BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قالامگەر قايراتى كورنەكتى جازۋشى تولەن ابدىك – 70 جاستا

اقىلبەك شاياحمەت،

احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك  ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ  پروفەسسورى، جازۋشى

قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى، قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى تولەن ابدىك 70 جاسقا كەلىپ وتىر. قوستاناي وبلىسىنىڭ جانكەلدين اۋدانىنا قاراستى كوكالات اۋىلىندا تۋعان جازۋشى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن "قازاقستان پيونەرى" (قازىرگى "ۇلان") گازەتىندە، "جالىن" الماناعىندا قىزمەت ات-قاردى. "قازاقفيلم" كينوستۋدياسىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە نۇسقاۋشى، سەكتور مەڭگەرۋشىسى،  "قازاق ادەبيەتى" گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدى. 1994 ج. قر پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى بولىپ تاعايىندالدى. 1997 جىلدان قازاقستان پرەزيدەنتى اپپاراتىندا ىشكى سايا-       سات ٴبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇمىس ىستەدى.

ٴومىربايانىنان كورىنىپ تۇرعانداي، اۋىلدا تۋىپ-وسكەن قالامگەر اۋەلى بالا ٴتىلىن تاباتىن گازەتتە قىزمەت جولىن باستاسا، كەيىن جاستار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان جۋرنالدا تالانتىن شىڭدادى، كينوستۋديادان باستاپ گازەتكە دەيىنگى باسشىلىق بەلەستەردەن ابىرويمەن ٴوتتى، قالامگەرلىك قابىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتپەن جاقسى ۇشتاستىرا ٴبىلدى. كەيىن ٴوزى باس بولىپ "وركەنيەت" دەگەن اتپەن ادەمى ادەبي جۋرنال شىعاردى.

تولەن ابدىكتىڭ "رايحان" دەپ اتالعان تىرناقالدى اڭگىمەسى جاس جازۋشىلاردىڭ "تاڭعى شىق"  جيناعىندا  جاريالانعان بولاتىن. بۇل اڭگىمەسى جارىق كورگەندە جازۋشى نەبارى جيىرما جاستا ەكەن. ودان كەيىن "كوكجيەك"، "كۇزگى جاپىراقتار"، "اقيقات"، "ايتىلماعان اقيقات"، "توزاق وتتارى جىمىڭدايدى"، "پاراسات مايدانى"  اتتى اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەر جيناقتارى، "ٴولىارا"، "اقشوقىدا قىس قاتتى" روماندارى جارىق كوردى. قالامگەردىڭ ەڭبەگى جانىپ، حالىقارالىق فرانس كافكا اتىنداعى التىن مەدالمەن ماراپاتتالدى، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولدى.

"ٴولىارا" رومانىنىڭ باس قاھارمانى اسقار قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن بويىنا جيناعان يماندى ادامداردىڭ جيىنتىق بەينەسى. قۇداي سۇيەر قىلىعى جوق بيلىكتىڭ يلەۋىنە كونبەي، ايدالىپ بارا جاتقان اس-قاردىڭ جۇرەگى تازا، ساناسى نۇرلى. قاتال زاماندا قامىققان اسقاردىڭ ارمانى ورىندالماسا دا، ونىڭ ادامگەرشىلىكتەن اتتاماعان مىنەزى قايسارلىقتىڭ كو-رىنىسى. ال جازۋشى شەبەرلىگى سول ٴداۋىر شىندىعىن اينىتپاي بەرە بىلۋىنەن كورىنەدى.

"ٴولىارا" دەگەن رومان اتاۋىنىڭ ٴوزى الۋان ٴتۇرلى ويعا جەتەلەيدى. ٴولىارا مەزگىل – ەسكى اي ٴبىتىپ، جاڭا اي باستالار ارالىقتاعى ۋاقىت، ەسكى مەن جاڭانىڭ ايقاسى وتەتىن ۋاقىت دەپ تۇسىنگەن ابزال. قازاق حال-قىنىڭ باسىنان وتكەن سول ٴولىارا مەزگىل تەزىرەك ٴوتىپ، جاڭا كۇن تۋسا ەكەن دەپ ىشتەي تىلەك تىلەيسىڭ.

جازۋشىنىڭ "اقيقات" اتتى كىتابى "يستينا" دەگەن اتاۋمەن ورىس تىلىنە اۋدارىلدى، اڭگىمە، پوۆەستەرى ۋكراين، وزبەك، قىرعىز تىلدەرىنە اۋدارىلدى. ورىس تىلىندە جارىق كورگەن  كىتاپ اۋەلى 100 مىڭ دانامەن تارالسا، ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي تاعى دا وسىنداي تارالىممەن قايتا باسىلدى. وسىدان-اق جازۋشىنىڭ ورىس تىلدەس وقىرماندارعا كەڭ تانىلعانىن اڭعارامىز.

"اقيقاتتا" جىندىحانادان قاشىپ شىققان كىسىنىڭ اۋرۋحانا سىرتىنداعى ومىردە جۇيكەنى توزدىراتىن جەگى قۇرتتاي قاتەرلى دەرتتەرگە جولىققانى ٴسوز بولادى. ەكىجۇزدىلىك پەن وپاسىزدىق، الدامپازدىق پەن ايارلىق – وسىلاردىڭ بارلىعى كەيىپكەردى بۇل ومىردەن بەزدىرىپ، جىندىحاناعا قايتىپ اكەلەدى. اۆتور فانتاستيكالىق پوۆەست دەپ اتاعان بۇل شىعارمانىڭ كەيىپكەرى روبەرت اقىرىندا اسىلىپ ولەدى. الايدا، بۇل فانتازيا ەمەس، اششى دا بولسا اقيقاتى وسى.

جاسىراتىنى جوق، كەيبىر قالام ۇستاعان اعايىننىڭ جازۋى مەن ايتۋى بولەك، جاساعان ٴىسى بولەك بولىپ جاتاتىنى بار. تولەن اعانىڭ سويلەگەن سوزدەرى مەن جازعان تۋىندىلارى شىندىقتى شىڭعىرتىپ ايتۋىمەن باعالى. ٴسوزى مەن ٴىسى اراسىندا الشاقتىق بولماعان جازۋشى تۋرالى اقىن تەمىرحان مەدەتبەك تاماشا پورترەتتىك ولەڭ جازدى.

بيپازسىڭ! سودان دا سەن

وسىناۋ لاس ومiردەن جيiركەنiپ تۇراسىڭ.

جيiركەنiپ جاتاسىڭ.

وسىناۋ وپاسىز سۇرقيا

تiرلiكتiڭ

وتىنا ورانىپ، ورتەنiپ

جاتاسىڭ!

بiلەم مەن

وسپادار ٴومiردiڭ

كەسكiنiن كورiپ،

ۇلتىڭدى ويلاپ

قانشاما سەن

تاۋسىلىپ شىدامىڭ،

وزiڭە تىعىلىپ

تۇنشىعىپ جىلادىڭ.

مەن سەنiڭ تۇنشىعىپ

قۇمىققان

سول بiر زارىڭدى

ارقىراپ جاتقان سارقىرامالاردان دا

بەس بەتەر ەسiتiپ

تۇرامىن.

وسىناۋ جولدار تولەن اعانىڭ بۇكىل بولمىسىن، قايتپايتىن قايسار مىنەزىن، اقيقاتقا ارا تۇسەتىن قالامگەرلىك قايراتىن كورسەتىپ تۇرعانداي.

"وڭ قولداعى" وڭ قولى ٴوزىن بۋىندىرسا، سول قولى اراشا تۇسەتىن الما پسيحولوگيالىق شىعارماداعى تيىننىڭ ەكى بەتى سەكىلدى كەي-ىپكەرى. بۇل اڭگىمەدە ومىردە  يتجىعىس ٴتۇسىپ جاتاتىن جاقسىلىق پەن جاماندىق، ادالدىق پەن ارامدىق اراسىنداعى تارتىس نانىمدى سۋرەتتەلەدى.

"مەن ٴوزىمنىڭ پىشاق ۇستاپ تۇرعان وڭ قولىما ۇرەيلەنە قارادىم" – دەيدى اۆتور. مۇندا دا گاپ بار. شايتان الجاستىرسا، تەرىس جولعا ٴتۇسىپ كەتۋ وپ-وڭاي. كەز كەلگەن پەندە قىلمىس جاساۋعا بەيىم. ٴبىراق، ولاردى تۋرا جولعا سالاتىن اقىل جانە جات ىستەن قاشىق قىلاتىن سابىر.

جازۋشى سافۋان شايمەردەنوۆ: "مەنشە  نەگە بولمايدى دەگەن وزىمشىلدىك سەكىلدى قاتەرلى دەرتتەن مەنى ايىقتىرىپ العان داۋا – "وڭ قول" اڭگىمەسىنىڭ ٴوزى. دالىرەك ايتسام،  تولەن   ابدىكوۆ  بويىنداعى باياۋ بولسا دا ايقىن اشىلىپ كەلە جاتقان جازۋشىلىق تالانت. ال تالانتقا باس يمەۋ – اقىماقتاردىڭ عانا ۇلەسى بولماق" – دەپ اعىنان جارىلعان.

"توزاق وتتارى جىمىڭدايدى" قاتال سەنزۋرا كەزىندە جازىلعان، ايتار ويىن ەمەۋىرىنمەن بىلدىرگەن ەڭ ۇزدىك پوۆەستەردىڭ ٴبىرى. موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياعىنداي بولعان ٴۇندىس تاعدىرى قازىرگى قازاق ەلىنىڭ كەلەشەگىنە دە ەسكەرتۋ سەكىلدى.

فيلوسوفيالىق پروزا جانرىندا جازىلعان "پاراسات مايدانى" پەن-كلۋب سىيلىعىنا يە بولدى."پاراسات مايدانىنىڭ" كەيىپكەرى: "رۋحاني الەمدە ەكi باعىت بار: بiرi – پەندەلiك مۇددە، ەكiنشiسi – بيiك  پاراسات  پەن iزگiلiك قۇدiرەتi. پەندەلiك مۇددە، نەگiزiنەن، توبىرعا جاقىن، ال بيiك  پاراسات  – سيرەك تۇلعالاردىڭ ەنشiسi. بiز قازiر پەندەلiكتi قوعامدىق دارەجەدە اشىق ناسيحاتتاۋعا كiرiستiك، توبىردان جەڭiلگەنگە ۇقسايمىز" – دەيدى.

الايدا، پەرىشتە مەن سايتاننىڭ، ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ بىتىسپەس كۇرەسىندە ماحاببات جانە شىندىق ۇستەمدىك جاساۋعا ٴتيىس. اۆتور بۇل ويىن اشىق ايتپايدى، تۇسپالداپ جەتكىزەدى، ال ٴومىر سۇرۋدە قانداي جولدى قالاۋ كەرەك ەكەنىن وقىرماننىڭ ەنشىسىنە قالدىرادى.  پوۆەستى وقي وتىرىپ ابايدىڭ "جاقسىلىق كورسەم وزىمنەن، جاماندىق كورسەم وزىمنەن..." دەگەن جىر جولدارىن ەسكە تۇسىرەسىڭ.

"...تازالىقتى ٴتاڭiرi تۇتقان قورعانسىز جاننىڭ ودان ارعى تاعدىرى ماعان بەيمالiم. عايىپتان-عايىپ تiرi جۇرگەن بولسا، باعى جانسىن، iزگiلiككە دەگەن سەنiمiنەن ايرىلا كور-مەسiن. ادام بالاسىنىڭ جەتiم ساۋلەدەي سىعىراي-عان  ٴۇمiتiن جاقسىلىقپەن جالعاپ اۋرە بولعان اۋليە جان قايدا جۇرسە دە  امان ٴجۇرسiن. ال ەگەر ول بۇل دۇ-نيەدە جوق بولسا، وندا... امال قانشا،  يمانى سالامات بولعاي. ٴاۋمين!" شىعارما  وسىنداي  سوزدەرمەن اياقتالادى. اۆتوردىڭ ادەبي كرەدوسى دا وسى جولداردا تۇر.

ٴابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ "پاراسات مايدانىن" وقىپ شىققاننان كەيىن گيپنوز العان كىسىدەي ٴبىر اي بويى ەسەڭگىرەپ جۇرگەنىن جازىپتى. تالانت قۇدىرەتى، قالام قايراتى دەگەن وسى ەمەس پە؟!

تولەن ابدىك ٴوزىنىڭ سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە: "تۆورچەستۆولىق كرەدو دەگەن بولادى. تۆورچەستۆولىق كرەدودا مەنىڭ ويلايتىنىم، ادامنىڭ جالپى ٴسوزى مەن ٴىسى بىرگە بولۋ كەرەك. ٴسوز بەن ٴىس اجىراعان جاعدايدا ول ادامدى ۇلكەن، تەرەڭ پاراساتتى ادام دەپ ايتۋعا بولمايدى. سەبەبى ىشكى دۇنيەنىڭ جارىعى، ٴسوزى ٴبىر بولىپ، ٴىسى ەكى بولىپ جاتاتىن... سوندىقتان سەن شىعارمادا قانشا تالانتتى بولعانىمەن دە، ەگەر جۇرەگىڭ تازا بولماسا، ادال بولماسا، ومىردە سول ادالدىقتار ٴۇشىن تالاي قيىندىقتار كورىپ جاتپاساڭ، وندا سەنىڭ شىعارماڭ ۇلكەن، شىن مانىندەگى شىعارما بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىن" – دەيدى.

تولەن ابدىكتىڭ "ٴبىز ۇشەۋ ەدىك" اتتى درامالىق شىعارماسى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار جانە جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا قويىلدى. قوستانايداعى ورىس دراما تەاترى اۆتوردىڭ مۇرات ەرعاليەۆ اۋدارعان وسى پەساسىن ورىس تىلىندە ساحناعا شىعاردى. رەجيسسەر الەكساندر ليوپا ساحنالاعان تۋىندى قاراعاندىدا وتكەن فەستيۆالدا "قازاق دراماتۋرگياسىن مەڭگەرگەنى ٴۇشىن" ارناۋلى ديپلومىمەن ماراپاتتالدى. وسى زاماننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ارقاۋ ەتكەن پەسادا 20 جىل وتكەن سوڭ بۇرىنعى بىرگە وقىعان دوستاردىڭ كەزدەسۋى ٴسوز بولادى. مۇرات، ومىربەك جانە داريعانىڭ بىرەۋى ەلىم دەسە ەت جۇرەگى ەلجىرەگەن  پەرزەنت  بولسا، ەكىنشىلەرى  اۋىردىڭ استى، جەڭىلدىڭ ۇستىمەن ٴجۇرۋدى كوزدەگەن توڭمويىندار. ۇشەۋدىڭ اققۋ، شورتان، شايانداي ارا-قاتىناسى كورەرمەندى تاربيەلەيدى، جاماننان جيرەنتىپ، جاقسىدان ٴتالىم الۋعا شاقىرادى.

سوڭعى جىلدارى جازىلعان "ارداگەر" پەساسى قر تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان دراماتۋرگيالىق شىعارمالار بايقاۋىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. بيىلعى جىلى قازاقتىڭ مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى وسى پەسانى ساحناعا شىعارۋعا دايىنداپ جاتىر.

جازۋشىنىڭ "قايىرسىز جۇما" دەپ اتالاتىن اڭ-گىمەسى قازىرگى ۇڭعىل-شۇڭعىلى كوپ قوعامنىڭ دەرتىن تامىرشىداي تاپ باسقان شىعارما. اڭگىمە كەيىپكەرلەرى مينيستر مەن حاتشى ٴبىر بىرىنەن اينىمايتىن كەيىپكەرلەر. قىزمەتتەن تۇسكەن كۇنى ٴمينيستردىڭ ٴدام-تۇزى تاۋسىلادى. ٴبىراق، بىرەۋلەر ٴۇشىن قىزمەت قولدىڭ كىرى بولسا، بيىك مانساپقا قول جەتكىزگەندەر ٴۇشىن ودان ايىرىلۋ ازاپ.

اۆتور اڭگىمە جەلىسىن بىلايشا ساباقتايدى: "مار-قۇمنىڭ قارا جامىلعان ايەلى كوزىنە جاس العانى بولماسا، داۋىس قىلىپ جىلاعان جوق. ابەننىڭ قازاسىن ەستىپ، حاتشى اۋىرىپ قالىپتى دەگەندى ەستىگەن بولاتىن. كوڭىل ايتۋ راسىمىنەن كەيىن، مارقۇمدى جونەلتۋ شارالارى توڭىرەگىندە بىرەر ٴسوز بولدى. قارالى ايەل حاتشىعا راقمەتىن ايتۋدى ۇمىتقان جاق. بۇكىل زيالى قاۋىم، قالىڭ ەل قابىرعالارى قايىسىپ، قايعىعا ورتاق بولىپ جاتىر ەكەن. اسىرەسە، ۇلكەن كىسىنىڭ حاباردى ەستىسىمەن، كومانديروۆكاسىن تاستاپ، ادەيى كەلگەنىن، تاڭەرتەڭ ۇيگە كىرىپ شىققانىن ايتقاندا وسىنى وزىنە زور بەدەل، ماقتانىش تۇتاتىنىن جاسىرا المادى.

– ٴدام-تۇز تاۋسىلىپ تۇرسا، وعان كىم اراشا بولا الادى؟ – دەدى ايەل تاعدىردىڭ بۇيرىعىنا كەلىسكەن ٴبىر ۇنمەن. – كەشەدەن بەرى بۇعان دا ۇيرەندىك. شۇكىرلىك ەتتىك. ايتەۋىر مىنانداي قىزمەتتە ٴجۇرىپ كەتكەنىنىڭ ٴوزى جۇبانىش سەكىلدى. ايتپەسە، وسىنشا ۇلكەن قۇرمەت بولار ما ەدى... ايەل تاعى دا كوزىنە جاس الدى. قابىرعادا قارا لەنتامەن كومكەرگەن ابەننىڭ سۋرەتى تۇر. ٴسال جىميىپ ٴتۇسىپتى. كەشەدەن بەرگى وقيعانىڭ وسىلاي بولىپ اياقتالعانىنا ٴوزى ريزا بولىپ تۇرعان سەكىلدى. حاتشى سۋرەتكە ۇزاق قارادى. ونىڭ وزiمەن ەڭ تاعدىرلاس، وزiنە ەڭ جاقىن ادام ەكەنiن قالاي بايقاماعانىنا iشتەي قايران قالدى. سول ساتتە كەلەسi ٴولiم كەزەگi وزiنiكi ەكەنiن سەزگەندەي، جۇرەگi بولار-بولماس شىم ەتتi".

بايانسىز جالعاننىڭ جاندى جارالايتىن كورىنىستەرى اڭگىمەدە وتە اسەرلى بەرىلگەن. تولەن شىعارمالارىنىڭ قاسيەتتەرىن سانامالاپ كورسەتكەننەن كورى سول شىعارمالاردى قايىرا ٴبىر وقىعان ادام كوپ اسەرگە بولەنەدى. ەڭ باستىسى، اۆتور وقىرماندى ويلاۋعا، ويلانۋعا ٴماجبۇر ەتەدى.

تالانتتى تۇلعالار توبىردىڭ دەگەنىنە كونبەيدى، توپاستاردىڭ ايتقانىنا سەنبەيدى. قوعامداعى دەرتتى ٴسوز شيپاسى ارقىلى ەمدەيدى. بۇرالاڭ جول بولسا دا اقيقاتتىڭ تۋرا جولىنان تايمايدى. ادامزاتتىڭ قامىن ويلايدى. تولەن اعامىز وسىنداي سيرەك تالانتتاردىڭ قاتارىندا.

1982 جىلى تولەن اعانىڭ ەلۋ جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىسقان ەدىم. سوندا ول ٴوز قولىمەن بەرگەن قولتاڭباسىندا "قازاقتىڭ تالانتتى اقىنى اقىلبەك ىنىمە، باقىتىڭ جانسىن، ابىرويىڭ اسسىن، حالقىڭنىڭ سۇيىكتى ازاماتى بول!" دەگەن لەبىزىن جازىپ ەدى. بۇل تىلەكتى ورىنداۋعا تىرىسىپ باقتىم، حالىق كوڭىلىنەن شىعا الدىم با، بىلمەيمىن. ٴبىراق، مەنىڭ تالانتىما سونداي باعا بەرگەن اعا كوڭىلى جانىما قانات بايلاعانى راس.

قىزمەتتى  مىندەت قىلاتىندار دا بار. سول قىزمەتىنە قۇرمەت ىزدەيتىندەر دە از ەمەس. جەتپىستىڭ بەلەسىنە شىعىپ وتىرعان تولەن ابدىك قىزمەتتىڭ دە قىزىعىن كوردى، قۇرمەتتەن دە كەندە بولعان جوق. جاعادان الماسا دا، اياقتان شالعاندار دا بولعان شىعار. سونىڭ بارىنە ٴتوزدى. ەڭ باستى قۇرمەت – ەل قۇرمەتىن جان-جۇرەگىمەن سەزدى. 

جازۋشىنىڭ جان بايلىعى ەل يگىلىگىنە جۇمسالدى.

سول يگىلىكتىڭ قىزىعىن كورىڭىز!

تويىڭىز  تويعا ۇلاسسىن، اعا!

 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي