BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 376.73 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 427.36 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.75
استانا:

bbc capital: باستىعىڭىز پوليگرافپەن تەكسەرەمىن دەسە، نە ىستەيسىز؟

فوتو: Бекболат Тілеухан СТВ телеарнасының бағдарламасында, 2011 жыл © youtube.com

baq-الەمپرەسس. كەز كەلگەن جۇمىس بەرۋشى قىزمەتكەرىنىڭ ٴار قادامىن ٴبىلىپ وتىرعىسى كەلەدى. ٴبىراق ولار قانشالىقتى الىسقا بارا الادى جانە قىزمەتكەرلەر مۇنداي ارەكەتتەرگە قانشالىقتى دايىن؟ bbc capital باسىلىمىنىڭ اۆتورلارى وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردى.

وتكەن اپتادا اقش-تىڭ جوعارعى سوتىنا برەتت كاۆانونىڭ كانديداتۋراسىن بەكىتۋ ىسىندە «پوليگراف» ٴسوزى بىرنەشە مارتە ايتىلدى. اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ۇسىنعان كانديداتتىڭ ەسىمىن سەنات قاراستىرماي تۇرىپ، شۋ شىققانى بەلگىلى. كريستين بلەيزي فورد ەسىمدى ايەل پوليگرافيالىق تەست ٴوتىپ، ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە برەتت كاۆانونىڭ وعان قىسىم كورسەتكەنىن ايتتى. ال بۇل ايىپتى جوققا شىعارىپ وتىرعان كاۆانو ٴالى كۇنگە پوليگرافيالىق تەستتەن وتكەن جوق. سەنات كوميتەتىندەگى تىڭدالىمدا دا «پوليگرافتار» ٴجيى ٴسوز ەتىلدى.

پوليگرافتار، ياعني، جالعاندىق دەتەكتورى فيزيولوگيالىق رەاكسيالارعا قاراي ادامنىڭ وتىرىك ايتقانىن انىقتايدى. مىسالى، جاۋاپ الۋ بارىسىندا قان قىسىمنىڭ وزگەرۋى سەكىلدى بەلگىلەر نەگىزىندە ايتىلىپ وتىرعان مالىمەتتەردىڭ راس-وتىرىگى انىقتالادى.

اقش-تا پوليگرافتار قىلمىستىق تەرگەۋ بارىسىندا نەمەسە پوليسيا مەن ۇكىمەتتىك مەكەمەلەردىڭ مالىمەتتەر جيناۋ قىزمەتىندە ٴجيى قولدانىلادى. دەگەنمەن، جالعاندىق دەتەكتورىن جۇمىس كەزىندە نەمەسە جۇمىسقا قابىلداۋ بارىسىندا پايدالانۋ جاعى قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر دەگەن سۇراققا كەلسەك، كوپتەگەن مەملەكەتتەردە سۇحباتتاسۋ نەمەسە باسقا دا كونتەكستە پوليگرافتاردى پايدالانۋ زاڭسىز سانالادى. الايدا، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ بارلىعى قىزمەتكەرىنىڭ ٴار قادامىن ٴبىلىپ وتىرعىسى كەلەتىن مىنا زاماندا باستىعىڭىز ٴسىزدى جالعاندىق دەتەكتورىمەن تەكسەرەمىن دەسە، نە ىستەيسىز؟ ولار جۇمىس ىستەيتىن ەڭ جاقسى قىزمەتكەردى ۇستاپ قالعىسى كەلەدى ٴارى بۇل جولدا نە سەبەپتى پوليگرافتاردى پايدالانباسقا دەپ تە ويلاۋى مۇمكىن. باستىعىڭىز سىزگە وسىنداي ۇسىنىس ايتىپ جاتسا، ٴسىز كەلىسەسىز بە، الدە جاسىرعانىڭىز بار ما؟

بۇل زاڭدى ما؟

2007 جىلى ماسكەۋدە تۇسىرىلگەن سۋرەت. رەسەيدىڭ قۇقىق قورعاۋشىلارى كومپانيالارعا قىزمەتكەرلەرىن پوليگراف تەستەن وتكىزۋگە رۇقسات بەرەتىن زاڭ جوباسىنا قارسى شىققان كەز
جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قىزمەتكەرلەرىن پوليگراف تەستەن وتكىزۋىنىڭ زاڭدى-زاڭسىزدىعى ٴسىزدىڭ قاي مەملەكەتتە تۇراتىنىڭىزعا بايلانىستى. دەگەنمەن، كوپتەگەن مەملەكەتتەردە جالعاندىق دەتەكتورلارىن جۇمىس بەرۋشىلەرگە پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان.
مىسالى، اقش-تا 1988 جىلدان باستاپ جەكەمەنشىك جۇمىس ورنىندا پوليگرافتاردى پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان. بۇعان ەڭبەك دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى زاڭ قابىلداۋى سەبەپ بولدى. ارينە، بۇل رەتتە ەرەكشەلىكتەر بار ەكەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. سەبەبى ەگەر ٴسىز ۇكىمەتكە، قاۋىپسىزدىك قىزمەتى نەمەسە بارلاۋ قىزمەتىنە جۇمىسقا ورنالاسۋعا نيەتتەنسەڭىز، مىندەتتى تۇردە جالعاندىق دەتەكتورىنان وتەسىز.

پوليگرافپەن تەكسەرۋ1921 جىلدان بەرى بار جانە ٴالى كۇنگە دەيىن كەڭىنەن قولدانىلادى.
«جالعاندىق دەتەكتورلارى پروبلەمانى انىقتاۋ جانە ونى ارى قاراي زەرتتەۋ ٴۇشىن پايدالى بولۋى مۇمكىن. تەرىس ناتيجە الساڭىز، ٴبىر كانديداتتى سىزىپ تاستايسىز دا، باسقاسىنا اۋىسا بەرەسىز» دەيدى ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى دجەففري فەلدمان.

راسىمەن دە، پوليگراف تەستەردى جۇمىس ورنىندا پايدالانۋ زاڭسىز با؟ ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، جالعاندىق دەتەكتورى بەلگىلى ٴبىر دەڭگەيدە ۇلكەن پروبلەما تۋعىزۋى مۇمكىن.

«ەگەر باستىق جالعاندىق دەتەكتورىنان وتكىزگىسى كەلسە، بۇل ونىڭ قىزمەتكەرلەرگە سەنبەيتىنىن كورسەتەدى. وسىلايشا ولار دا ٴوز كەزەگىندە نامىستانىپ، ابىرويىنا نۇقسان كەلگەنىن سەزەدى. ٴتىپتى، جۇمىس بەرۋشىدەن كوڭىلى قالادى»، دەيدى city university london بيزنەس مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى اندرە سپيكەر.

جالعاندىق دەتەكتورى كەڭسەلەرگە كەرەك پە؟

پوليسيانىڭ بۇرىنعى وفيسەرى، اقش-تاعى پوليگراف اكىمشىلىگىنىڭ مامانى بولعان دۋگ ۋيليامس التى مىڭنان استام رەت جالعاندىق دەتەكتورىنان وتكەنىن ايتتى. ول ٴتىپتى، 2015 جىلى جاسىرىن اگەنتتەرگە جالعاندىق دەتەكتورىنان وتۋگە كومەكتەسكەنى ٴۇشىن ەكى جىل تۇرمەگە وتىرىپ شىققان. ول پوليگراف تەستەرگە قارسى ەكەنىن ايتتى. «ادامدارعا ٴوزىن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرگىم كەلدى. بۇل ميلليونداعان ادامنىڭ ومىرىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتقان الاياقتىق قانا. جالعاندىق دەتەكتورىنان وتكىزۋ – اسپانعا تيىن لاقتىرعانمەن تەڭ» دەيدى دۋگ ۋيليامس. ونىڭ ايتۋىنشا، ينتەرنەتتە جالعاندىق دەتەكتورىنان وتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن، جاۋاپ بەرۋ بارىسىندا فيزيولوگيالىق رەاكسيالاردى قالاي باقىلاۋعا بولاتىنى تۋرالى كوپتەگەن كەڭەستەر بار جانە ولار دا راسىمەن كومەكتەسە الادى. ال پوليگراف تەستپەن جۇمىس ىستەگەن ونداعان جىل ىشىندە ۋيليامس بۇل قۇرىلعىنى ادامداردى قورقىتۋ ٴۇشىن پايدالانىلاتىنىنا كوز جەتكىزگەن. «ەگەر جالعاندىق دەتەكتورلارى جۇمىس ورىندارىندا پايدا بولاتىن بولسا، بۇل ادامدارعا ودان دا كوپ پروبلەما تۋعىزادى. بۇل قۇرىلعى ادامداردى قورقىتاتى. مەن وسىنداي تەستتەن ٴوتۋدى تالاپ ەتكەن كومپانيادا ٴبىر كۇن دە جۇمىس ىستەمەس ەدىم»، دەيدى ول.


اقش-تاعى توك شوۋلاردىڭ ٴبىرىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ماريو لوپەس پوليگراف ماشينانى قولدانۋدا. جالعاندىق دەتەكتورلارىنىڭ تيىمدىلىگىنە عىلىم قاۋىمداستىعى كۇمانمەن قارايدى.
سونىمەن، جۇمىس بەرۋشىلەرگە پوليگراف تەست نە ٴۇشىن كەرەك؟ قىزمەتكەردى باعالاۋ ٴۇشىن بە الدە قيىن سۇراقتارعا دۇرىس جاۋاپ الۋ ٴۇشىن بە؟ الدە ولار مۇنداي كۇيزەلىستى جاعدايدا كانديداتتىڭ نە ىستەيتىنىن بىلگىسى كەلە مە؟

نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قارىم-قاتىناس پروفەسسورى سيۋزان ستەحليك ٴىرى كومپنيالاردىڭ بىرىندە تاۋەلسىز كەڭەسشى بولعان كەزىندە كەڭسە پوليگرافتارى جاس كانديداتتار ٴۇشىن «سترەسس-تەستكە» تەڭ كەلگەنىن ايتتى.

«مەن كەڭەسشى بولعان كومپانيا ٴبىر بولمەگە تورت-بەس جاسى ۇلكەن اداممەن بىرگە جاس كانديداتتاردى جيناپ الىپ، 563 مىڭنىڭ ٴتۇبىرىن ايتۋىن تالاپ ەتتى. كومپانيادا جۇمىس ىستەۋ ٴۇشىن سانداردى ٴبىلۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. ٴبىراق مۇنداي سۇراقتار ادامنىڭ ٴوز جۇمىسىن قالاي اتقاراتىنىن كورسەتە المايتىنى ايدان انىق ەمەس پە؟»، دەيدى ول.

ۋيليامستىڭ ايتۋىنشا، كەڭسە پوليگرافتارى ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىن، جۇرەك سوعىسىن عانا كورسەتە الادى. «ٴتىپتى، كوڭىل-كۇيى جوق نەمەسە ٴبىر نارسەگە الاڭداۋلى ادام تەستەن وتپەي قالىپ، وتىرىك ايتىپ جۇرگەن سۋايت ٴوتىپ كەتۋى دە مۇمكىن»، دەيدى ۋيليامس.

سيۋزان ستەحليكتىڭ ايتۋىنشا، جۇمىس بەرۋشىلەر پوليگراف تەستەردى وتكىزبەس بۇرىن ونىڭ نە ٴۇشىن كەرەك ەكەنىن ناقتى بىلگەنى ٴجون. ٴبىر قىزمەتكەرمەن پروبلەما تۋىندادى ما؟ بارلىعىن بىردەي تەستەن وتكىزگەن دۇرىس پا؟ قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى وعان كەلىسەدى مە؟ مىنە، جۇمىس بەرۋشى وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ تابۋى كەرەك.

«جالعاندىق دەتەكتورى جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەر اراسىندا سەنىمسىزدىك تۋعىزادى. ٴتىپتى، پوليگرافتاردى پايدالانعان كۇننىڭ وزىندە، ودان وتپەي قالعان قىزمەتكەرلەرگە نە ىستەيسىز؟ بۇل سۇراقتىڭ دا جاۋابى ب ۇلىڭعىر»، دەيدى ستەحليك.

ال لوندون بيزنەس مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى دەن كابەلدىڭ ايتۋىنشا، جۇمىس ورىندارىنداعى پوليگراف تەستەر قىزمەتكەرلەردى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «قىزمەتكەرلەردەن جۇمىسقا قاتىسى جوق قانداي ومىرلىك ماڭىزى بار شەشىم قابىلداعانى تۋرالى سۇراۋ كەرەك. ولار ناقتى نە تۋرالى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ وتىرعانىن، ونىڭ جۇمىسقا قانداي قاتىسى بارىن بىلمەۋى كەرەك. بۇل اتا-اناڭمەن تىلدەسكەن سياقتى اسەردە قالدىرادى»، دەيدى ول.

ال اۆستراليانىڭ پوليگراف اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى ستيۆ ۆان اپەرەننىڭ ايتۋىنشا، كەي جاعدايدا جالعاندىق دەتەكتورلارى قىزمەتكەرلەرگە دە كومەكتەسۋى مۇمكىن. «اۆستراليادا كوپتەگەن شتاتتاردا جۇمىس ورىندارىندا پوليگرافتاردى پايدالانۋ زاڭدى سانالادى. ارينە، وعان تەك قىزمەتكەردىڭ رۇقساتى مەن كەلىسىمى كەرەك. كوپشىلىگى باستىقتار جالعاندىق دەتەكتورىن تەك كريمينال نەمەسە ەتيكاعا ساي كەلمەيتىن جاعدايلاردى انىقتاۋ ماقساتىندا عانا پايدالانادى دەپ ويلاۋى مۇمكىن. مىسالى، جۇمىستا وزىنە جالا جابىلعانىن دالەلدەگىسى كەلەتىن قىزمەتكەرلەرجيى كەلەدى. ولارعا دا جالعاندىق دەتەكتورى كومەككە كەلە الادى دەپ ويلايمىن»، دەيدى ستيۆ ۆان اپەرەن.

زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي، ەگەر ٴسىز ٴوزىڭىز تۋرالى اقپاراتتى تولىق ايتقىڭىز كەلمەسە، ٴبارىبىر ونىڭ سالدارى ناشار بولادى. 2015 جىلى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى جۇرگىزگەن جەتى بىردەي زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سەنسەك، كوپشىلىگى ٴوزى تۋرالى اقپاراتتى اشىپ ايتا بەرگىسى كەلمەيدى. ٴتىپتى، بۇرىنعى ومىرىندە بولعان كەلەڭسىز جاعدايلار مەن زياندى ادەتتەردى دە ايتپايتىن قىزمەتكەردىڭ جاۋاپتارى الاياقتاردىڭ جاۋاپتارىنا ۇقساس بولعان.

جۇمىس بەرۋشى ٴسىز تۋرالى قانشالىقتى كوپ ٴبىلۋى كەرەك؟

ٴبىز باستىقتار قىزمەتكەرلەردىڭ كەز كەلگەن ارەكەتى مەن كەز كەلگەن مالىمەتتەرىن باقىلاي الاتىن الەمدە ٴومىر ٴسۇرىپ جاتىرمىز. وسى رەتتە كەيبىر ادامدار جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق ەكەنىن ايتۋى مۇمكىن. ولار ٴتىپتى ويلانباستان جالعاندىق دەتەكتورىنان ٴوتىپ، باستىسى، وزىنە جۇمىستىڭ كەرەك ەكەنىن ويلايدى. دەگەنمەن، پوليگراف تەستەر جۇمىس ورىندارىندا كوپتەپ پايدالانىلا باستاسا، ونىڭ سوڭى نەگە اپاراتىنىن مۇقيات ويلانعان ٴجون.

«ەگەر كوپتەگەن قىزمەتكەرلەر جالعاندىق دەتەكتورىنان وتۋگە قارسى بولماسا، تەستەن وتۋدەن باس تارتقان ادامعا بارلىعى كۇمانمەن قاراي باستايتىنى انىق. بۇل دا ٴسىزدىڭ جاسىرعانىڭىز بار ەكەنىن كورسەتەدى نەمەسە جۇمىس بەرۋشى مەن ارىپتەستەرگە كەرى اسەر ەتەدى»، دەيدى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەتيكا بويىنشا پروفەسسورى نيك بوستروم.

ال ناتيجە شە؟ پوليگراف تەستتەردىڭ ناتيجەلەرىنىڭ انىقتىعى مەن دالدىگى تۋرالى ناقتى مالىمەتتەر جوق. ٴتىپتى، كوپتەگەن سوتتار جالعاندىق دەتەكتورىنىڭ ناتيجەلەرىن ايعاق رەتىندە قاراستىرمايدى.

اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان التىناي قۋانىشبەك


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

سسىلكي پو تەمە:
كوممەنتاريي