BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

جاستاردىڭ جاڭا كەلبەتى نەمەسە سۋبمادەنيەت دەگەنىمىز نە؟

 جاڭا عاسىر كوپتەگەن دۇنيەلەردىڭ دامۋ شىڭىنا جەت- كەن، جاڭا لەپتىڭ باستاۋ العان كەزەڭى. بۇل تەك تەحنيكالىق جەتىستىكتەر، عىلىمي اشىلۋلارعا عانا بايلانىستى ەمەس، رۋحاني، مادەني جاڭاشىلدىقتىڭ دا بەلەڭ العان ۋاقىتى. جاڭا زامان ناتيجەلەرىنىڭ ٴبىرى - ٴفاناتيزمنىڭ ياعني، تابىنۋشىلىقتىڭ، پسيحولوگيالىق تالعامداعى ۇقساستىقتىڭ بەلگىلى ادامداردى ۇلتىنا، جىنىسىنا قاراماي، ٴبىر يدەيا تولقىنىنا بىرىكتىرۋى «سۋبمادەنيەت» ۇعىمىنىڭ قالىپتاسۋى. بۇل ٴۇردىس قازاقستانعا دا دەندەپ ەندى. سۋبمادەنيەت وكىلدەرىن كوشەدە كورگەندە بىردەن- اق تاني الامىز. سەبەبى ولاردىڭ كيىم كيىستەرى، وزدەرىن ۇستاۋى، سويلەۋلەرى تىم وزگەشە. باسىنان اياعىنا دەيiن قاپ- قارا كيiنگەن، بەت-كەلبەتiن دە قارامەن بوياپ العان، ٴۇستi-باسى مەتالدان جالتىراپ تۇرعان، وزگەلەرگە ۇقسامايتىن «ەرەكشە ادامدار» بەلگiلi بiر سۋبمادەنيەت وكiلدەرiن قۇرايدى. سۋبمادەنيەت قازىرگى ۋاقىتتا بiزدiڭ قوعامداعى جاستار ارا- سىندا بەلەڭ الىپ بارادى. وشاعى باتىستان باستاۋ الاتىن سۋبمادەنيەت ۇعىمى قازiر بار الەمدە كەڭ تارالعان. وعان، اسiرەسە، جاسوسپiرiمدەر كوپ قىزىعادى. سۇراش، ساعان دەگەن سەزىمدەرىمنىڭ مولشەرىن، ەشكىم جاۋاپ بەرمەيد، سەبەبى شەكسىزدىك ەسەپتەلمەيدى... ٴيا، بۇل جاقىندا عانا ونەر ساحناسىنا شىققان «91» اتتى توپتىڭ جاڭا ولەڭى. بۇل توپتى 16 جىلدان بەرى كيەلى ساحنادا ٴان سالىپ جۇرگەن «وردا» توبىنىڭ مۇشەسى ەربولات بەدەلحان قۇرعان. راس، اركىمنىڭ ٴسۇيىپ تىڭدايتىن ٴانشىسى بار. «وردا» توبىنىڭ كەي اندەرى ماعان ۇنايتىن، ال جاقىندا جارىققا شىققان «91» توبى مەن ٴۇشىن رينات زايىتوۆتىڭ تىلىمەن ايتقاندا جيىركەنىش تۋدىردى. ٴان مەن ٴانشى تۋرالى ٴبىرىنشى رەت جازىپ وتىرعانىمىز جوق. الايدا، مىنا كوشىرمە توپ (سەبەبى وزدەرىن تۋرا كارىس جىگىتتەرىنە ۇقساتىپ العان اۆت.) جايلى جالعىز مەن ەمەس، كۇنى كەشە بيسەن قۇرانبەكتىڭ «ايتۋعا وڭاي» باعدارلاماسى دا ٴبىراز سىناپ الدى. سونىمەن... قازاق ەستراداسىنداعى جاڭاشىلدىق دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتقانىمىزبەن، ٴبىزدىڭ قازاقى مادەنيەتىمىزگە وتە الىس، ەلىكتەۋشىلىكتەن، باسقا اعىمعا ويىسىپ بارا جاتقان جەتكىنشەكتەردىڭ بولاشاعىنا الاڭداماسقا بولمايدى. قازاق ٴان ونەرىنىڭ ەسترادالىق جانرى 1960 جىلداردان باستاپ قانات جايا باستادى. نۇرعالي ٴنۇسىپجانوۆ، ەسكەندىر حاسانعاليەۆ سياقتى انشىلەر دە سول كەزدە حالىققا كەڭىنەن تانىمال بولدى. ال 70-جىلدارى ونەر كوگىنە كوتەرىلگەن «دوسمۇقاسان» ٴانسامبلىنىڭ ورىنداۋىنداعى اندەر دە سول زامانداعى تىڭدارماندار ٴۇشىن ەداۋىر توسىن ەدى. 2000-شى جىلدا- رى ٴان ونەرىندە بىرنەشە باعىت پايدا بولىپ، رەپ، سيندي-پوپ، حيپحوپ تۇرىندەگى اندەر ٴجيى شىرقالاتىن بولدى. بۇگىنگى كۇنى وسىنداي جاڭاشا باعىت ۇستانعان توپتىڭ ٴبىرى وسى «91». اندەرىنىڭ ٴتىلى تۇسىنىكسىز، بيلەرى دە ەرسى، شەتەلدىڭ ەسىرتكىدەن ەسى كەتكەن ەسۋاستارىنداي باستارىن اندا-مىندا شايقاپ، جىن شاقىرىپ جاتقانداي جۇلقىنىپ باعادى. دەسە دە، ولاردىڭ اندەرى شەتەلدەردە تانىمال كورىنەدى-مىس. ٴتىپتى ولار بۇل توپقا «قازاقپوپ» دەگەن اتاۋ بەرىپ تە ۇلگەرگەن ەكەن. بۇتتارىنا تىرىسقان شالبار، قۇلاقتارىنا سىرعا تاعىپ، شاشتارىن قىزىل، سارى تۇسكە بوياعان قازاقتىڭ قارادومالاقتارىنا قارنىڭ اشادى. توپتىڭ ٴانشىسى «91» اتاۋىن ماقتانىشپەن «91 جىلى ٴبىز ٴوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. جاستاردىڭ كوزقاراسى، ونەرى تاۋەلسىز بولعاندىقتان وسىلاي اتادىق» دەيدى. ال، توپتى قۇرۋشى ەربولات بەدەلحان ونىڭ ماقساتىن «جاستارعا نازار اۋدارايىق، جاستار ٴۇشىن ەڭبەك ەتەيىك دەگەن ۇستانىمدى العانبىز. جاستارعا ەشكىم ٴمان بەرمەيدى، نەگە ولاردىڭ 99 پايىزى شەتەلدىڭ ٴانىن تىڭداۋى كەرەك، بىزدە ولارعا تۇتىناتىن ٴان جوق. سوندىقتان وسى توپ ومىرگە كەلدى. مەن ٴوزىم حيپحوپ سۋبمادەنيەتىنەن شىققان بالامىن. «91» توبى وسى قازاقپوپتىڭ العاشقى قارلىعاشتارى» دەپ ٴبوستى. ايتالىق، حيپپي قۇبىلىس رەتىندە العاش اقش-تا 60-جىلداردىڭ باسىندا وزگەرىپ كەتكەن قاجەتتىلىكتەر مەن ونى قاناعاتتاندىرا الماۋشىلىق ماسەلەلەرى نەگىزىندەگى كونترمادەنيەتتى كوڭىل-كۇيدىڭ كورىنىسى رەتىندە پايدا بولدى. ال باتىس جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى «تاقىر باستى» جاستار قوزعالىسىنىڭ پايدا بولۋى، ونىڭ رەسەيدەگى قاتىگەزدەنۋ جانە ساياساتتانۋ تاريحى - بۇل دا جاستار سۋبمادەنيەتىنىڭ ەمەس، كونترمادەنيەتىنىڭ كورىنىسى. قازاقستان - بەلگىلى داستۇرلەر مەن جاڭاشىلدىقتى وزىنە جيناقتاعان ەرەكشە مەملەكەت. جاستار قوعامنىڭ يننوۆاسيالىق پوتەنسيالى بولىپ تابىلادى. ولار ٴبىلىم الىپ، جاڭاشىلدىقتى قابىلداپ، ماماندىعى بويىنشا وسىپ-وركەندەۋدە. ٴوز سالالارىندا بەلسەندى. تاربيە مەن قۇندىلىقتاردى مۇرا رەتىندە قابىلداۋداعى داستۇرلەردى دە ۇمىتپايدى. دەگەنمەن، جاڭاشا ويلاۋ، جاڭاشا پوشىم- كەلبەت، ەرسى قىلىق، ەلىكتەۋشىلىك وسىلاردىڭ بارلىعى جاستاردىڭ سانا-سەزىمىنە قىلاۋ تۇسىرۋدە. سۋبمادەنيەت وسى ەكەن دەپ، ايدى اسپانعا ٴبىر-اق شىعارعان بۇل توپ كوپتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتكەنى راس. -بالالارعا كوزىنشە ايتايىن، توبىمىزدىڭ اتى «91» دەيدى. 86-شى جىلى ٴبىزدىڭ بوزداقتار الاڭعا شىققان كەزدە نە ٴۇشىن شىقتى، ەڭ ٴبىرىنشى قازاق ەلىن قازاق باسقارۋى كەرەك، ٴبىز قازاقي بولمىسىمىزدى جوعالتىپ بارا جاتىرمىز. سوندىقتان بولاشاق ۇرپاعىمىزدىڭ ازعىنداماۋى ٴۇشىن باسىمىزدى اجالعا تىگىپ، وسى يمپەريامەن بىرگە كۇرەسەيىك دەدىك. ول كەزدەگى يمپەريا باسقا بولاتىن. ٴقازىر بۇكىل دۇنيەجۇزىندە وسىنداي ازداعان ۇلتتاردى جويىپ جىبەرۋدىڭ ۇلكەن ٴۇردىسى ٴجۇرىپ جاتىر. وندا ەشكىم مىلتىقپەن اتپايدى. ٴتىلىن، ٴدىنىن، ٴسالت-داستۇرىن، سول حالىقتىڭ ازاماتتارىنىڭ ەركەكتىگىن جوعالتادى. بۇل ەۋروپادا ۇستىنەن باسىپ، تاپتاپ تاستاعان قۇبىلىس. ٴقازىر ەۋروپادا تەلەارناعا ەلىكتەۋ ارقىلى ەلتون دجونس سەكىلدى انشىلەردىڭ اشىق، مۇنداي نارسەدەن ۇيالماۋ كەرەك، بۇل جاڭالىق دەگەننىڭ كەسەلىنەن بۇتكىل بۋىن بۇزىلىپ بارا جاتىر. بالالاردىڭ مۋزىكالىق باعىتىندا ەشقانداي ٴمىن جوق، ماسەلە ولاردىڭ سىرتقى بولمىسىندا. جانە ٴبىر نارسەنى تۇسىنبەيدى. سەندەر تەلەارنا ارقىلى ٴبىزدىڭ بالا-شاعامىزدى تاربيەلەپ وتىرسىڭدار. سەندەر قانداي بولاسىڭدار، ەرتەڭ بالا-شاعامىز سونداي بولادى. بۇل الەمدە جوق نارسە بولسا ٴبىر ٴجون. ول كارىس توپتارىنىڭ «تىزەسىن شىعارىپ» توزدىرىپ تاستاعان ۇلگىسى. جىگىتتەردىڭ وزىنەن ٴبىر-اق نارسە سۇراعىم كەلەدى. مەنىڭ اكەمنىڭ اسكەردە تۇسكەن سۋرەتى بار، سونىمەن بالالارىما ماقتانىپ، مىناۋ مەنىڭ اكەم دەيمىن. سول سياقتى سەندەردىڭ دە بالالارىڭ بولادى. «مىناۋ مەنىڭ اكەم» دەپ كورسەتكەندە، سەندەردىڭ وسىنداي تۇرلەرىڭدى كورسەتە مە؟ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولعاندىقتان، سۋىن ىشكەننەن كەيىن مەنىڭ تاربيەم 18 - عاسىردىڭ نە 70- ٴشى جىلداردىڭ تاربيەسى ەمەس، سول كەزدە ۇستازىمىزدىڭ بويىمىزعا دارىتقان قازاقي ٴتاربيسىن ٴقازىر بالالارىما ۇيرەتۋدەمىن. سوندىقتان مەنى قاتتى ايتتى دەمەڭىزدەر، مەن قايتا بەر جاعىن ايتتىم. باسقاداي داۋىم جوق، ايدى مويىنداتا ما، جوق مارستى مويىنداتا ما وزدەرى ٴبىلسىن. ٴبىراق قازاقي بولمىسپەن مويىنداتۋىن تالاپ ەتەمىن. ايەل ەركەككە ۇقساسا، ەركەك ايەلگە ۇقساسا وعان اللانىڭ لاعنەتى بولسىن دەيدى. مەن جاستارعا شاپان كي دەپ وتىرعان جوقپىن. كەزىندە وسپان باتىرعا ستالين سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى دەگەن مەدالدى بەرگەن كەزدە «مىنا جالتىراقتى قاتىنىم تاقسىن، مەن وتانىمدى قورعايتىن اداممىن، ماعان مىلتىق بەرسىن» دەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بۋىنى قاتپاي جاتقان كەزدە نە وتان قورعاي المايتىن، بوياناتىن، سەكىرىپ بيلەگەنىنە ٴماز بولاتىن، بۇل ٴبىزدىڭ ٴومىر ٴسۇرۋىمىزدىڭ باعىتى دەيتىندەردەن نە كۇتەمىز،-دەدى رينات زايىتوۆ كۇيىنىشىن جاسىرا الماي. سوندىقتان دا بولاشاق ۇرپاق بىزدەن تىسقارى جاتقان، بوتەن مادەنيەتتى قابىلداماۋى ٴۇشىن ٴوزىمىزدىڭ قازاق ٴتىلىمىز بەن قازاقى مادەنيەتىمىز، ٴدىنىمىزدى ٴسات سايىن ناسيحاتتاۋىمىز قاجەت. اتادان بالاعا ويىسىپ كەلە جاتقان سالت- ٴداستۇرiمiزدi قايتا جاڭعىرتىپ، دامىتىپ، ٴوزiمiزدiڭ قازاق دەگەن اتقا لايىق مادەنيەتتi، ونىڭ سالالارىن جاستار ساناسىنا ٴسىڭىرىپ ونى وتباسى، بالاباقشا، مەكتەپ، ۋنيۆەرسيتەت، بۇكىل قوعام بولىپ جاساۋىمىز كەرەك.

 

جانار تۇردىبەكقىزى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي