BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

كوزكورگەن

 قازاق ۇلكەن قاريالارىن قۇرمەت تۇتىپ «كوزكورگەن اتامىز، اجەمىز» - دەپ سىيلاعان. شىنىندا دا ول كىسىلەر اكەڭ، اناڭ، ۇلكەن اعايىندارىڭ، تۋعان اۋىلىڭ تۋرالى ناقتى مالىمەتتەر ايتا الادى. وسىنداي كوپتى كورگەن، ٴوزى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى، جاسى 93-كە كەلگەن اۋىلداستارىنىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەنگەن ادام جاڭاداۋىردە بار. ول وسى اۋىلدا ٴتۋىپ-وسىپ، اۋىلدى كوركەيتۋگە اتسالىسقان ٴنۇسىپوۆ ساتىباي اتامىز.

توي-تومالاق، كەيدە كوپشىلىك جينالعان وتىرىستاردا كورىسەمىز. اتامىز قۇران وقيدى، باتا بەرىپ، جاقسى تىلەكتەرىن ايتادى. اۋىلداستارى جۇما قۇندەرى ٴجيى شاقىرىپ سىي-قۇرمەت قورسەتەدى. كورگەن جەردە اكەمىزدى، انامىزدى ەسكە الىپ، ماڭدايىمىزدان سۇيەدى. سول كەزدە ٴبىز دە بالاداي ارسالاڭداپ ٴماز-مايرام بولىپ قالامىز. ول كىسى وتىرعان جەرىندە وتكەن-كەتكەندى اڭگىمەلەپ، بولعان وقيعالاردى ايتىپ، ٴماندى، ماعىنالى سوزدەر ايتادى. ٴبىزدىڭ ۇيگە ٴبىر كەلگەندە مەن «اكەم تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى» دەپ ٴوتىندىم.

- وتكەن كۇندەردىڭ قاي مەزگىلىن ٴسوز ەتسەم دە توقپاقبايەۆتار تۋرالى ايتپاي كەتە المايمىن. ولار وسى ٴجاڭاداۋىردى قۇرىپ، دۇرىس دەڭگەيگە جەتكىزگەن ازاماتتار. سوعىسقا اتتانعاندا ٴبىز «ٴجاڭاداۋىر اۋىلىنان ەدىك» دەپ اسكەري كوميسسارياتقا تىركەلدىك ەمەس پە؟ توقپاقبايەۆ دوسىمباي جاسى كىشى بولعانىمەن العىر، ٴسوزىن ەلگە وتكىزە الاتىن باتىل، ونەرلى كىسى ەكەن. توقپاقبايەۆ بەسىمباي سالماقتى، بايىپپەن سويلەيتىن، ەسەپكە جۇيرىك ادام بولىپتى. قازىرگى مىنا ٴبىزدىڭ اۋىل وسى كىسىلەردىڭ ارقاسىندا ٴدۇرىس جول تاڭداپ، اۋقىمدى ناتيجەگە جەتىپ، ەسەلەنگەن ۇجىم قاتارىنا جەتەدى. ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولىپ جۇرگەن توقپاقبايەۆ دوسىمباي. كومەكشىلەرى دە جىگەرلى جىگىتتەر بولسا كەرەك. ابدىكاريموۆ تاسبولات، باپوۆ ساۋرانباي، كەنبايەۆ سەنباي، بۇلاردىڭ ٴبىرى بريگادير بولسا، ٴبىرى ۋچەتچيك، (ۇگىتشى-ۇيىمداستىرۋشى) مىندەتتەرىن دۇرىس جۇرگىزگەن ەكەن. دەگەنمەن، اۋىل-اۋىل بولىپ قالىپتاسقاندا، دوسىمباي توقپاقبايەۆتى ۇكىمەت باسقا جەرگە كولحوز ۇيىمداستىرۋعا جىبەرەدى. باپوۆ ساۋرانبايدى شيلىكەمەرگە اۋىل كەڭەسىنىڭ باسشىلىعىنا تاعايىندايدى. ابدىكاريموۆ تاسبولاتتى شەڭگەلدى جاقتاعى ەلدى كولحوزعا بىرىكتىرىپ اۋىلدى باسقارۋدى جۇكتەيدى. ول كەزدە ۇكىمەتتىڭ تالابىنا ەشكىم قارسى بولمايتىن. ۇكىمەت ٴوزى سىلتەمە جاساپ، جۇمىسقا جىبەرەتىن.

ٴبىز ەرتە ەسەيدىك، وقۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىمىز ەرەكشە بولدى. زامان جاڭاردى، ٴبىراق اۋىلدا بالالاردى وقىتاتىن عيمارات جوق ەدى، ونىڭ ۇستىنە حات تانيتىن ازاماتتار دا تاپشى. ەڭ العاش كورشى ىنتىماق اۋىلىنا بارىپ وقىدىق. 3 سىنىپتى ٴبىتىرىپ، شيلىكەمەردە 4-5 سىنىپتى وقىدىق. شيلىكەمەر مەكتەبىنىڭ ينتەرناتى بار ەدى، ٴۇش مەزگىل تاماعىن بەرەتىن. بۇل كەزدە ٴبىز ەسەيىپ، وڭ مەن سولىمىزدى تانىپ قالعانبىز. دەمالىستا، كانيكۋلدا ۇيگە جىبەرەدى. ول كەزدە كولىك جوق، ۇيگە جاياۋ كەلەمىز، مەكتەپكە قايتقاندا دا جاياۋ قايتامىز.

ٴبىر كۇنى مۇعالىمدەر «جاڭاارناعا بارىپ كونسەرت قويامىز» - دەدى. ٴبىر ماڭىزدى ۇلكەن جينالىس وتپەكشى ەكەن. تاڭ قىلاڭ بەرە جاڭاارنا اۋىلىنا جاياۋ جول تارتىپ، ولەڭ، تاقپاقتارىمىزدى ايتتىق. كەشكە ٴبىزدى ٴار ۇيگە ٴبولدى. سويتسەم، سول اۋىلدىڭ پرەدسەداتەلى توقپاقبايەۆ دوسىمباي اعا ەكەن. مەن:

- اعامنىڭ ۇيىنە بارامىن، - دەدىم. جەڭگەمىزدىڭ اتى ٴتاتتىبالا، مەنى جىلى جۇزبەن قارسى الدى. ۇلكەن ادامداي كۇرمەتتەپ، ەت اسىپ داستارقانعا جەنت قويىپ كۇتتى. بۇل - 1934 جىل بولاتىن، مەن 4-5 سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ اكەم مەنى قىزىل تۋ-4 اۋىلىنا اكەلىپ وقىتتى. بۇل مەكتەپتىڭ دە ينتەرناتى بار ەدى.

وسى كەزدە جاڭاداۋىردە دە مەكتەپ اشىلعان، ٴبىراق مەن باراتىن سىنىپ ٴالى اشىلا قويماعان بولاتىن.

4 سىنىپتى ٴبىتىرىپ، مەن تەحنيكۋمعا ٴتۇستىم. جازدا ۇيگە كەلگەندە ٴۇي شارۋاسىنا كومەكتەسەتىنمىن، «قولقاناتىم مەنىڭ» - دەپ انام ماقتاناتىن. العاش كولحوز مال شارۋاشىلىعىن دامىتتى، جىلدار وتە تارى، بيداي، ارپا ەگەتىن. اۋىلىمىز تاپشىلىق كورسە كورگەن شىعار، ٴبىراق اش بولمادىق. سەنىڭ اكەڭ اسكەن توقسەيىتوۆ كوپ جىل اۋىلدىڭ جىلقىسىن باقتى. ٴوزى كەسەك دەنەلى، ٴتۇسى اقسارى، كوزى وتكىر، قايرات-جىگەرى بويىندا، مىنەزى سالماقتى ادام ەدى. جۇمىسىنا تياناقتى، ٴىستى اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارعانى ٴۇشىن ەل سىيلايتىن. كەيىن ۇجىمنىڭ سيىرىن باقتى، شەشەڭ تىنىبالا ساۋىنشى بولدى. تىنىبالا تۋراشىل، شىنشىل، تۋىسقا باۋىرمال، وتە ەڭبەكقور ادام بولدى.

1941 جىلدىڭ جازىندا سوعىس باستالدى، كۇزدە 15 قىركۇيەكتە مەنى قىزىل ارميا قاتارىنا الىپ، پەتروپاۆل قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەگە وقۋعا جىبەردى. 1944 جىلى ۋچيليششەنى بىتىرگەن سوڭ ۋكراينا جەرىندە، 10-ديۆيزيادا بولدىم. جان الىپ، جان بەرىسكەن ۇرىستى وسى جەردە كوردىم. دەگەنمەن، جاۋدى وكشەلەتىپ قۋىپ، رۋمىنيا، يۋگوسلاۆيا، ۆەنگريادان ٴوتىپ اۆسترياعا كەلدىك، 1945 جىلى ۆەنا قالاسىندا بولدىق. ٴۇش اي وتكەندە موسكۆاعا كەلىپ، قالانىڭ جوندەۋ جۇمىسىنا قاتىسىپ، 1946 جىلدىڭ قازانىندا بوساپ، اۋىلعا ورالدىم. كەلگەندەگى جۇكتەلگەن جۇمىس، سالىق اگەنتى قىزمەتى ەدى. 1947 جىلى ۇيلەنىپ وتباسىن قۇردىم. ماعريپا سارعوجاقىزىمەن وتاسقانىما 68 جىل بولىپتى، التى بالا ٴوسىرىپ، نەمەرە-شوبەرە ٴسۇيىپ وتىرمىز. شۇكىر، ۇل-قىزدارىمىز ەلىمىزدىڭ ٴار سالاسىندا كىزمەتتە. ٴوزىمىز كىشى بالامىز باعداتپەن بىرگە تۇرامىز. تۋعان كۇن مەرەكەلەرىندە ۇل-قىزدارىم، نەمەرەلەرىم كەلىپ قۇتتىقتاپ، ٴار جىلدا جەڭىس كۇنىن تويلاپ، ٴبارىمىز ٴبىر داستارقان باسىندا وتىرامىز.

وسى بالالاردى ٴوسىرىپ، وقىتۋ ٴۇشىن ماعريپا ەكەۋمىز كولحوزدىڭ ٴتۇرلى جۇمىستارىن ىستەپ، كولحوزدىڭ كوركەيۋىنە اتسالىستىق. ٴقازىر ەكەۋىمىز دە باقىتتى اتا-اجە ساناتىندامىز.

اڭگىمەسىن وسىلاي اياقتاعان اتامىز سوعىس جايىن كوپ اڭگىمەلەمەيدى. كورگەنى ٴولىم، قانتوگىس، ەڭىرەگەن انا، جىلاعان بالا. ىركىلىپ قالۋدىڭ سەبەبى وزىنە عانا ايان. دەگەنمەن اتامىزدىڭ العان وردەن، مەدالدارى از ەمەس، ال دۇنيەگە كوپ بالا اكەلگەن ماعريپا انامىزدا ٴى-ىى دارەجەلى انا داڭقى مەدالدارى، iii-دارەجەلى انا داڭقى وردەنى، 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسپەن اياقتالعانىنا ٴار جىلدارى بەرىلگەن مەرەكەلىك مەدالدار بار. بۇل ماراپاتتار انامىزعا سوعىس كەزىندە جاستايىنان ەڭبەككە ارالاسقانى ٴۇشىن بەرىلگەن.

تاريح تاريح بولىپ قالادى عوي. وتكەن جىلدارداعى وكيعالاردى ٴوز كوزىمەن كورگەن ساتىباي اتا سياقتى ۇلكەندەر ايتپاسا كىم ايتادى؟ «اۋىلىڭدا قارتىڭ بولسا، جازىپ قويعان حاتپەن تەڭ» - دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك.

- سوعىس اياقتالىپ مايدانعا اتتانعانداردىڭ ٴتىرى قالعاندارى ەلگە ورالىپ، تۋىستارىمەن قاۋىشىپ جاتقاندا سەنىڭ اكەڭ اسكەن توقسەيىتوۆ كەلمەدى، - دەپ جالعاستىردى ٴسوزىن ساتىباي اتا. - اناڭ تىنىبالا ساۋاتتى دەگەندەردىڭ مازاسىن الىپ ٴجۇرىپ، موسكۆاعا توقسەيىتوۆا تىنىبالانىڭ اتىنان حات جولداتتى. بۇل كەز ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسى بولاتىن. «ٴىز-تۇزسىز جوعالعاندار قاتارىندا» دەگەن جاۋاپ كەلدى. كوپ ۇزاماي اسكەري كوميسساريات «اسكەر سەمياسى» دەپ، ەسەپكە الىپ، شەشەڭ تىنىبالا مەن ساعان - بايگىبالا اسكەنقىزىنا كولەمدى اقشا سالىپتى. مەن قۇجاتتاردى تولتىرۋعا كومەكتەستىم. قانشا اقشا ەكەنى ەسىمدە جوق، ايتەۋىر كوپ اقشا. اناڭ تىنىبالا «ارۋاق ريزا بولماي، ٴتىرى بايىمايدى» دەگەن بار، ٴبارىڭ ۇيىمداسىپ اسكەننىڭ اسىن وتكىزەيىك - دەدى. مارقۇم ساۋرانباي باپوۆ اعامىز بار، دوسىمباي اعا كەلىپ ەلدى جيناپ، ۇلكەن-كىشى بولىپ ۇيىمداسىپ، جاڭاداۋىردە «اس بەرۋ» ٴراسىمىن وتكىزدىك. ارتى تويعا ۇلاسىپ كەتتى.

سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 20 جىل تولعاندا بايسەركە اۋىلىندا، سوعىس كۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش ورناتىلدى. سوعىسقا تالعار قالاسىنان اتتانىپ، اسكەري كوميسسارياتتا تىركەلگەندەر ٴتىزىمىنىڭ ىشىندە توكسەيىتوۆ اسكەن دە بار ەكەن. بۇگىنگى كۇنى ول كىسىنىڭ اتا تەگى توقسەيىتوۆ اسكەن دەپ وسى ەسكەرتكىشتە تاسقا قاشالىپ جازىلىپ تۇر. سوعىستا قايتىس بولعانداردى ەل جۇرەك، باتىل، ٴتىپتى، باتىرلاردىڭ قاتارىنا دا قوسۋعا بولاتىن شىعار. سەبەبى ولار ەتىگىمەن سۋ كەشىپ، جاۋدىڭ وعىنا كەۋدەسىن توسەپ اۋىلداعى اعايىن، انالار مەن بالا-شاعانىڭ كەلەشەگىن قورعاپ قالدى.

«اكەڭ ولسە دە اكەڭدى كورگەن ولمەسىن» دەگەن وسى. مەنىڭ بۇل كىسىگە راحمەتىم شەكسىز. الدىمىزداعى كەلە جاتقان 70 جىلدىق مەرەيلى تويدى ساتىباي اتامىزدىڭ ٴوز وتباسىمەن، حالىقپەن بىرگە تويلاۋىنا تىلەكتەسپىن. ٴاردايىم زامانىمىزدىڭ تىنىشتىعىن تىلەيمىن.

بايگىبالا اسكەنقىزى، كسرو جانە قر حالىق اعارتۋ

ٴىسىنىڭ ۇزدىگى، ارداگەر ۇستاز.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي