BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا...

 جارتى الەمدى جايلاعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ٴوز باستاۋىندا سوندىرىلگەنىنە بيىل مىنە 70 جىل. تاريح ولشەمىندە قاس قاعىمداي ٴسات بولعانىمەن، ٴتىرى جاننىڭ ساليقالى عۇمىرى. اۋداندىق اسكەري كوميسساريات دەرەكتەرىنە يەك ارتساق سول كەزەڭدەگى ەسىل اۋدانىنان (ورتالىعى بۇگىنگى قيما اۋىلى) بىرنەشە مىڭداعان جاستار مەن ورتا بۋىن وكىلدەرى مايدانعا، ەڭبەك ارميا- سىنا شاقىرىلعان ەكەن. ول زامانداعى ەسىل اۋدانى قۇرامىنا بەرتىندە تورعاي وبلىسى اۋماعىنا قاراعان بەس اۋدان كولەمىن الىپ جاتقاندىقتان، ٴدوپ باسىپ، ناق ايتار اقپارات تا جوقتىڭ قاسى. دەگەنمەن، كەيبىر دەرەكتەرگە كوڭىل بولسەك، مىڭ جارىمعا تارتا ادام اسكەرگە الىنىپ، وتان قورعاۋ ٴۇشىن مايدانعا اتتانعان. رەتتى جەرىندە ايتا كەتسەك، اقمولا وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ باسشىلىعىمەن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا مايدانگەرلەر جايلى قىسقاشا بولسا دا اقپارات جي- ناستىرىپ، ارنايى كىتاپ باستىرماقشى باستاماسى اقپارات بەتىنە، ونىڭ ىشىندە اۋداندىق «جاقسى جارشىسى» گازەتىندە جاريالانعانىنا دا جىلدان اسا ۋاقىت ٴوتتى. اتاپ ايتساق، كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماي- دانگەر اتالارى، تۋىسقاندارى جايلى حاباردى جاڭا عانا جەتكىزۋشىلەر سانى از ەمەس، ال كىتاپ دايار بولار مەرەكە كۇنىنە نەبارى ٴبىر اي ۋاقىت قالدى. بۇل ٴىسىمىز، بويىمىزداعى نەمقۇرايلىلىق پا، الدە كسرو اۋماعىندا سوعىستا قايتىس بولعان 20 ملن اسا بوزداقتاردى ۇمىتا باستاعاندىق پا؟ مەرەيتوي قارساڭىندا اۋداندىق گازەت بەتىندە، سونداي-اق وبلىس، رەسپۋبليكا كولەمىندەگى اقپارات كوزدەرىندە ارنايى ايدارمەن مايدانگەرلەر جايلى اڭگىمەلەر، ەستەلىكتەر جارىق كورۋدە. وسى ورايدا، قاندى سوعىسقا بەس جىلدان اسا ۋاقىت قاتىناسىپ، تۋعان ەلگە ٴدىن امان كەلگەن مايدانگەر ەستەلىگىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنباقپىز. سوعىستىڭ باستاپقى جىلىنان اسكەرگە الىنعان جاۋىنگەرلەردىڭ ٴبىرى ومار ۇلى جانعوجا 1923 جىلى 15 ناۋرىزدا ەركىندىك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ون سەگىز جاسىنان اسكەرگە شاقىرىلىپ، ساپەرلار دايارلايتىن كۋرستان وتكەن سوڭ، ٴىىى بەلورۋس فرونتىنىڭ ەكىنشى بريگاداسى 66 ينجەنەرلى-ساپەرلىك باتالونى جاۋىنگەرلەرى قاتارىندا وتان قورعاۋعا كىرىسكەن بالاڭ جىگىت، ٴوز ٴىسىنىڭ مامانى بولعانىمشا تالاي قىسىلىپ، تالاي تەر توكتىم دەيتىن. ولاي بولار سەبەبى دە مول، حالىق دانالىعىندا «ساپەر ومىرىندە ٴبىر اق رەت قاتەلەسەدى» اتاۋلى قاناتتى ٴسوز بار. مينانى زالالسىزداندىرعاندا ساۋساقتارىڭ دىرىلدەمەي، ۇقىپتى دا ىجداعاتتى بولۋ ساپەر جاۋىنگەرلەردىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى. تالاي رەت بارلاۋعا، قاندى سوعىسقا اتتانار اسكەرلەرگە مينالار قويىلعان دالادان دەر كەزىندە جول اشۋ ٴۇشىن جەر باۋىرلاپ جىلجىپ، جالاڭ قولمەن جەر تىرنالاپ مينادان تازارتتىق. ەڭ اۋىرى جاۋ شەبىنىڭ ٴوز ال- دارىنا جاسىرعان مينالاردان تازارتۋ. بىرىنشىدەن، جاسىرىلعان مينالاردىڭ تىزبەكتەلگەن جۇيەسىن ٴدال تابۋ، ولاردىڭ قۇرىلىمى وزگەشەلىگىن ٴبىلۋ، زالالسىزداندىرۋ ٴتاسىلىن انىقتاۋ. ەكىنشىدەن، جاۋلار دا بىزدەردەن ەركىن ٴجۇرىپ، قويىلعان مينالاردى الىپ تاستاۋىمىزعا جول بەرمەي، اۆتومات، مينومەتتەرمەن اتقىلاپ باس كوتەرتپەيدى. بىرنەشە رەت جاۋ مەن ٴوز شەبىمىزدىڭ ورتاسىندا قالىپ، ٴولىم مەن ٴومىر تاۋقىمەتىن تارتتىم. شا- ماسى، بولاشاق تۋار ۇرپاقتارىمنىڭ كورەر جارىعى شىعار، وققا شالدىرماي، ميناعا الدىرماي ەلگە امان ورالدىم. بارلاۋعا بىرگە شىققان تالاي مايدانگەرلەر جەر قۇشتى، دەگەنمەن بويعا بىتكەن سالقىن قاندىلىق بولار، اسىعىس، اعات قىلىق كورسەتپەي امان قالعانىم. بىردە 6-7 سولدات مينا دالاسىنان وتەر جول سالۋعا ٴتۇن جامىلىپ شىقتىق. نەمىستەردىڭ ٴبىزدى قالاي سەزگەنىن قايدام، جارىق بەرەر راكەتاسىن اسپا شامداي ٴىلىپ قويىپ مينامەن، وقپەن تومپەشتەدى. قاسىمدا ورىمدەي جاس ورىس جىگىتى، ٴبىر ۆورونكا تۇبىندە باس ساۋعالاپ جاتىرمىز. شاحمات تاحتاسى تاسىلىمەن تاستالاتىن مينالار ىسقىرا كەلىپ ٴار جەردەن ٴتۇسىپ، جارىلۋدا. ەسەبىمىز بويىنشا كەلەسى مينا ٴبىز جاتقان جەرگە باعىتتالۋى ىقتيمال. سول مەزگىلدە جانىمداعى جىگىت اتىپ تۇرىپ، ۆورونكادان شىعا بەرە ٴوز شەبىمىزگە قاراي قاشتى. تەزىرەك قۇلاپ، جات دەپ مەن ايعايلاپ جاتىرمىن، ەسى شىعىپ كەتكەن بىلەم، جانۇشىرىپ زىتىپ بارادى. اجال وعىنان قۇتىلار ما، جالپ ەتىپ جەر جاستاندى. بايقايمىن، جالعىز قالعاندايمىن، ماڭايدان ەش دىبىس ەستىلمەيدى. تاڭ قىلاڭ بەرىپ كەلەدى، جارىقتا جىلجىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس، سول شۇڭقىردا كەلەسى تۇنگە دەيىن جاتىپ، ٴوز روتاما ورالدىم. سنارياد ٴبىر ۆورونكاعا ەكى رەت تۇسپەيدى دەگەن ۇعىم وسىنداي تاجىريبەدەن الىنعىن عوي. ٴباز بىرەۋلەر اتاكاعا، بارلاۋعا شىعار الدىندا قورقىنىشتى باسۋ ٴۇشىن ٴجۇز گرامم سپيرت ىشكىزەدى دەگەندى ايتادى، ٴوز باسىم وعان سەنبەيمىن. مۇمكىن، ساپەرلەرگە ونداي «ناركوم سىيلىعى» بەرىلمەيتىن بولعاندىقتان شىعار. 1942 جىلدىڭ قاقاعان قىس ايلارىنىڭ بىرىندە ەلدەن اسكەرگە بىرگە اتتانعان جەرلەسىم اياعى مەن قولىنان وق ٴتيىپ جارالانىپ، ەكى شەپ الدىنداعى الاڭقايدا جاتىپ قالدى. جاندارمەن، ەڭبەكتەي سۇيرەپ سنارياد تۇسكەن ۆورونكا ورنىنا جاسىرىنىپ، شامام كەلگەنشە جاراسىن تاڭىپ، قان اعىنىن توقتاتتىم. قان قىسىمى ازايعان، استىنان سىز وتكەن جەرلەسىم قالتىراپ توڭىپ، ٴۇسىپ ولەر حالگە جەتكەن سوڭ، وقشاڭتايعا بايلانعان قۇتىداعى ٴسپيرتتى اۋزىنا توسسام ىشپەيمىن دەپ ازار دا بە- زەر بولدى. كونبەيتىن بولعان سوڭ، جاڭاعى ٴسپيرتتى زورلاپ جۇتقىزدىم، اياق-قولىن سپيرتپەن ٴسۇرتىپ ىسقىلادىم دا قالتامدا وراۋىشتا جۇرگەن شوشقا مايىن بەرسەم جەمەيدى. ٴاي، سەنىڭ مۇسىلمانشىلىعىڭ جانىڭنان ارتىق ەمەس دەپ زورلاپ ماي جەگىزىپ، قاراڭعى تۇسە ٴوز شەبىمىزگە جەتكىزىپ، گوسپيتالعا تاپسىردىم. جەر- لەسىم سول جارادان ەمدەلگەن سوڭ، مۇگەدەك بولىپ ەلگە ورالدى. مەن بول- سام، ٴوز وتانىمىزدى جاۋدان تازارتىپ، جارتى ەۋروپانى ازات ەتۋگە، كەنينسبەرگ وپەراسياسىنا قاتىناستىم. وزدىگىنەن جۇرەتىن ارتيللەريانىڭ كوزدەۋشىسى دە بولدىم. وتان الدىنداعى ەرلىگىم ٴۇشىن: ٴىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن، قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن، كوپتەگەن مە- دالدارمەن ماراپاتتالدىم. ۇلى جەڭىس كۇنىن كەنينسبەرگ قالاسىندا قارسى ال- دىم. 1945 جىلدىڭ مامىر ايىندا سوعىس ٴورتى سونگەنىمەن كەڭ بايتاق وتانىمىزدا ٴالى دە بولسا باس كوتەرىپ، ورىس، ۋكراين ورماندارىندا قالعان جاۋ قالىپتاعى جاساقتار از ەمەس ەدى. ۇلى جەڭىس كۇنىنەن كەيىن دە مەن، جاۋىنگەر جولداستارىممەن بىرگە، باتىس ۋكراينا جەرىندەگى باندەروۆشىلار جاساقتارىن جويۋعا قاتىناسىپ، ەلگە 1946 جىلى ورالدىم. بەس جىلعا تارتا جۇرگەن قاندى جورىقتاردا باقيلىق بولعان، مۇگەدەك حالگە تۇسكەن مايدان- داستار قاتارى از ەمەس ەدى. اللانىڭ بەرگەن قۋاتى شىعار، مەن ەلگە ٴدىن امان ورالدىم. قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا، اجالدى عانا ولەدى دەگەن ماقالدىڭ ومىرشەڭدىگىن ٴوز عۇمىرىمنان سەزىندىم دەۋشى ەدى مايدانگەر. جازمىشتان وزمىش بار ما، جاۋ- ىنگەر ومار ۇلى جانعوجا دا 80 جاسقا تولعان شاعىندا دۇنيەدەن ٴوتتى. ارتىندا مايدانگەر اتىن وشىرمەس ۇل، قىزدارى عۇمىر كەشۋدە، وعان دا شۇكىرشىلىك.

 

ج. نۇرجاقسى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي