وتباسى جانە فەمينيزم: الەم بويىنشا ايەلدەر قۇقىعىنداعى باعدار قانداي؟ - الەم|19 قىركۇيەك 2018، 21:47
كۋرسى ۆاليۋت وبنوۆليايۋتسيا
استانا:

وتباسى جانە فەمينيزم: الەم بويىنشا ايەلدەر قۇقىعىنداعى باعدار قانداي؟

ايەلدەر وسى كۇنگە دەيىن وتباسىن جوسپارلاپ، ٴوز قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى ٴۇشىن، انالار ٴولىمىن ازايتۋ ٴۇشىن ۇزاق ٴارى قايسارلى تۇردە كۇرەسىپ كەلەدى. بۇل كۇرەستىڭ حرونولوگياسى قانداي بولدى؟ baq.kz اقپارات اگەنتتىگى نازارلارىڭىزعا the guardian باسىلىمىندا جاريالانعان كولەمدى ماقالانىڭ ىقشامدالعان اۋدارماسىن ۇسىنادى.

عاسىرلار بويى ايەلدەر كۇش بىرىكتىرىپ، ومىرلەرىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ٴوز قۇقىقتارىن قورعاۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى. ٴبىراق، سوعان قاراماستان، ەڭ ماڭىزدى دەگەن وزگەرىستەردىڭ ٴوزى سوڭعى قىرىق جىلدا عانا بولدى. بۇل ارالىقتا ايەلدەرگە ساتسىزدىكتەر دە، بەلگىلى ٴبىر دەڭگەيدەگى جەتىستىكتەر دە سەرىك بولدى. ونىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ حالىقارالىق ٴتورت كونفەرەنسياسى، بۇۇ-نىڭ كوپتەگەن رەزوليۋسيالارى دا بار.

بۇل كۇرەستە، اسىرەسە، ايەلدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتى قۇقىعى ٴالى دە داۋلى ماسەلە سانالادى. دەگەنمەن، الەم بويىنشا انا مەن بالا ٴولىمىن ازايتۋ، وتباسىن جوسپارلاۋعا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ، دەنساۋلىق جاعدايىن جاقسارتۋعا بايلانىستى ٴبىرشاما جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلگەنى راس.

1975 جىل: ايەلدەر جىلى

الەم بويىنشا تۋۋ كوەففيسيەنتى 4.17، حالىق سانى 4 ميلليارد بولدى.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ديسكريميناسيانى ازايتۋعا اتسالىسۋ ماقساتىندا 1975 جىلدى حالىقارالىق ايەلدەر جىلى دەپ جاريالادى. مەكسيكادا ايەلدەر پروبلەماسىنا ارنالعان بۇكىلالەمدىك ٴبىرىنشى كونفەرەنسيا ٴوتتى. وعان الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 133 ۇكىمەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قاتىستى. بۇل كونفەرەنسيا «تاريحتاعى ەڭ ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ٴبىرى» رەتىندە سيپاتتالدى. كونفەرەنسيا ناتيجەسىندە ايەلدەر قۇقىعىنا ارنالعان ون جىلدىق جوسپار قابىلداندى.

بۇل جىلدارى ايەل بويىنشا تۋۋدىڭ ورتاشا كوەففيسيەنتى 4،17 بولدى. بۇل كورسەتكىش رۋاندا، يەمەن مەن ليۆيادا تىپتەن جوعارى بولدى. سەبەبى بۇل مەملەكەتتەردە ايەلدەر سەگىز بالاعا دەيىن تۋاتىن ەدى. ال ەڭ از كورسەتكىش اقش پەن ۇلىبريتانيادا تىركەلدى. بۇل ەكى مەملەكەتتە ورتاشا ەسەپپەن كوەففيسيەنت كورسەتكىشى سايكەسىنشە 1،77 جانە 1،81 بولدى. 1972 جىلى اقش وتباسىلىق جاعدايىنا قاراماستان بارلىق ايەلدەردىڭ بالا تۋۋىن باقىلاۋدى زاڭداستىردى. ال ۇلىبريتانيادا 1961 جىلدىڭ وزىندە بالا كوتەرۋدەن قورعايتىن دارى-دارمەكتەر ەركىن ساتىلدى. تەك 1974 جىلى عانا ونى ەمحانالار تەگىن تاراتاتىن بولدى.

1976 جىل

بۇۇ مەكسيكاداعى حالىقارالىق كونفەرەنسيادا قابىلداعان ون جىلدىق جوسپاردى ورىنداۋ 1976 جىلى باستالدى. جەلتوقسان ايىندا بۇۇ ايەلدەرگە ارنالعان دامۋ قورى − unifem قۇرىلدى. بۇل قور جۇمىسى ايەلدەر قۇقىعىنا بايلانىستى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالدى.

1977 جىل

اقش حيۋستوندا ٴبىرىنشى ۇلتتىق ايەلدەر كونفەرەسنياسىن وتكىزدى. وعان بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. دەلەگاتتار ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىعى، بالالاردىڭ ساپالى ٴارى ارزان كۇتىمى، زورلىق-زومبىلىقتى ازايتۋعا تىرىسۋ، وتباسىن قۇرۋ سەكىلدى ماسەلەلەرگە قاتىستى ىس-ارەكەتتەر جوسپارىن بەكىتتى.

1979 جىل

بۇۇ ايەلدەرگە قاتىستى كەز كەلگەن ديسكريميناسيا فورماسىن ليكۆيداسيالاۋ تۋرالى كونۆەنسيا (cedaw) قابىلدادى. ايەلدەر قۇقىعىنىڭ حالىقارالىق بيلىنە سايكەس وندا بارلىق ايەلدەر ٴۇشىن رەپرودۋكتيۆتى قۇقىق ماڭىزدى ماسەلە ەكەنى ايتىلىپ، ايەلدەردىڭ وتباسىن جوسپارلاۋعا قاتىستى كەز كەلگەن اقپاراتقا جانە مەديسينالىق كومەككە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. كونۆەنسيانى 189 مەملەكەت راتيفيكاسيالادى.

1980 جىل: جاھاندىق پروگرەسس

الەم بويىنشا تۋۋ كوەففيسيەنتى 3.7، حالىق سانى 4،4 ميلليارد بولدى.

ايەلدەر پروبلەماسىنا ارنالعان ەكىنشى بۇكىلالەمدىك كونفەرەنسيا كوپەنگاگەندى ٴوتتى. وعان 145 مەملەكەت وكىلدەرى قاتىستى جانە ولار الداعى ون جىلعا ارنالعان نەگىزگى تاقىرىپتاردى تالقىلادى. دەگەنمەن، قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ايەلدەر قۇقىعىن دامىتۋعا قاتىستى ىس-ارەكەتتەردى قاراستىرا كەلە قارجى جەتىسپەۋشىلىگى مەن ساياسي ەرىكتىڭ ازدىعىن اتاپ ٴوتتى. سەبەبى كوپ ەلدەردە ايەلدەر قۇقىعىندا ەش وزگەرىس بايقالمادى.

1984 جىل

مەكسيكادا حالىق سانىنا بايلانىستى كونفەرەنسيا وتكىزىلدى. وندا اقش پرەزيدەنتى رونالد رەيگان جاڭا ساياسات ۇسىنىپ، اقش قارجىلاندىرىپ وتىرعان كەز كەلگەن شەتەلدىك ۇيىمعا ابورت ٴۇشىن باسقا سەرىكتەستەردەن قارجى الۋعا تىيىم سالدى. بۇل مەحيكونىڭ ساياساتىنا ۇقسايدى. حەلمس 1973 جىلى وتباسىن جوسپارلاۋدىڭ ٴبىر فورماسى رەتىندە ابورت ماسەلەسىندە امەريكادان كومەك الۋعا تىيىم سالعان بولاتىن.

1985 جىل: 10 جىل وتكەن سوڭ

الەم بويىنشا تۋۋ كوەففيسيەنتى 3.5، حالىق سانى 4،8 ميلليارد بولدى.

ايەلدەر قۇقىعىنا بايلانىستى قابىلدانعان ون جىلدىق جوسپاردىڭ سوڭعى ناتيجەلەرى بويىنشا نايروبيدە ايەلدەر پروبلەماسىنا ارنالعان ٴۇشىنشى بۇكىلالەمدىك كونفەرەنسيا وتكىزىلدى. وعان 157 مەملەكەتتەن 1400 دەلەگات قاتىستى. كونفەرەنسيادا گەندەرلىك تەڭدىك ايەلدەر ٴۇشىن الىستاعى ارمانعا اينالعانى ايتىلدى. سونىمەن قاتار ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى ازايتۋ ٴۇشىن كۇرەستى ارتتىرۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلدى.

كونفەرەنسيادا گەندەرلىك تەڭدىك پەن ايەلدەردىڭ بەيبىت ٴومىر ٴسۇرۋى ٴۇشىن قاجەتتى ستراتەگيالاردى قابىلداپ، كەدەرگىلەردى جويۋ كەرەكتىگى تۋرالى دا ايتىلدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ٴۇشىن ۇكىمەت وكىلدەرىنە بۇل ماسەلەگە ايەلدەردى دە تارتۋ ۇسىنىلدى.

اقش كەمپ-كاستەن شەشىمىنە، ياعني، ۇيىمدارعا شەتەلدىك قارجىلىق كومەككە تىيىم سالاتىن شەشىمگە بايلانىستى بۇۇ قورىن قارجىلاندىرۋدى توقتاتتى.

1989 جىل

چيلي پرەزيدەنتى اۋگۋستو پينوچەت پرەزيدەنت ورنىنان كەتپەس بۇرىن كونستيتۋسياعا كەز كەلگەن جاعدايدا ابورت جاساۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى وزگەرىس ەنگىزىپ كەتتى. وسىلايشا چيلي سالۆادور، دومينيكان رەسپۋبليكاسى، مالتا مەن نيكاراگۋادان كەيىن ابورتقا تولىعىمەن تىيىم سالعان بەسىنشى مەملەكەتكە اينالدى. ال لاتىن امەريكاسى مەن كاريب ەلدەرىندە الەمدەگى ەڭ ٴقاۋىپتى ابورت دەڭگەيى بايقالدى.

1990 جىل

الەم بويىنشا انالار ٴولىمىنىڭ دەڭگەيى 100 000 ادامعا شاققاندا 385 كولەمىندە بولدى. ياعني، جىل سايىن جۇكتىلىك پەن بالا تۋۋ جاعدايىنان 532 مىڭ ايەل كوز جۇمدى. ەڭ كوپ ٴولىم شىعىس جانە وڭتۇستىك افريكادا تىركەلدى. بۇل ەلدەردە بوسانعان 100 مىڭ ايەلدىڭ ٴ1100-ى قايتىس بولاتىن.

1993 جىل

اقش پرەزيدەنتى بولىپ بيلل كلينتون سايلانىپ، ول ابورتقا قاتىستى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قارجىلاندىرۋىنا سالىنعان تىيىمدى الىپ تاستادى جانە بۇۇ قورىن قارجىلاندىرۋدى قايتا قالپىنا كەلتىردى.

ۆەناداعى ادام قۇقىعى تۋرالى بۇكىلالەمدىك كونفەرەنسيادا ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق ادام قۇقىعىنىڭ شەكتەلۋىنە جانە بۇزىلۋىنا جاتاتىنى ايتىلدى. ال بۇۇ باس اسسامبلەياسى ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى شەكتەۋ تۋرالى دەكلاراسيا قابىلدادى. وندا زورلىق تۇرلەرى مەن ونىڭ سيپاتتارى ايتىلدى.

1994 جىل

كايردە وتكەن حالىق سانى مەن دامۋ تۋرالى حالىقارالىق كونفەرەنسيادا 179 مەملەكەت وكىلدەرى رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق پەن ايەلدەر قۇقىعى دامۋعا ارنالعان كەز كەلگەن باعدارلامانىڭ وزەگىنە اينالۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار بۇل مەملەكەتتەر انا ٴولىمىن ازايتىپ، رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىققا بايلانىستى بارلىق جاعدايدى جاساۋ تۋرالى كەلىستى.

1995 جىل: بەيجىڭ جوسپارى

الەم بويىنشا بالا تۋۋعا قابىلەتتىلىك كوەففيسيەنتى 2.8، انا ٴولىمىنىڭ كوەففيسيەنتى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 369، الەم بويىنشا حالىق سانى 5،7 ميلليارد بولدى.

بەيجىڭدە ايەلدەر پروبلەماسىنا ارنالعان ٴتورتىنشى بۇكىلالەمدىك كونفەرەنسيا ٴوتتى. وندا ايەلدەر مۇمكىندىگى مەن قۇقىعىن قورعاۋدىڭ 12 بالدىق جوسپارى بەكىتىلىپ، وعان 189 مەملەكەت قول قويدى. قۇجاتتا 2000 جىلعا دەيىن ساپالى مەديسينالىق-سانيتارلىق كومەك دەڭگەيىن ارتتىرىپ، انا ٴولىمىن 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا 50 پايىزعا دەيىن ازايتۋ تۋرالى ماقسات قويىلدى. سونىمەن قاتار قۇجاتتا وتباسىن جوسپارلاۋعا بايلانىستى قىزمەتتەردى ارتتىرىپ، قىزداردى ەرتە تۇرمىسقا بەرۋدى ازايتۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. اقش-تىڭ ٴبىرىنشى حانىمى حيللاري كلينتون «ادام قۇقىعى – ايەل قۇقىعى، ايەل قۇقىعى – ادام قۇقىعى» ەكەنىن ايتتى. ال پەرۋ پرەزيدەنتى ٴوز ەلىندە ٴماجبۇرلى تۇردە ستەريلدەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جوققا شىعاردى.

2000 جىل

بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى 1325 رەزوليۋسياسىن قابىلدادى. وندا ايەلدەردىڭ شيەلەنىستەردى شەشۋ كەزىندەگى ٴرولى مەن بەيبىتشىلىكتى قالىپتاستىرۋعا اسەرى، سوعىستاعى تاجىريبەلەرى مەن ونىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى ايتىلعان. سونىمەن قاتار الداعى 15 جىلدا ايەلدەر قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى جەتى رەزوليۋسيا قابىلداناتىنى، زورلاۋ سوعىس قۇرالدارىنىڭ ٴبىرى رەتىندە تانىلاتىنى دا ەسكەرتىلگەن. سونداي-اق 2015 جىلعا قاراي ون بەيبىت كەلىسىمنىڭ جەتەۋى گەندەرلىك پروبلەماتيكا مەن ايەلدەر ماسەلەسىنە ارنالاتىنى، ٴبىراق قارجىلاندىرۋ ايەلدەرگە قاجەتتى كومەك كورسەتۋدەگى باستى قيىندىقتاردىڭ ٴبىرى بولىپ قالا بەرەتىنى دە ايتىلعان.

بۇۇ باس اسسامبلەياسى مىڭجىلدىق دەكلاراسياسىن قابىلدادى.

2001: مىڭجىلدىق تالاپتارى

الەم بويىنشا حالىق سانى 6،2 ميلليارد ادام.

مىڭجىلدىق باسىندا الەم كەدەيلىك پەن اشتىقتان قۇتىلۋ ٴۇشىن سەگىز ٴتۇرلى دامۋ ماقساتىن بەكىتتى. ولاردىڭ ىشىندە گەندەرلىك تەڭدىكتى، ايەلدەر قۇقىعى مەن مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ، انا مەن بالا ٴولىمىن ازايتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر باستى ورىنعا شىقتى. بۇل جىلدارى 100 مىڭ بوسانۋ جاعدايىنىڭ 332-سىندە انا ٴولىمى تىركەلدى. شىعىس جانە وڭتۇستىك افريكاداعى كورسەتكىش ازايعانىمەن (100 مىڭ جاعدايدا 766 ٴولىم)، باتىس جانە ورتالىق افريكادا جاعداي بۇرىنعى دەڭگەيدە قالدى (100 مىڭ جاعدايدا 973 ٴولىم).

اقش پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان دجوردج بۋش قايتادان كەمپ-كاستەن شەشىمىن قابىلدادى، ياعني، ابورت ماسەلەسىندە سىرتتان قارجىلاندىرۋعا تىيىم سالدى.

2009 جىل

اقش پرەزيدەنتى باراك وباما كەمپ-كاستەن شەشىمىنىڭ كۇشىن جويدى. بۇۇ قورىن قارجىلاندىرۋدى قايتا قالپىنا كەلتىردى.

بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ حابارلاۋىنشا، جىل سايىن 47 مىڭ ايەل ٴقاۋىپتى ابور كەسىرىنەن كوز جۇمادى. بۇل بارلىق انالار ٴولىمىنىڭ 13%-ىن قۇرايدى.

2010 جىل: وتباسىن جوسپارلاۋ باستى ورىندا

الەم بويىنشا انالار ٴولىمىنىڭ كوەففيسيەنتى 246، حالىق سانى 6،9 ميلليارد بولدى.

بىرىككەن ۇلتتىر ۇيىمى گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ جۇمىسىن جەدەلدەتۋ ٴۇشىن بۇۇ-نىڭ ايەلدەرگە ارناپ قۇرىلعان ٴتورت توبىنىڭ جۇمىسىن بىرىكتىردى. اگەنتتىكتىڭ ٴبىرىنشى ديرەكتورى ميشەل باچەلەت بولدى.

بۇل كوميتەت ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى زەرتتەۋ، ايەلدەر ىسىندەگى ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ، باسشىلىققا ايەلدەردىڭ كەلۋىن قولداۋ سەكىلدى استەردى اتقارادى.

2011 جىل

بۇۇ ادام قۇقىتارى جونىندەگى كەڭەسى ديسكريميناسيانى توقتاتۋعا شاقىراتىن العاشقى رەزوليۋسيانى قابىلدادى.

2014 جىل

ۇلىبريتانيا شيەلەنىس جاعدايىنداعى زورلىقتى توقتاتۋ ٴۇشىن سامميت وتكىزدى. وعان 122 مەملەكەت وكىلدەرى قاتىستى. شاراعا ۇلىبريتانيانىڭ سىرتقى ىستەر ٴمينيسترى ۋيليام حەيگپەن بىرگە سونداي-اق انجەلينا دجولي دە قاتىستى.

بۇۇ باس اسسامبلەياسى بالالارمەن نەكەلەسۋدى توقتاتۋ تۋرالى «تاريحي» شەشىم قابىلدادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ماسەلەدە ەشقانداي شەشىم قابىلدانباعاندا، 2050 جىلعا قاراي 1،2 ميلليارد ايەل بالا كۇنىندە-اق تۇرمىستا بولادى.

2015 جىل: ايتىلماعان ماقسات، جاڭا مۇمكىندىكتەر

ورتاشا تۋۋ كوەففيسيەنتى 2.4. انا ٴولىمىنىڭ كوەففيسيەنتى 216. حالىق سانى 7،3 ميلليارد ادام.

1990 جىلمەن سالىستىرعاندا بوسانعاننان كەيىن قايتىس بولعان ايەلدەر كورسەتكىشى بۇكىل الەم بويىنشا 45%-عا ازايعان. دەگەنمەن، انالار ٴولىمىنىڭ 86% ٴالى دە افريكا مەملەكەتتەرىنە تيەسىلى. بۇل ەلدەردە ميلليونداعان ايەل مەدييسنالىق قىزمەتكەردىڭ كومەگىنسىز بوسانادى.

تاعى ٴبىر ايتا كەتەرلىگى، كونتراسەپسيا كورسەتكىشى بۇكىل الەم بويىنشا 64% ارتقان. بۇۇ حابارلاۋىنشا، 2030 جىلعا قاراي وتباسىندا بالا سانى از بولسا، الەم حالقى 9 ميللياردتان 8 ميللياردقا ازايۋى مۇمكىن.

وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا بۇۇ مۇشە مەملەكەتتەر تۇراقتى دامۋدىڭ 17 ماقساتىن قابىلدادى. ونىڭ ۇشەۋى انالار ٴولىمىن ازايتۋعا باعىتتالعان.

35 جىلدان كەيىن قىتاي ٴبىر بالا ساياساتىن توقتاتتى. مەملەكەتتە تۋۋ كوەففيسيەنتىنىڭ ازايۋى دەموگرافيالىق داعدارىس تۋعىزعان. بۇۇ بولجامىنا سەنسەك، 2022 جىلعا قاراي ٴۇندىستانداعى حالىق سانى قىتايمەن تەڭەسەدى.

2016 جىل

حالىقارالىق قىلمىستىق سوتتا زورلاۋدى سوعىس قارۋى رەتىندە قولدانۋعا قاتىستى العاشقى سوت پروسەسى اياقتالدى. ناتيجەسىندە كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى ۆيسە پرەزيدەنتى جان-پەر بەمبا كىنالى دەپ تانىلدى. سونىمەن قاتار چادانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى حيسسەن حابرە زورلاۋ، كۇش كورسەتۋ، ادامزاتقا قارسى قىلمىستار بويىنشا قاماۋعا الىندى.

2017 جىل

اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اق ۇيدەگى ٴبىرىنشى جۇمىس كۇنىندە-اق ابورتقا قاتىستى شەتەلدىك قارجىلاندىرۋ شەشىمىنە قايتا تىيىم سالىپ، تەك وتباسىن جوسپارلاۋ عانا ەمەس، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى بارلىق باعدارلامالاردا تىيىمدى ارتتىردى. ايەلدەر قۇقىعىن قورعاۋشىلار بۇل قادامعا قارسىلىق تانىتتى. ترامپ بيۋدجەتتى بەكىتكەندە دە وتباسىن جوسپارلاۋ ماسەلەسىندە شەتەلدىك قارجىلاندىرۋدىڭ بولماۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

الەم بويىنشا حالىق سانى 7،5 ميلليارد ادامدى قۇرادى. بۇۇ بولجامىنا سەنسەك، 2050 جىلعا قاراي حالىق سانى الەم بويىنشا 9،8 ميلليارد ادامعا جەتەدى.

اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان التىناي قۋانىشبەك


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي