BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

سالافيزم- تۇراقتىلىققا تونگەن ٴقاۋىپ

بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك دەڭگەيدە بەلەڭ العان ٴدىني ەكسترەميزم جانە تەرروريزم ٴبىر مەملەكەتتىڭ عانا پروبلەماسى ەمەس ەكەنى انىق.

2015 جىلى اقش-تا وتكەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى ٴ70-شى سەسسياسىندا پرەزيدەنت ن.ٴا.نازاربايەۆ حالىقارالىق ەكسترەميزممەن تەرروريزمگە قارسى تۇرا الاتىن ٴبىرىڭعاي الەمدىك جەلىنى قۇرۋدى ۇسىنا وتىرىپ، قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ ٴۇشىن جاھان جۇرتىنا جۇدىرىقتاي جۇمىلا كۇرەسۋدىڭۇتىمدى تەتىكتەرىن ەرەكشە ايقىنداپ بەرگەن ەدى.

سوڭعى ۋاقىتتا ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن لاڭكەستىك ارەكەتتەر ٴسالافيزمنىڭ راديكالدى اعىمدار مەن ەكسترەميستىك يدەيالاردىڭ باستاۋى ەكەندىگىن دالەلدەي كەلە،ونىڭ يدەيالىقتان قىلمىستىق نەگىزگە ٴوتۋ ٴقاۋپىن كورسەتتى.

سالافيلىك يدەولوگيا – زايىرلى مەملەكەت ۇستانىمىن تەرىستەپ، ازاماتتاردىڭ بوستاندىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە، ىشكى تۇراقتىلىقپەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا شابۋىل جاساۋ ارقىلى يسلام مەملەكەتى يدەياسىمەن الماستىرۋ ماقساتىندا ارەكەت ەتىپ، وراسان زور ٴقاۋىپ توندىرۋدە. سوندىقتان قازاقستان قوعامىنا جان-جاقتى ورنىعىپ قالىپتاسقان مەملەكەت رەتىندە سالافيزم يدەولوگياسىنىڭ تامىرىنا بالتا شاباتىنداي شەشىم قابىلدايتىن ۋاقىت كەلدى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى ىشىندە ەلىمىزدىڭ كونفەسسيالىق كەڭىستىگى جانە ٴدىن مەن ساياسات قاتىناسىندا ٴبىراز تاجىريبە جيناقتالىپ، قۇقىقتىق جاعىنان ٴدىن تۋرالى زاڭ جوبالارى مەن باپتارى تولىقتىرىلىپ،وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسى رەتتە بىزگە راديكاليزمگە شەكتەۋ قوياتىن جەكە جولداردى قاراستىرۋ كەرەكتىگى ايقىندالادى.

بۇگىندە سالافيزم يدەولوگياسىمەن كوپتەگەن مەملەكەتتەر كۇرەسىپ باعۋدا. بۇل تۇرعىدا كورشى مەملەكەتتەردىڭ تاجىربيەسىنە ٴۇڭىلىپ قارايتىن بولساق، الەمنىڭ ٴبىرقاتار ەلدەرى الدەقاشان تىيىم سالىپ ۇلگەرگەن. اتاپ ايتار بولساق، تاجىكستان، وزبەكستان، داعىستان ەلدەرىدە سالافيزم اعىمىنىڭ قىزمەتىنە زاڭمەن شەكتەۋ قويعان.

ىشكى مازمۇنىنان گورى سىرتقى فورماعا باسا ٴمان بەرۋ ارقىلى مۇسىلماندىقتىڭ كورىنىسىن قالىپتاستىرعىسى كەلەتىن بۇل اعىمەجەلدەن قالىپتاسقان ٴداستۇرلى ۇعىمداردى، ەلدىڭ تىرەگى بولىپ سانالاتىن ۇلتتىق-رۋحاني قۇندىلىقتاردى، ٴسالت-داستۇر، مادەنيەت جانە تاريحىمىزدى جوققا شىعارۋدى كوزدەيدى.

ولاردىڭ كەرىتارتپالىقتارى، سونداي-اق زايىرلى مەملەكەتتەردىڭ قاعيداتتارىنا، ٴدىنارالىق تاتۋلىق پەن تولەرانتتىلىق تۇسىنىكتەرىنە، تۇبەگەيلى قارسىلىق كورسەتىپ، شاريعي زاڭمەن باسقارىلمايتىن مەملەكەتتەردى مويىنداماۋ جانە باعىنباۋ ارقىلى جاقتاستارىن «ٴدىنسىز مەملەكەتپەن» كۇرەسۋگە ۇگىتتەپ، قوعامدا ۇلكەن الاۋىزدىق تۋدىرۋىنان كورىنىس تابۋدا. بۇنىڭ ٴبىر عانا دالەلى – تورتكۇل دۇنيەدە ورىن الىپ جاتقان لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ قاپتاپ كەتۋىندە.

كەز كەلگەن ٴدىننىڭ قيانات بىتكەنگە قارسى ەكەندىگىنە ٴمان بەرمەيتىن سالافيزم – ەشقاندايدا ٴدىن ەمەس، ساياسي مۇددەلەرگە نەگىزدەلگەن يدەولوگيا دەپ تانۋ كەرەك. وسى قاراپايىم قاعيدانى تۇسىنبەي، ساناسى ۋلانعانداردىڭ بۇگىندە بيلىككە، باسشىعا،اتا-اناعا قارسى شىعىپ، ولاردى «كاپىر» دەۋى، مەملەكەتتىك جۇيەگە تۇبەگەيلى قارسىلىق تانىتۋ ٴارقىلىوز ەلىندە لاڭ جاساپ جۇرگەندەردىڭ بەلەڭ الۋى، قازاقتىڭ قاسيەتتى توپىراعىندا ساياسيلانعان سالافيلىكتىڭ تىيىم سالىنۋى كەرەكتىگىن ايعاقتايدى.

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە جات يدەولوگياعا قارسى كۇرەسكە ەرەكشە دەن قويىلىپ، اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. ەلباسى ن.ٴا.نازاربايەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىندە ەكسترەميزم مەن تەرروريزم ٴقاۋپى جانە وعان قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى ەرەكشە تالقىلانىپ، ەلىمىزدە ورىن العان شابۋىلداردىڭ ٴمانسىز جانە ز ۇلىم ارەكەت ەكەنىباستى نازارعا الىندى. مۇنىڭ ٴداستۇرلى ەمەس سالافيزم ٴدىني اعىمى جولىن ۇستانۋشىلار توبىنىڭ تەرروريستىك شابۋىلى ەكەنىن جانە رەسپۋبليكادا ٴدىن ۇستانۋ بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ، ٴدىننىڭ اتىن جامىلىپ، ەلدەگى جاعدايدى ۋشىقتىرۋشىلاردىڭ بارلىعىنا قاتاڭ تويتارىس بەرۋ جاقتارى قاتاڭ ەسكەرىلدى. ەلباسىنىڭ بۇل تاپسىرمالارى كەراعار يدەولوگياعا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ باعىت باعدارىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىنداي تۇسەدى.

وسى رەتتە، تەك ٴبىزدى عانا ەمەس، بۇكىل يسلام الەمىن الاڭداتىپ، جاستاردىڭ ساناسىنا شابۋىل جاساپ جاتقان بۇل يدەولوگياعا قارسى عىلىمي، اقپاراتتىق جانە قۇقىقتىق تۇرعىداعى ۇتىمدى شارالاردى قابىلداۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. سوندىقتان قوعامدا ورىن الۋى مۇمكىن قاتەرمەن كۇرەستە مەملەكەتتىڭ جات يدەولوگياعا قارسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا قولداۋ تانىتۋ – ەل مەن كەلەر ۇرپاق الدىنداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ بورىشى ەكەنى انىق.

بولمىسى مەن باعىتى

بۇكىل قوعامعا بەلگىلى بولعانداي، بۇگىنگى زاماناۋي الەمدەدىن توڭىرەگىندەماڭىزدى سۇراقتاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرعانسالافيلىك اعىم.

سالافيلىك اعىمعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭمەن تىيىم سالۋ قاجەت پە،الدە جوق پا؟ –دەگەن ساۋالدار ازاماتتىق قوعام اراسىندا تۋىنداپ جاتقانى بەلگىلى.

وسىنداي ويدىڭ تۋىنداۋىنا دا سەبەپ بار. ويتكەنى ەلىمىزدە ولاردىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ، ەكى توپقا بولەتىن تۇلعالاردا از ەمەس. ماسەلەن، ولاردى حالىق اراسىندا «بايسالدى» جانە «راديكالدى» دەپ ٴبولۋ ورىن الدى.

بىراقسالافيلىك اعىمنىڭ بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ورنىققان زايىرلىلىق ۇستانىمىنا قارسىەكەنىن جانە وزدەرىنىڭ العا قويعان حاليفات قۇرۋ ماقساتىندا تايىنبايتىنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت.

نەگىزىنەن بۇل ٴاعىمحىىى-حىv عاسىرلاردا شام (قازىرگى سيريا) ولكەسىندە ٴومىر سۇرگەن يبن ٴتايميا(1263-1328 جج.)ەسىمدى تۇلعادان باستاۋ الاتىنىن بىلەمىز. يبن ٴتايميا ٴوز زامانىنداعى مۇسىلماندار اراسىندا ىرىتكى تۋعىزىپ، بىر-بىرىنە قارسى قويعان كەزدەرى تاريحتان بەلگىلى.

ٴحvىىى عاسىردىڭەكىنشى جارتىسىندا يبن ٴتايميانىڭ ۇستانىمىن جاڭعىرتقان ٴنادج (قازىرگى ساۋد ارابيا) ولكەسىندە ٴومىر سۇرگەن مۇحامماد يبن ابدۋل ۆاححاب (1703-1792 جج.). جالپى سالافيلىك اعىمىنىڭ قۇرىلۋ نەگىزىيسلام دىنىندەگى ٴداستۇرلى ٴمازھابتاردى مويىنداماۋ، ونىڭ يمامدارىنا بويۇسىنباۋجانە ولارعا قارسى شىعۋ تۇرعىسىندا پايدا بولعان ۇستانىم.

بۇگىنگى تاڭدا سالافيلىك باعىتتاعى «بايسالدى» جانە «راديكالدى» ۇستانىمىنداعى ازاماتتار جوعارىدا اتالعان تۇلعالاردىڭ ادەبيەتتەرىن ەرەكشە دەن قويىپ وقيدى. بۇل ادەبيەتتەردەن سۋسىنداعانداردىڭ ويلارى مەن ٴقوزقاراستارى ٴبىر ارنادا توعىسۋى ناتيجەسىندە ولاردىڭ ۇستانىمدارىمەن امالدارى ورتاق كەلەدى. ناقتىراق كەلتىرەر بولساق،يبن ٴتايميانىڭ «ٴۇش نەگىز» (قر زاڭمەن تىيىم سالىنعان)، «اكيدا ال-ۋاسيتيا» جانە مۇحامماد يبن ابدۋل ۆاححابتىڭ «ٴتورت ەرەجە»، «تاۋحيد كىتابى» (قر زاڭمەن تىيىم سالىنعان) ت.ب. ادەبيەتتەرى باسشىلىققا الىنادى.قاسيەتتى قۇراننان كەيىنگى نەگىزگى يسلامنىڭ قاينار كوزىنە تەڭەيتىن ادەبيەتتەردى وزدەرىمەن قاتار وزگەلەرگە دە يماننىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرۋعا ۇگىتتەۋ ارقىلى مىندەتتەيدى.

سوندىقتان ٴسالافيزم اعىمىنداعى ادەبيەتتەردىڭ ەلىمىزدە، ونىڭ ىشىندە جاستار اراسىندا ەتەك ٴالماۋىناتيىستى شارا قولدانىپ،ولاردىڭ دۇرىس تاڭداۋ جاساۋىنا باعىت-باعدار كورسەتۋىمىز قاجەت.

بۇل يدەولوگيانىڭ ٴتۇپ ماقساتى مۇسىلماندار اراسىندا ىرىتكى تۋدىرىپ، بىر-بىرىنە قارسى قويۋ ارقىلى ۇلكەن ساياسي مۇددەلەردى كوزدەيدى. مۇنىڭ زاردابىنبۇگىنگى تاڭدا قوعامدا ورىن العان جات ارەكەتتەردەن ايقىن اڭعارىپ ٴجۇرمىز.

ٴسالافيزم اعىمى ەنتەلەپ ەنگەن وتباسىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي قويمايتىنى انىق. كۇللى مۇسىلمان الەمىمەن قاتار، ەلدىگىمىزبەن ەرتەڭىمىزگە قاتەرلى ٴسالافيزم اعىمىنىڭ تامىرىنا تۇبەگەيلى بالتا شابۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.سوندىقتان مەملەكەت جانە ازاماتتىق قوعام بولىپ ٴسالافيزم اعىمىنا ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى مەن تاپسىرمالارىنا قولداۋ تانىتىپ، تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىندا كۇرەس جۇرگىزۋدە كۇش بىرىكتىرۋىمىز قاجەت.

ازاماتتىق قوعام ٴۇشىن ٴقاۋىپتى

سالافيزم يدەولوگياسىنىڭ ەرەكشەلىگى –كۇندەلىكتى ومىردە ٴدىني ليدەرلەرگە كوزسىز كوبەلەكتەي ىلەسىپ مويىنسۇنۋ. مۇنداي امالدىڭ ىسكە اسۋىكوپشىلىكتى ساياسي ماقساتتا الداپ-ارباۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ٴتۇپ نەگىزىندە سالافيزم يدەولوگياسى ساياسي ماقساتتاردى كوزدەگەن بەلگىلى ٴبىر توپتاردىڭ يدەولوگياسى بولىپ تابىلادى.

يسلام ٴدىنىن سالافيزم يدەولوگياسى تۇرعىسىنان ٴتۇسىنۋ دەگەنىمىز:

- فورماليزم، ياعني مازمۇننان گورى سىرتقى فورمانى قۋۋ. بۇل دەگەنىمىز بۇكىل ٴمۇسىلمانداردىڭ ٴومىر ٴسۇرۋ سالتىن ۋنيفيكاسيالاۋ;

- وزگەشە ويلايتىندارعا دەگەن سابىرسىزدىق. وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىمەن كەلىسپەيتىندەرگە قارسى زورلىق-زومبىلىقتى ناسيحاتتاۋ;

- سالافيزم يدەولوگياسىنىڭ ۇستانىمدارىنا سايكەس كەلمەيتىندەرمەن كۇرەسۋ. جيھادتى ٴبىرىنشى ورىنعا قويۋ;

- ساياسي جانە الەۋمەتتىك قىزمەت سالالارىندا بەلسەندىلىك تانىتىپ، پسيحيكالىق كۇرەس ادىس-تاسىلدەرىن قولدانۋ;

- قوعامدى «مۇسىلماندار» جانە «مۇسىلمان ەمەستەر» دەپ ەكىگە ٴبولىپ قاراستىرۋ. مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ ٴوزىن جىككە ٴبولىپ، شىنايى مۇسىلماندار دەپ تەك ٴسالافيزمدى عانا مويىنداۋ.

جوعارىدا كورسەتىلگەن سيپاتتار يسلامنىڭ ورتودوكسالدى سۇننيزمىنەن الدەقايدا وزگەشە بولىپ سانالادى. تەولوگيالىق جاعىنان قاراستىرساقتا ەكەۋىنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىقتار بار. مۇسىلمان الەمىندە الەۋمەتتىك-ساياسي ماقساتتاردى كوزدەگەن «فۋندامەنتالدى» يسلامي باعىتتاردىڭ تامىرىنا، شىعۋ-تەگىنە نازار اۋداراتىن بولساق، ونىڭ نەگىزىندە وسى سالافيزم يدەولوگياسىنا قاتىستىلىقتى بايقاۋعا بولادى. اتالمىش باعىتتاردىڭ جەكەلەگەن توپتارىنىڭ راديكالدانۋى ٴبىر جاعىنان حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ ورشۋىنە نەگىز بولىپ وتىر. ماسەلەن، سالافيتتەردىڭ ٴدىني كوسەمدەرى بولىپ سانالاتىنداردىڭ قاتارىندا اراب تۇبەگىنەن شىققان يبن باز، يبن ۋسەيمين، يبن فاۋزان سەكىلدى شەيحتەردىڭ ەسىمدەرى بار. بۇل شەيحتەر سالافيزم اعىمىنا جاتقانىمەن، وزدەرىن مادحالي يمامنىڭ جاقتاستارىنا جاتقىزىپ، «تەررويزممەن بايلانىسىمىز جوق» دەپ مالىم-دەيدى. ناتيجەسىندە، سالافيتتەردىڭ قاتارىندا جيھادشىلار مەن تاكفىرشىلەرگە جاتپايتىن «مادحاليلەر» دەگەن توپ پايدا بولىپ، ۋاقىت وتە كەلە قوعام اراسىندا «مادحاليلىككە قاتىستىلار»، ولاردىڭ ٴدىني كوزقاراستارىنا قاراپ، «بايسالدىلار» دەگەن اتالىم ەندى.

«بايسالدى سالافيتتەر» الەم بويىنشا وزدەرىنىڭ قاتارىن كۇننەن-كۇنگە كوبەيتۋدە. قوعامدى «مۇسىلماندار» جانە «مۇسىلمان ەمەستەر» دەپ ەكىگە بولەتىن يدەولوگتاردىڭ قاتارىندا جوعارىدا اتى اتالعان «بايسالدى»دەپ سانالاتىن سالافيزم يدەولوگياسىنىڭ ٴدىني كوسەمدەرى بار.ٴبىرقاتار وتاندىق جانە شەتەلدىك تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، الەم بويىنشا حالىقارالىق دەڭگەيدە سالافيزم يدەولوگياسىنىڭ ىقپالى كۇن سايىن ارتىپ كەلەدى.

شەتەلدە جۇرگەن سالافيتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلعان ادامداردىڭ اراسىندا تمد مەملەكەتتەرى ازاماتتارىنىڭ سانى از ەمەس. ولاردىڭ كوزدەگەن ماقساتتارى تومەندەگىدەي:

- الەمدە ورىن الىپ جاتقان لاڭكەستىك وقيعالاردىڭ سالافيزم يدەولوگياسىنا قاتىستىلىعىن جوققا شىعارۋ;

- قارۋلى جيھادتىڭ ورنىنا اقپاراتتىق-پسيحولوگيالىق جيھاد جۇرگىزۋ;

- مۇسىلمان جانە مۇسىلمان ەمەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سەنىمىنە كىرە وتىرىپ، حالىق اراسىندا سالافيزم يدەولوگياسىن ەمىن-ەركىن ناسيتتاۋ;

- «يسلام ٴدىنىن قورعاۋ» دەگەن ۇرانمەن دىنگە سەنۋشىلەردى ساياسي جانجالدارعا كيلىكتىرۋ بولىپ تابىلادى.

يدەولوگيالىق تۇرعىدان سالافيزممەن كۇرەس ٴداستۇرلى يسلام ٴدىني سەنىمى ارقىلى جۇرگىزىلۋى قاجەت. زايىرلى ٴارى قۇقىقتىق مەملەكەت بولىپ تابىلاتىن قازاقستان سالافيزم اعىمىنىڭ ەتەك جايۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا زاڭدىق نورمالارىن كۇشەيتۋى ٴتيىس. سالافيزم يدەولوگياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا ٴالى دە بولسا تامىرىن جايىپ ۇلگەرگەن جوق. سوندىقتان، سالافيزم سەكىلدى كەراعار اعىمدارعا توسقاۋىل قويۋ زامان ٴارى زاڭ تالابى بولىپ تابىلادى. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وبەكتيۆتى مۇمكىندىكتەرىدە بارشىلىق.

ر.امانتاي،

مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى

اقپاراتتىق جۇمىس جانە باق-قا مونيتورينگ ٴبولىمىنىڭ

جەتەكشى ساراپشىسى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي