەتتىك سالا قارسى الىپ، ٴومىر بويى بىرگە بولىپ، كە­يىن شىعارىپ سالادى. بۇل – ادام ايت­قىسىز كۇردەلى، سونىمەن بىرگە، وتە قىزىقتى جۇ­مىس. ٴتىپ­تى، ونىڭ «راحمەتى جوق» دەپ ەسەپ­تەلەتىنىنە قارا­ماس­تان…

– دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ٴبىلىم بەرۋدىڭ كەڭەستىك مو­دەلى ادامداردىڭ جادىندا اي­تار­لىقتاي ساپالى دەپ ساقتالىپ قالعانىنا كەلى­سەتىن شىعارسىز. ويت­كەنى، ٴوزىڭىز دە كەزىندە كەڭەس­تىك مەكتەپتە، كەڭەستىك جوو-دا وقىپ، كەڭەستىك اۋرۋحانالاردا ەمدەلدىڭىز ەمەس پە…

– ايقىن نارسەمەن كەلىس­پەۋ­دىڭ ٴوزى قيىن. نە ليسەي، نە گيمنازيا بولماعان، تەك ون­جىلدىق مەك­تەپ­تەر عانا بولعان ۋاقىت مەنىڭ جاق­سى ەسىمدە. مەن سونداي مەكتەپ­تەردىڭ بىرىندە وقىپ، ورتا ٴبىلىم تۋرالى اتتەستات الدىم. ۇلگى تۇتار مۇعالىمدەر ەدى، ولاردىڭ ٴبارى ەسىمدە، ماسكەۋ مەن الماتىداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ٴدارىس بەرگەن تالىمگەر وقىتۋشىلار دا كۇنى بۇگىنگى­دەي جادىمدا. جانە بالالارىم ومىرگە كەلگەن پەرزەنتحانالاردى دا ريزاشىلىقپەن ەسكە الامىن. وتكەنمەن ەموسيالىق بايلانىس كەز كەلگەن ادامعا ٴتان، ونى وتكەندى اڭساۋ، ساعىنۋ دەپ اتايدى.

ٴبىراق ماسەلە ليريكالىق كوڭىل كۇي اۋانىندا عانا ەمەس. سول كەزدىڭ دارىگەرلەرى مەن مۇ­عا­لىم­­دەرى كەڭەستىك ينتەل­لي­گەنسيا ار­مياسىنىڭ ەڭ قا­لىڭ ساپىن قۇ­راسا، ولار­دىڭ ورتاسىندا ار­قاۋ­لىق قۇن­دى­لىقتار: كاسى­بيلىك، ادالدىق، پاراسات، پارىز سەزىمى، ريا­سىز­دىق قالىپتاستى. ٴبىر­شا­ما يدەالداندىرىلعانىنا قارا­­ماستان، سول جىلداردىڭ فيلم­­دەرى دە سانامىزدا جارقىن وبراز­دار قالدىردى. ۆلادي­مير ۋستيمەن­كونىڭ «قىم­باتتى مەنىڭ ادامىم» («دورو­گوي موي چەلوۆەك») كارتي­­نا­­سىنداعى دارىگەردى نەمەسە «دۇيسەنبىگە دەيىن ٴتىرىمىز» («دو­جيۆەم دو پونەدەل­نيكا») فيل­مىن­دەگى ٴمۇعالىم مەلنيكوۆتى ۇمى­تۋ مۇمكىن بە؟ ٴبىراق ادام­دار­دىڭ وسىنداي تيپتەرى تۇبە­گەيلى يدەولوگيالىق جوبا، ۋاقىت كورسەتكەنىندەي، ۋتوپيا جاعداي­ىن­دا عانا ٴومىر سۇرە الاتىنىن دا ۇمىتپاعان ٴجون. ال ول وزگەرىپ وتىرادى.

بۇگىن ٴبارى دە باسقاشا رەڭك الدى. نارىققا تەلۋ ادامداردى وزگەرتپەي قويمادى. مەن ٴقازىر وسى تەلۋدىڭ قيىن­دىق­تارى، اۋىر سالدارلارى تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. الاي­دا، ٴبىزدىڭ بۋىنىمىز ەمەس، ۋتوپيالىق دوگمالاردان تىس تۋعان بۇگىنگى ۇرپاق – بۇ­لار ٴقازىر باسقا ادامدار. ولار بەلسەندى، ومىرگە عاشىق، ٴوز بەت­تەرىنشە ٴومىر سۇرە الادى، جەكە باسەكەلەستىككە يكەمدى، ولار­عا تابىستىڭ قانداي ٴتۇرى بولسا دا اسا قىمبات، ولار ٴتىپتى وزدەرىن تەك ەلىنىڭ ازاماتى عانا ەمەس، سونداي-اق، ادام­زات­تىڭ بول­شەگى رەتىندە سەزىنگى­لەرى كەلەدى. جانە ولار وزدە­رىن زاماناۋي جانە قاجەتتى ەتەتىن ەركىن كونۆەرت­تەلەتىن

ٴبىلىم الۋعا قۇقىلى دەۋى­مىز كەرەك. بۇل، ارينە، ادامدى پا­را­­سات­تىلىقتان جانە باسقا دا ارقاۋلىق ادامي قۇندى­لىق­تاردان اجىراۋعا ماجبۇرلەي الماسا كەرەك.

كەڭەستىك مەكتەپ ٴوز ٴداۋى­رى ٴۇشىن ەتالون ەدى. ٴبىراق ودان بەرى عىلىم، تەحنولوگيا، ارينە، تۇتاس­تاي ادامزات العا قاراي ساپالى سەكى­رىس جاسادى. اقپاراتتىق تەحنو­لو­گيا­لاردىڭ، ينتەرنەتتىڭ دامۋى بۇكىل الەمدى ۇستەلىمىزدىڭ ۇستىن­دەگى كومپيۋتەرگە سىيعى­زىپ قويدى. كەڭەستىك ٴبىلىم بەرۋ جۇيەسى قانداي وزىق ۇلگىدە بولعانىمەن، ونى رەفورمالاۋ قاجەتتىگىن ۋاقىتتىڭ ٴوزى كورسە­تىپ بەرىپ وتىر. ٴبىراق ونىڭ ەلەسى ٴالى دە بولسا جوعا­لا قويعان جوق، ول شىن مانىن­دە اركەز كوڭىلدەگىدەي ناتي­جە بەرە بەرمەيتىن بۇگىنگى رە­فور­مالارعا تۋ سىرتىنان قىزعا­نىشپەن سۇق كوزىن قاداپ تۇر.

الايدا، بۇعان دا تۇسى­نىس­تىكپەن قاراۋ كەرەك – رەفورمالار تىنىش كابينەتتەردە جاسالادى، سوندىقتان ولارعا مۇمكىن پراكتيكالىق بازا جە­تىس­پەيتىن شىعار. جانە دە پروب­لەما تاياۋعا دەيىن ولار­دىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كەڭ كولەمدى تالقىلاۋلارعا شى­عا­رىلا قويماعانىندا جاتىر. ال تابىسقا جەتۋ ٴۇشىن جۇيە­نىڭ ىشىنەن دە، سونداي-اق، سىر­تىنان دا قاراپايىم عانا وبەك­تيۆتى جانە كاسىبي كوز­قاراس قاجەت. ٴبىز ٴقازىر وسى باعىت­تا ىلگەرىلەپ بارامىز.

«باسقا تۇسسە باسپاقشىل، كونۋ پارىز»

– قالاي ويلايسىز، رەفورماتورلار ٴۇشىن نەلىكتەن ٴدال وسى «حالىق اعارتۋ الاڭى» وسىن­شالىقتى تارتىمدى، ٴبىراق ناتيجەلەرى بويىنشا سون­شالىقتى قاراما-قايشى بولىپ قالىپ وتىر؟

– ەسكە تۇسىرە كەتەيىكشى، وسى 1983 جىلعى ورتا مەكتەپ رەفورماسى «قايتا قۇرۋدىڭ» العاشقى ٴىزاشارى بولا جاز­داعان جوق پا! سوناۋ الىس كەڭەس­تىك زاماندا دا وسى سالا مۋتاسياعا ٴجيى ۇشىراعانىن ۇمىتپاعان ٴجون شىعار: ەرلەر مەن ايەلدەرگە ارنالعان مەكتەپتەر بولدى، كەيىن ولاردى بىرىكتىردى. بىرەسە ون جىلدىق، بىرەسە ون ٴبىر جىلدىققا اي­نال­­دى­­رىلدى. كۇمىس جانە التىن مەدال دەگەن دە بولدى، كەيىن تەك التىنى عانا قال­دى. مەن، ٴتىپتى، مەكتەپ فورما­­لارى مەن «جاۋلاردىڭ» پور­ترە­تىن قارا سيامەن بوياپ ۇلگەر­مە­گەن وقۋلىقتار تۋرالى ايتىپ وتىر­عانىم جوق. ٴبارى دە بولدى.

وسى ٴبىر الەۋمەتتىك فەنومەن ٴاردايىم كوز الدىمىزدا الا­قانداعىداي كورىنىپ تۇ­را­دى، ويتكەنى، بارىمىزدە «از­داپ وقىدىق»، بارشامىزدا دەرلىك وقىپ جاتقان نە­مە­سە وقۋعا باراتىن بالا-شاعا، نەمەرە بار. ياعني، قا­لاي بولعاندا دا، بۇل ماسەلەنىڭ بارلىعىمىزعا دا قا­تىسى بار. سالانىڭ بارلىق كەمشى­لىكتەرى بارشاعا ايان. تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىن­داعى رەفورماتورلار دا جەدەل ٴارى جارقىن جەڭىستىڭ ارباۋى­نا شىداپ تۇرا المادى. ولار­عا كەيبىر مەكتەپتەردى «ليسەي»، ال تەحنيكۋمداردى «كول­لەدج» اتاسا بولدى، ٴبارى عاي­ىپتان وزگەرىپ شىعا كەلەتىن­دەي كورىندى. وبلىستىق پەد­ينستيتۋتتاردىڭ بارلىعى «ۋني­ۆەر­سيتەتتەرگە» اينالدى، قانشاما «اكادەميا» پايدا بولدى…

جۇرتتىڭ جاقسى ٴبىلىم الۋ­عا دەگەن تابيعي ۇمتىلىسى ٴبىلىم بەرۋدى ديپلوم ساتۋمەن الماستىرىپ جىبەرگەن قارا نيەتتى كاسىپكەرلەرگە كەزىكتى. ول ۋاقىتتاردا ادال ٴارى شىنايى رەفورما جاساۋعا دەگەن تالپىنىستار دا بولدى، ٴبىراق الاياقتىق تا جەتىپ-ارتىلدى. اسىرەسە، وقۋلىقتارعا قاتىستى. تۇسىنەسىز عوي، فيزيكا، ماتەماتيكا، بيولوگيا، حيميا – يدەو­لوگيالىق ىقپالدان تىس. ال تاريح، ادەبيەت، ٴتىپتى گەوگرافيا بازالىق ميفتەرگە قاتتى تاۋەلدى. كەڭەستىك يدەولوگيا كۇي­رەگەننەن كەيىن جاندارمەن قىلىپ جاتقان ٴميفتىڭ قال­دىقتارى مەن قيراندىلارى نە­گىزىندە گۋمانيتارلىق وقۋ جۇيەسىن قۇرۋ قيسىنسىز ەكە­نىنە كەلىسەسىز عوي. جاڭا ساپالى يدەولوگەما قاجەت، ال ول اشىتقىمەن وسە سالمايدى، تاپسىرىسپەن پىسپەيدى. وعان ۋاقىت، كۇش-جىگەر كەرەك، ول – ازاپتى ٴوسىم. ٴبىزدىڭ بارلى­عىمىز وسى ۇدەرىستىڭ ىشىندە­مىز، قويار ساۋالىمىز الار جاۋا­بىمىزدان كوپ. وسىلاي بولدى، باسقا امال جوق. بۇل تەك ٴبىلىم بەرۋگە قاتىستى ەمەس…

0 + 11

– ال جاقسى. جاز ٴبىتىپ كەلەدى، الدا 1 قىركۇيەك. وقۋ­شى­لاردى نە كۇتىپ تۇر، ولارعا قانداي وزگەرىستەر كولدە­نەڭ تارتىلماق؟

– ايرىقشا دەيتىندەي، «تاعدىرشەشتى» ەشتەڭە جوق. بيىلعى 1 قىركۇيەكتە ٴبىرىنشى سىنىپقا كەلەتىن بالالار اپتاسىنا بەس كۇن وقىپ، وقۋ جىلىن 2017 جىلى 30 مامىردا اياقتايدى. تەك سولار عانا! وقۋشىلار مەن مۇعا­لىمدەرگە قوسىمشا 34 دەما­لىس كۇنى بەرىلەدى. بۇل مۇعا­لىم­دەردىڭ ەڭبەكاقىسىنا اسەر ەتپەيدى. كەلەسى وقۋ جىلىندا بەسكۇندىككە ٴبىرىنشى، ەكىنشى، بەسىنشى جانە جەتىنشى سىنىپ وقۋشىلارى كوشەدى. 2018 جىلى 1-سىنىپتان 10-سى­نىپ­قا دەيىنگى وقۋشىلار وسى تارتىپپەن وقيدى. تەك 2019 جىلى عانا وسىنداي جۇمىس كەستەسىنە بارلىعى كوشەتىن بولادى.

– 12 جىلدىق وقىتۋ جۇيەسى نە نارسەگە نەگىزدەلىپ وتىر؟ ون جىلدىق، ون ٴبىر جىل­دىق بولدى، ال ون ەكى جىلدىققا نە سەبەپ؟

– 11 سانى ورتا ٴبىلىم ٴۇشىن جو­عارى شەك بولىپ قالا بەرەدى. تەك التى جاسار بالا ٴۇشىن نولدىك سىنىپ ەنگىزىلەدى. ال ٴبىرىنشى سىنىپتا التى جاسار بالا دا، جەتى جاسار بالا دا بولۋى مۇمكىن، بۇل ەندى اتا-انانىڭ قالاۋىنا قاراي. سون­دا 0 + 11 بولادى. بۇل – ومىر­­شەڭدىگىن دالەلدەگەن حا­لىق­ارالىق تاجىريبە. نولدىك سى­نىپ – ٴبۇلدىرشىندى قامسىز-قاي­­عىسىز بالالىق شاقتان ەستي­يار­لىققا وتكەرەتىن وزىندىك ٴبىر دە­كومپرەسسيالىق كامەرا. 12 جىل ۇزاق ەكەنىنە كەلىسەمىن، ٴبىراق ارتىقشىلىقتارى مىنادا: 12 جىلدا ٴبىز بالانى كاسىپ­كەر­لىك ماشىقتارعا، اقپارات­تىق تاسقىندا باعدارىن بول­جاۋ­عا جانە باسقا دا ومىردە قا­جەت­تى نارسەلەرگە ۇيرەتىپ ۇل­گەرەمىز.

كوپتىلدىلىك – تابىس كىلتى

– ەندى تىلدەر تۋراسىندا. بۇل – اسا اۋىر تاقىرىپ. با­­­لا­لاردى ٴبىر مەزگىلدە قا­زاق، ورىس، اعىلشىن تىلدە­رى­نە ۇيرەتۋ مىندەتى قويىل­دى. بۇل قانشالىق مۇمكىن نارسە؟

– مۇنىڭ نەسى مۇمكىن ەمەس؟ كوپتىلدىلىك الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە قالىپتى نارسە. ٴتۋ­ريزمدى دامىتۋعا جانە ينۆەس­تي­سيا تارتۋعا باعدار ۇستاعان مەملەكەتتەر باياعىدا-اق كوپ­تىلدىلىككە كوشىپ قويعان. ولار ٴۇشىن بۇل – تىرشىلىك ەتۋ­دىڭ، وركەندەۋدىڭ، تابىستى بولۋ­دىڭ كىلتى. ياعني، جۇرتتار شىنايى جاعدايعا قارايدى.

ٴبىز وزگە ەشبىر ەلگە ۇقسا­ماي­مىز جانە كوپتىلدىلىككە ٴوز با­سىمىزداعى جاعدايعا بايلا­نىستى كەلىپ وتىرمىز. قوردا­لانىپ قالعان بارلىق وكپە مەن ۇرەيدى لاقتىرىپ تاس­تاپ، وسىنى قابىلداۋىمىز قاجەت. ادامداردى ٴتىل ۇيرەنۋ­گە كۇشتەپ ماجبۇرلەۋگە بولمايدى. ولاردى تەك ىنتا­لان­دىرۋعا بولادى. ەڭ قۋات­تى، تابيعي ىنتا ٴتىل يەسى – قازاق­تاردىڭ وزىندە. ولار ٴتىلدى ساق­تاپ، سۇرانىسقا يە، جەڭىل يگە­رىلەتىن جاساۋى ٴتيىس. وسى دۇرىس، بۇل انالىق تۇيسىك­كە بارا-بار. سوندىقتان مەن وتان­داس­تارىمنىڭ بۇل ماسەلەدەگى الاڭداۋشىلىعىن تۇسىنەمىن.

باستى مىندەت – قازاق ٴتىلىن ۇلتىنا قاراماستان بارلىق وقۋشىلارعا جىلدام ٴارى ساپالى مەڭگەرتۋ ادىستەمەسىن ازىرلەۋ جانە 2017 جىلدان باس­­تاپ ەنگىزۋ. قازاق ٴتىلىن ۇي­رە­تۋگە جانە قا­زاق تىلىندە وقى­­تۋعا بۇرىنعىعا قارا­عاندا كو­بىرەك ۋاقىت بولىنەتىن بولادى.

ٴبىراق ٴبىز ورىس ٴتىلىن جوعالت­پاۋى­­مىز كەرەك. بىرىنشىدەن، بۇل ٴتىپتى قيسىنسىز. بي­لينگ­ۆيزم – ٴبىز ساقتاۋ­عا ٴتيىس شىن­دىق. ەكىنشىدەن، ٴبىز سول­تۇس­تىك­تەگى كورشىمەن بەرىك ساياسي جانە ەكونوميكالىق بايلا­نىس­تا­مىز. بۇل ەل قازاقستان­دىق وندىرۋشىلەر ٴۇشىن ٴتيىم­دى سەرىكتەس، تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ تۇتىنۋ­شىسى. ۇشىنشىدەن، ٴىرى قالا­لار­دىڭ، ەلوردا مەن وبلىس ورتا­لىق­تارىنىڭ لينگۆيستيكالىق ورتاسى، البەتتە، ارالاس بولىپ كەلەدى، ٴبىراق ورىس ٴتىلىنىڭ اي­تارلىقتاي ۇلەسى بايقالادى.

يدەالدىق تۇرعىدان ەلدىڭ بارلىق ازاماتى ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە، قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە وپ-وڭاي كوشە الا­­تىن بولۋى ٴتيىس، بارى سول عانا. الاي­­دا، لينگۆيستيكالىق ۇدەر­ىس تە ەكى­جاقتى بولۋى ٴتيىس. ياع­ني، ورىس­­تىلدىلەر قازاق ٴتىلىن بىل­­مەي­­تىندىگىنە بايلانىستى ٴوز قورقىنىشتارىنان ارىلۋى كەرەك. ال ودان ارى­لۋ­دىڭ ەڭ جاقسى امالى – ٴتىل­دى ۇيرەنىپ الۋ. بەس ٴجۇز ٴسوز بەن جيىرما شاقتى سويلەم قۇ­رىلىمىن ۇيرەنىپ الۋعا بولادى! باستاپقىدا وسى دا جەتكىلىكتى. ەگەر وسىعان قول جەتكىزسەك، وندا ەلىمىزدى تانىماي قالامىز. تۇرىكتەر، تاتارلار، وزبەكتەر، ازەربايجاندار، بالقارلار مەن باسقا دا ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان تۇركى حالىقتارى ٴبىر جىلعادان اتتاپ وتكەن­دەي-اق قازاقشا سويلەپ كەتە­دى! ويتكەنى، ٴتىل تۋىس قوي. ال ٴورىس­­تىلدى تۇرعىندارىمىز ٴوز قور­­قى­نىش­تارى مەن قىسىلىپ-قىم­تىرىلۋ سەزىمىن جەڭىپ، قاتە­مەن، اكسەنتپەن بولسا دا قازاقشا سويلەپ كەتكەن كەزدە ٴبىز كوپتەن بەرى ۇمتىلىپ كەلە جاتقان، ەل كونستيتۋسياسىنىڭ ٴبىرىنشى سويلەمىندە جازىلعان «ٴبىز، قازاقستان حالقى…» دەگەن ۇعىم دا پايدا بولادى.

بايقاساڭىز، وسى ايتىپ وتىرعانىمنىڭ ٴبارى وتكەن زاماننىڭ سىنىق كىرپىشتەرى تولعان قورجىن ارقالاعان قازىرگى ۇلكەن كىسىلەر تۋرالى. ال بىرەر اپتادان كەيىن پارتاعا وتىراتىن بالدىرعاندار 11 جىلدان كەيىن مەكتەپتەن اقىل­دى، اشىق، ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە، قازاقشادان اعىل­شىن­شاعا وپ-وڭاي كوشە بەرەتىن دامى­عان ادامدار بولىپ شىعا­دى. بۇل – ۋاقىت تالابى.

نە دەسەڭ دە، اعىلشىن ٴتىلىنسىز كۇن جوق…

– قازاق جانە ورىس تىلىنە قاتىستى تۇسىنىكتى دەلىك. ٴبى­راق اعىلشىندى وقۋدىڭ قا­جەتى قانشا؟ سونشالىق قاجەت­تىلىك بار ما؟

– كوپتىلدىلىك – ۇلكەن جوس­پار­دىڭ، ۇلت جوسپارىنىڭ، قازاقستان-2050 جوسپارىنىڭ اجىراماس بولىگى.

جەر قويناۋىنىڭ بايلى­عىنان بولەك، جاڭا ويكۋمەنا اشى­لادى، ول – ەلىمىزدىڭ تران­زيتتىك الەۋەتى. عاسىرلار قوي­ناۋىنا ٴسىڭىپ كەتكەندەي كو­رىنگەن، بىزگە جىلنامالار مەن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر ارقىلى جەتكەن جىبەك جولى جاڭا جاعدايدا جاڭعىرىپ، ٴبىز ٴۇشىن عانا ەمەس، جارتى الەم ٴۇشىن دە ٴومىر جولىنا اينالىپ كەلەدى. «قازاقستان – باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى كوپىر» دەگەن سانگە اينالعان ٴسوز تىركەسى گەوساياسي عانا ەمەس، تۇ­شىمدى ەكونوميكالىق ماز­مۇنمەن تولىعىپ جاتىر. پرەزيدەنتتىڭ وسى جاھاندىق جوباسى ارقىلى مۇمكىندىكتەر مۇحيتى اشىلادى. قازىرگى زامانعى مەملەكەتتى بۇكىل مەم­لەكەتتىك باسقارۋ جۇيە­سىن اقپاراتتاندىرۋسىز، ۇسى­نى­لاتىن مەملەكەتتىك قىزمەت­تەرسىز، شاعىن جانە ۇلكەن بيزنەسسىز قيسىنعا سىيدىرۋ قيىن. اقپاراتتاندىرۋ قالالار مەن اۋىلداردىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى قىسقارتادى، ازامات­تاردىڭ ٴومىرىن ايتار­لىقتاي جەڭىلدەتەدى. ٴبىز اۋىل­داعى ٴبىلىم بەرۋ ٴىسى قالادا­عىدان، اۋىلداعى ٴومىر قىزى­عى قالاداعىدان كەم بولماي­تىن جاعدايعا قول جەتكىزە­مىز. مەديسينادا، اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا جانە باسقا كوپتەگەن سالالاردا اشىلىپ جاتقان بۇگىنگى جاڭالىقتاردىڭ باسىم بولىگى اعىلشىن تىلىندە عوي.

بۇگىندە ينتەرنەت ونلاين-رەجىمدە ۇسىناتىن وقىتۋ كۋرس­تارى قانشاما! ۇيدەن شىق­پاستان-اق از عانا اقشاعا الەم­نىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارى­نان ٴبىلىم الۋعا بولادى. ٴار­بىر ساباقتى قىزعىلىقتى ەتۋ ٴۇشىن مۇعالىمدەر شىعار­ما­شىلىعىنا بەرىلىپ وتىرعان مۇمكىندىكتەر قانداي!

جاپپاي كومپيۋتەرلەندىرۋ مەن اقپارات­تاندىرۋ مەكتەپ­تىڭ بەت-بەينەسىن وزگەرتۋدە. بالالاردىڭ ويىن جانە كوزبەن كورۋ تۇرىندە ٴبىلىم الۋلارىنا بولادى. ٴبىز ولاردى روبوت تەحنيكاسىمەن، باعدارلامالاۋ ىسىمەن جەڭىل ٴتىل تابىسۋعا، شىعارماشىلىقپەن ويلاۋعا جانە ٴوز بىلىمدەرىن ومىردە قولدانا بىلۋگە ۇيرەتكىمىز كەلەدى. تىلدەردى ٴبىلۋ ەليتالى قۇبىلىس بولۋدان قالىپ بارادى. ويتكەنى، قالاي ايتقاندا دا، اعىلشىن ٴتىلىنسىز كۇن جوق…

ۇنەمى ارتقا جالتاقتاي قاراۋمەن ٴومىر سۇرۋگە بولمايدى. بولار ٴىس بولدى…

وندا كوپتەگەن جاقسى ىستەر دە، جامان ىستەر دە بولدى. وعان بەرگەن ساباعى ٴۇشىن راحمەت ايتىپ، سەنىممەن العا جىل­جۋ قاجەت. ٴبىز وتكەننىڭ ەشتە­ڭەسىن وزگەرتە المايمىز. ٴبىراق ٴبىز­دىڭ بۇگىنگى كۇندى ٴوز قالاۋى­مىز بويىنشا قۇرارلىق قاۋ­قا­رىمىز بار.

العاشقى قادام – مەيلىنشە كۇردەلى جانە ماڭىزدى

– دەيتۇرعانمەن، ٴبى­لىم­دى لينگۆيستيكالىق جاعى­نان كەڭەيتۋگە قارسى كوپ­­تەگەن دايەكتەر كەلتىرى­لۋدە، ولاردىڭ نەگىزگىلەرى بىلىك­تى ماماندار تاپشى­لىعى مەن جاقسى وقۋ باعدار­لاما­لارىنىڭ جوقتىعىنا كەلىپ سايادى. قازىرگىدەي جاع­دايدا مۇنداي مىندەتتى شەشۋ ەلى­مىزگە وڭايعا تۇسە مە؟

– ەگەر الدىعا مىندەت قوي­ىل­ماسا، وزدىگىنەن ەشتەڭە پايدا بولمايدى. ٴبىز ٴالى دە ٴجۇز جىل بويى دايىندالىپ، سونىڭ وزىندە دايىن بولماۋى­مىز مۇمكىن. ەشكىم دە تابان استىندا كەلەتىن تابىستى كۇتىپ وتىرعان جوق. بارشاعا دا تەر توگۋگە تۋرا كەلەدى. ٴبىز ۇدەرىستىڭ ۋاقىت جاعىنان ۇزاق­قا سوزىلاتىنىن تۇسىنەمىز. ٴبىراق ايتەۋىر بىردەڭەدەن باس­تاۋ كەرەك. ٴبىز تەك العاشقى مەي­لىنشە كۇردەلى دە ماڭىز­دى قادامدى جاساپ وتىرمىز. پرو­ۆينسيالدىق قۋىس­تا­­نۋ­شىلىقتان ارىلىپ، حالىق­قا، مۇعالىمدەرگە، ٴوز با­لا­لارى­مىزعا سەنەتىن ۋاقىت كەلدى. ٴبىزدىڭ ٴبىرشاما كونەرگەن تاپتاۋرىن كوزقاراستارىمىزدى، ۇرەي مەن قۋىستانۋشىلىقتى كۇشتەپ تاڭا وتىرىپ، ولاردىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرگە دەگەن جولىن جابۋعا قۇقىمىز جوق. ٴبىلىم ارقىلى ٴبىز بۇكىل الەمدى ولاردىڭ تابانىنىڭ استىنا سالىپ بەرەمىز. ال تىلدەر – ول وسى ماقساتقا جەتۋدىڭ قاجەتتى قۇرالدارىنىڭ ٴبىرى.

بىلىمگە، جاھاندىق پايىمداۋ مەن ستراتەگيالىق ويلاۋ الەۋەتىنە يە جاستار عانا ٴبىزدىڭ ەلىمىزدى وركەندەتۋگە قابىلەتتى. مەن وعان سەنەمىن. وسىدان از عانا ۋاقىت بۇرىن ٴبىز ينتەرنەتسىز، ۇيالى تەلەفونسىز، ەلەكتروندى گادجەتتەرسىز، گۋگلسىز جانە الەۋمەتتىك جەلىلەرسىز ٴومىر سۇردىك. سودان بەرى كوپ ۋاقىت وتە قويعان جوق، ال جاڭاعى جاڭاشىلدىق­تار، ماسەلەن، ەلەكتر ەنەرگياسى سياقتى ٴومىردىڭ داعدىلى بولىگىنە اينالدى.

– وتكەن كۇزدە ٴبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەملە­كەت­تىك باعدارلاماسى قابىل­داندى، ٴۇش ٴتىلدى ٴبىلىم بەرۋ­گە كوشۋ جول­­دارى بەلگى­لەن­دى. ٴبىراق مەك­ت­ەپ­تەردىڭ وز­دەرى وسىنداي جا­ڭا­­شىل­دىق­تارعا دايىن با؟

– ٴبىز مۇعالىمدەردى دايار­لاۋعا جانە مەكتەپتەردە ما­تەريالدىق-تەحنيكالىق جاع­داي جاساۋعا بايلانىس­تى ماسەلەلەردىڭ ٴبارىن دە ويلاس­تىردىق. كوللەدجدەر مەن جوو-لارداعى بۇكىل وقىتۋ جۇيەسىن تىلدىك كومپونەنتتەردى كۇشەيتە وتىرىپ، قايتا قۇرۋ قاجەت. ول ٴۇشىن بىزدە ۋاقىت جەتكىلىكتى: فيزيكا، حيميا، ينفورماتيكا، بيولوگيا پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ 2019 جىلى جوعارى مەكتەپتەردىڭ 10-11 سىنىپتارىندا باستالادى. دەگەنمەن، ٴقازىردىڭ وزىندە ٴبىرقاتار مەكتەپتەر وسى وقۋ جىلىندا اتالعان پاندەردى جوعارى سىنىپتاردا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كوشۋگە تىلەك بىلدىرۋدە. سول سياقتى، 2019 جىلدى كۇتپەستەن اتا-انالار بالالارىن ٴوز قالاۋلارى بويىنشا بەرەتىن مەكتەپتەردە اعىلشىن ٴتىلدى سىنىپتار اشۋ دا قولداۋ تاباتىن بولادى.

بەس مىڭنان استام ٴمۇعالىم تىلدىك كۋرستاردان ٴوتۋدى باس­تادى: كۋرستاردىڭ ۇزاقتىعى ەڭبەكاقىنى ساقتاي وتىرىپ جانە وقۋعا باراتىن جولاقىنى تولەي وتىرىپ، 4 ايدان 9 ايعا دەيىن سوزىلادى.

جاقسى جاڭالىقتار بىزدە ٴالى الدا

– مۇنداي رەفورمالار تاياۋ ۋاقىتتاردىڭ وزىندە-اق پاندەردى ٴۇش تىلدە وقىتاتىن مۇعالىمدەردىڭ بۇتىندەي ٴبىر ارمياسىن قاجەت ەتەتىن بو­لادى. بۇل پروبلەمانى قالاي شەشۋ كەرەك؟ پەداگوگ­تاردى قوسىمشا ەكى ٴتىلدى ۇيرەنۋگە كۇشتەپ ماجبۇرلەي المايسىڭ عوي…

– ٴبارىنىڭ ٴتۇبىرى موتيۆاسيادا جاتىر. ٴبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ٴۇش ٴتىلدى تەرەڭ بىلەتىن، ٴپاندى جۇرگىزۋگە قابىلەتتى مۇعالىمدەردى ىنتا­لاندىرۋدىڭ قوسىمشا ادىس­تەمەسىن ازىرلەۋدە. بىزدەگى جاق­سى جاڭالىقتار ٴالى الدا.

ونىڭ سىرتىندا مەكتەپتەرگە ولاردىڭ قاداعالاۋ كەڭەستەرىنىڭ باقىلاۋىندا مۇعالىمدەردىڭ، اتا-انالاردىڭ، جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىمەن بيۋدجەتتەن تىس تابىستار تابۋىنا، دەمەۋشىلەر تارتۋىنا، اقىلى قىزمەتتەر كورسەتۋىنە جاعداي تۋعىزاتىن قارجى-شارۋاشىلىق دەربەستىك بەرۋ تۋرالى ماسەلە ويلاستىرىلۋدا. مەكتەپ ٴوزىنىڭ ٴۇش جىلعا ارنالعان دامۋ جوسپارىن دەربەس ازىرلەيدى، سونداي-اق، وسى جوسپار اياسىندا جانە ەڭبەكاقى قورى شەڭبەرىندە ەڭبەككە اقى تولەۋ جۇيەسىن بەلگىلەيتىن بولادى.

مينيسترلىككە بارلىق زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن «ٴمىنسىز مەكتەپ» مودەلىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى. قارقىندى ىلگەرىلەۋ بارىسىندا ماقساتتى كوزگە ايقىن ەلەستەتۋ ٴۇشىن بىزگە ونى كورىپ وتىرۋ قاجەت.

– ولاردىڭ ٴبارى بالا­لار­عا قالاي اسەر ەتەدى؟ وقۋ­شى­لار­دىڭ دەنساۋلىعىن ساق­تاۋ ماسەلەسى قالاي شەشىم تاپپاق؟

– قازىرگى بالالارعا شىنىمەن دە جەڭىل بولماسى انىق. بالالار يگەرۋگە ٴتيىس بىلىم­دەر مەن اقپاراتتار كولە­مى ۇر­پاق­تان-ۇرپاققا ەسەلەپ ارتۋدا. ٴبىراق، ەكىنشى جاعى­نان العاندا، ولار ٴتىپتى ول بىلىم­دەرگە ەرەسەكتەر­دەن گورى انا­عۇرلىم جاقسى دايىن­دال­عان. ولار ۋاقىتتارىن ين­تەر­­نەتتە وتكىزەدى، تەلەدي­دار قاراي­دى، سول ارقى­لى قازىر­گى الەم تۋرالى اقپارات­تار­دى قابىل­داپ، ونىڭ ۇستىنە تۇي­سىك­پەن قابىل­داپ ۇيرەنەدى، بۇل ورايدا تىلدەردى ٴبىلۋ كوبىنە-كوپ ەكىن­شى كەزەككە شىعادى. ولار تىلدەردى يكەمدى ٴارى جەڭىل قا­بىل­دايدى. ونىڭ ۇستىنە قازاق­ستان­دىق بالالاردىڭ كوپ­شىلى­گى قازاق­شا دا، ورىسشا دا بەلگىلى ٴبىر دارەجەدە تۇسىنەتىن جا­نە سوي­لەي­تىن بيلينگۆيس­تەر. سون­دىق­تان ٴۇش تىلدە وقۋ ولار­عا قيىن­عا تۇسپەيدى دەپ ويلايمىن.

ٴبىراق بۇل بالا دەنساۋ­لى­عىن ساقتاۋ ماسەلەسىن بەتىمەن جى­بەرۋگە بولادى دەگەن ٴسوز ەمەس. مەكتەپ دارىگەرلەرى ۋچاس­كەلىك دارىگەرلەرمەن ٴوزارا تىعىز بايلانىستا بولۋى ٴتيىس. تاياۋدا بۇكىل ازاماتتار ٴۇشىن ەلەكتروندى دەنساۋلىق پاسپورتتارى ەنگىزىلەتىن بولادى، ولاردا ادامداردىڭ بۇكىل مەديسينالىق تاريحى كورىنىس تاپپاق. جانە مەكتەپ مەدپۋنكتتەرىن ٴدسادم-نىڭ قۇزىرىنا بەرۋ مەكتەپ دارىگەرلەرىنىڭ وقۋشىلاردىڭ دەنساۋلىق جاعدايى تۋرالى اقپاراتتارعا سول ساتتە قول جەتكىزۋىنە جاعداي جاسايدى.

ٴسوزىمنىڭ قورىتىندىسىندا ٴبىلىم بەرۋ رەفورماسىن تال­قى­لاۋعا بەلسەندى اتسالىسقان­دارى ٴۇشىن بارلىق قازاقستان­دىقتارعا العىس ايتقىم كە­لەدى. ول ٴبىزدىڭ الدا تۇرعان وزگەرىستەرگە مۇعالىمدەر­دىڭ، اتا-انالاردىڭ، جۇرتشىلىق­تىڭ كوزدەرىمەن قاراۋىمىزعا كومەكتەستى – ونىڭ ٴوزى يگىلىكتى ٴىس. بۇل الەمدە تولىق جەتىلگەن ەشتەڭە جوق، ٴبىز شاپشاڭ جانە جاھاندىق وزگەرىستەر عاسىرىندا ٴومىر ٴسۇرىپ جاتىرمىز. دەمەك، ٴبىز يكەمدى بولىپ، وسى ۇدەرىستەردىڭ سوڭىندا قالىپ قويماي، اركەزدە دە الدا ٴجۇرۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ ٴوزى، اڭگىمەنىڭ ونسىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا العا وزۋ مۇمكىن ەمەس، ادام رەسۋرس­تارى­نىڭ جوعارى ساپاسى تۋرالى بولىپ وتىرعاندىقتان، ٴبىزدىڭ ٴبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىنە ٴالى تالاي رەت قايتا اينالىپ سوعاتىنىمىزدى بىلدىرەدى.

ٴبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ كوپتىلدىلىكتى ەنگىزۋ تۋرالى يدەياسى ونىڭ ٴبىزدىڭ تاۋەل­سىز­دى­گىمىزدىڭ تۋىن ودان ٴارى سەنىم­دى جانە لايىقتى الىپ بارۋ­عا تۋرا كەلەتىن بالالارعا، قازا­ق­ستاندىقتاردىڭ كەلەشەك ۇرپاعىنا دەگەن قامقور­لى­عىنان تۋىنداپ وتىر. پرەزي­دەنتتە سيرەك كەزدەسەتىن قاسيەت – الدىن الا كورە ٴبىلۋ دارىنى بار. قازاقستاننىڭ ەڭ جاڭا تاريحى ونى تالاي رەت دالەلدەپ بەردى. ٴبىز وزىمىزگە، ٴوزىمىزدىڭ شىن ماعىناسىنداعى شەكسىز مۇم­­كىن­دىكتەرىمىزگە سەنىپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك جانە وتە كوپ ەڭبەكتەنۋ قاجەت. بىزدە ودان وزگە تاڭداۋ جوق.

اڭگىمەلەسكەن ۆلاديمير رەريح، الماتى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي