BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

تاۋى مەنەن تاسىنا تاريح تۇنعان – دەگەرەس

بۇگىنگى قازاق ٴتىلىنىڭ قولدانىسىندا دەگەرەس ٴسوزى پايدالانىلمايدى. سوندىقتان اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اتىن ايتقاندا بوگدە ايماقتاعىلاردىڭ تاڭىرقانىپ، ٴسوزدىڭ ماعىناسىن سۇراپ جاتاتىنى بار. وكىنىشكە قاراي، بۇل ٴسوزدىڭ ماعىناسى 15 تومدىق «قازاق ادەبي ٴتىلىنىڭ سوزدىگىندە» كورسەتىلمەگەن.

ماتەريال جيناقتاۋ بارىسىندا تۇرعىندار دا اۋىلدىڭ اتىنا قاتىستى ٴتۇرلى نۇسقالاردى ايتتى. ٴبىر نۇسقادا دەگەلەك دەگەن قۇستىڭ اتىنا بايلانىستى شىقسا كەرەك دەگەن پىكىر ايتىلدى. دەگەلەك – تۇمسىعى ۇزىن ٴارى ٴسۇيىر بولىپ كەلەتىن قۇس ەكەندىگىن جوعارىدا ايتىپ وتكەن سوزدىكتىڭ 598-بەتىنەن كەزىكتىرۋگە بولادى. ۇلكەندەر بۇل ٴسوزدىڭ موڭعول تىلىنە قاتىسى بولۋى مۇمكىن، بىزدىڭشە ول موڭعولشا «بيىك تاۋ» دەگەن ماعىنا بەرەتىن بولسا كەرەك دەگەن ويلارىن جەتكىزدى. ٴبىز ٴوز كەزەگىمىزدە وسى ٴتىلدىڭ مامانى، جازۋشى، موڭعول ادەبيەتىن قازاق تىلىنە ٴتارجىمالاپ جۇرگەن قۋاندىق شاماحايدان ٴسوزدىڭ ماعىناسىن سۇراعانىمىزدا، دەگەر دەگەن ٴسوز ويرات تىلىندە ٴۇستىرت دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن ايتتى. ماعىنالىق جاعىنان جاقىن ٴسوزدى تاپقانىمىزعا قۋاندىق. ٴسوزدىڭ توركىنى مەن تىلدەگى قولدانىسىن لينگۆيستەر ٴالى دە زەرتتەۋى ٴتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. قالاي بولعاندا دا، وكرۋگتىڭ اتى ىلە الاتاۋىنىڭ باتىسىنداعى ٴۇستىرتتى تاۋدىڭ اتىنا بايلانىستى بەرىلگەنى تۇسىنىكتى. جامانتى جانە دەگەرەس وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا ورنالاسقان ۇزىندىعى 15 شاقىرىمعا جۋىق تاسكومىر جانە نەوگەن كەزەڭدەرىنىڭ تاۋ جىنىستارىنان تۇزىلگەن دەگەرەس تۋرالى «قازاقستان ۇلتتىق ەنسيكلوپەدياسىنىڭ» 3-تومىنىڭ، 176-بەتىنەن كەزىكتىرۋگە بولادى. انىعىندا، دەگەرەس – اتىمەن عانا ەمەس، بۇكىل بولمىسىمەن وزىنە قىزىقتىرىپ تۇراتىن وكرۋگ بولىپ تابىلادى.
باسباتىر تاۋىنىڭ تاريحى
ەڭ الدىمەن بۇل ايماقتاعى تاريحي توبە تۋرالى ٴسوز قوزعاماي ٴوتىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ول 1730 جىلى ابىلاي حاننىڭ تۋىن ۇستاۋشى باتىرلاردىڭ ٴبىرى – شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىر قۇتتىمبەت ۇلى تۇمەن باسى بولىپ تاعايىندالىپ، تۋ تىككەن – باسباتىر شوقىسى. 2003 جىلى ول جەرگە ناۋرىزباي باتىر سىنتاسى ورناتىلعان. ۇشار باسىندا ٴبورىلى بايراق جەلبىرەيدى. تۋ تىككەن توبەنىڭ ەتەك جاعىندا ناۋرىزباي باتىر كەسەنەسى ورنالاسقان، ياعني باسباتىر تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى تارعاپ-دەگەرەس جولىنىڭ باتىس باعىتىندا بۇل كۇندە ناۋرىزباي باتىر بەيىتى بار. كەسەنەگە ارنايى چيپ قويىلعان. كەز كەلگەن جولاۋشى وعان كىرىپ، تاعزىم جاساپ، چيپ ارقىلى باتىرعا قاتىستى اقپاراتپەن قانىعا الادى.
ارنايى ماتەريال جيناقتاۋ بارىسىندا اۋىل تۇرعىنى، جۇيرىك جايىن بىلەتىن وڭلاسىن ساتىبالديەۆ اقساقال: «بالا كۇنىمىزدە قازىرگى ناۋرىزباي باتىر كەسەنەسى تۇرعان تۇستا بالشىقتان سالىنعان كۇمبەز بولاتىن. جاۋىن قاتتى جاۋىپ، گلۋبينوۆ بوريس دەگەن ورىستىڭ ماشيناسى جوعارى تاۋعا ورلەي الماي، كەرىسىنشە ارتقا كەتەدى. سويتەدى دە، بەيىتتىڭ ٴبىر جاعىن قۇلاتادى. ىشىنەن ٴبىر ەرتوقىم شىعادى. العاشىندا قورقىپ جۇرەدى. كەيىن بوريس ەردى بەيسەنباي دەگەن اقساقالعا ٴبىر قويعا ساتادى. ەردى ٴوز كوزىممەن كوردىم. ول كىسى ەردى ماعان ساتپاي قويدى. ٴقازىر ەندى ول كىسى ومىردە جوق. كەسەنەنىڭ توپىراعى اپپاق بولاتىن. ول توپىراقتىڭ قايدان كەلگەنى بەلگىسىز.سەبەبى، دەگەرەستىڭ ەش جەرىندە ونداي اپپاق توپىراق جوق. بۇل ولكەنىڭ توپىراعى قىزىل سارى، نەمەسە قارا بولىپ كەلەدى. مەنىڭشە، سول كەسەنەنى ورناتۋ ٴۇشىن باتىرعا قۇرمەت رەتىندە ٴبىر جەردەن توپىراق الدىرعان بولۋى كەرەك»، – دەپ ٴوز كورگەنىن قوسا كەتتى.
ال، اۋىلدىق وكرۋگتىڭ تاريحى تۋرالى دەرەك جيناۋ بارىسىندا جولىققان سامات سارسەنبيەۆ تە اجەلەرىنىڭ اق كەسەنەدەگى قالقان مەن ەرتوقىم تۋرالى ٴجيى ايتاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ول: «ارۋاقتى جەردەن ات ۇركەدى» دەگەن ٴسوزدىڭ جانى بار. باسباتىر اسۋىنا كەلگەندە بابالارىمىز اتىن جەتەكتەپ وتەدى ەكەن. وندايلاردى مەن مۇنداعى ۋاقىتقا دەيىن كورگەنمىن»، – دەپ تاريحي جەر تۋرالى ويىن قوسا كەتتى. باسباتىردىڭ بيىكتىگى تەڭىز دەڭگەيىمەن العاندا مەدەۋ مۇز ايدىنىمەن ٴبىر دارەجەلىك سىزىقتا ورنالاسقان. تاۋ توبەسىنەن قوپا جازىعى، ودان ارى قاراي اڭىراقاي شايقاسى وتكەن جەردى كورۋگە بولادى.
باسباتىر – قوزىباسى تاۋىنىڭ ٴبىر سىلەمى. بەرىكتاس اۋىلى مەن ۇڭگىرتاس اۋىلىنىڭ ورتاسىنداعى ىركەس-تىركەس تاۋلاردى قوزى-باسى دەپ اتاعان. بۇل جەرمەن كەزىندە ۇلى جىبەك جولى وتكەنىن دە اۋىل تۇرعىندارى قاپەرىنەن شىعارمايدى. ال، قوزىباسى – تەك قانا جامبىل اۋدانى ەمەس، كۇللى قازاقتىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنداعى ۇلى وقيعانىڭ نەگىزگى كەڭىستىگى. جانىبەك پەن كەرەي سۇلتاندار قۇرعان حاندىقتىڭ تۇڭعىش تەرريتورياسى وسى جەر. جازۋشى ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش تەرريتورياسى مەن تۋ تىگىلگەن توبەنى زەرتتەۋ بارىسىندا جاراتىلىستانۋشى مولديار سەرىكبايەۆ پەن مۇراتبەك نۇرلىبايەۆتىڭ ماقالاسىنا سۇيەنگەن. وندا عالىمدار بىلاي دەيدى: «ەلىمىزدە تاريحي مانىنە بايلانىستى كيەلى تانىلعان جەرلەر بارشىلىق. سولاردىڭ ٴبىرى – قازاق ۇلتتىق مەملەكەتى دۇنيەگە كەلىپ، كىندىگى كەسىلگەن جەر – قوزىباسى جايلاۋى. بۇل تۋرالى ايعاقتى عۇلاما بابامىز مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريحي-راشيدي» اتتى تاريحي كوركەم شىعارماسىنىڭ 106-بەتىندە بىلايشا ايگىلەيدى: «...سول كۇندەرى ٴابىلقايىر حان دەشتى قىپشاقتى تۇگەل يەلەندى. ول جوشى اۋلەتىنىڭ سۇلتاندارىن شابۋىلداي بەردى. جانىبەك پەن كەرەي حان ودان قاشىپ، موعولستانعا كەلدى. موعولستاننىڭ باتىس جاعىنان شۋ وزەنىنىڭ قوزىباسى دەگەن جەرىن بەردى». مىنە، اۋىل ادامدارى قاراۋىلتوبە دەپ اتايتىن قوزىباسىنىڭ باسباتىر سىلەمىنىڭ وسىنداي ماعىنالى تاريحى بار.
وقيعالار ويىسى
دەگەرەس – قازاق ۇلتىنىڭ تاريحي ەنەرگەتيكاسىنىڭ كىندىگى بولۋىن ٴبىر ساتكە دە توقتاتقان ەمەس. بالكىم تاريحي ساباقتاستىق دەگەن زاڭدىلىق بار شىعار، مۇمكىن ٴبىز بىلمەيتىن تىلسىم قۇپيا دا بار بولار، ايتەۋىر تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دۇنيەجۇزى قازاقتارى تۇڭعىش باس قوسۋىن وسى جەردە وتكىزۋگە شەشىم قابىلدايدى. 1992 جىلى كۇزدە (28 قىركۇيەك پەن 4 قازان ارالىعى) دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ٴى قۇرىلتايى وتەدى. وزبەك حاندىعىنان ٴبولىنىپ، وزدەرى حاندىق قۇرعان قازاقتار دا، ٴدال وسى جەردەن موعولستان حاندىعىنان جەر العاندىعىن ايتىپ وتتىك ەمەس پە؟!
ال 1945 جىلى جەڭىس شەرۋىندە مارشال گ.ك.جۋكوۆ ٴمىنىپ شىققان اتتىڭ دەگەرەستەن دايىندالىپ بارعاندىعىن، بۇل كۇندە ماسكەۋدىڭ ەڭ كورنەكتى جەرىندە سول ات پەن مارشالعا قويىلعان ەسكەرتكىش بار ەكەنىن دەگەرەستىكتەر ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرەدى.
عاسىر تولعان اۋىل
1918 جىلى جەتىسۋداعى ەڭ العاشقى كەڭەستىك اۋىل شارۋاشىلىعى دەگەرەستە قۇرىلعاندىعى تۋرالى دا ارحيۆ قۇجات-تارىنان كوز جەتكىزۋگە بولادى. اۋىل تۇرعىنى سامات سارسەنبيەۆ وسى دەرەككە قاتىستى قولىنداعى قۇجاتتارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەردى. قۇجات بويىنشا دەگەرەس سوۆحوزى الدىمەن تايتورى بولىستىعىنا قارايدى دا، كەيىن 1920 جىلى قاستەك بولىسىنا وتەدى ەكەن. دەمەك، كەلەسى جىلى اۋىلدىق وكرۋگكە 100 جىل تولادى دەگەن ٴسوز.
بۇرىنعى تۇرعىلىقتى حالىق كوش-پەلى بولعاندىقتان، دەگەرەس ۇلى ٴجۇز قازاقتارىنىڭ مەكەنى ەدى. جەر جاعدايىنا بايلانىستى دۋلات، شاپىراشتى، ىستى رۋلارى كوشىپ-قونىپ جۇرەدى. ٴشوپتىڭ شۇرايلىلىعى مەن مالعا جايلىلىعى اتالمىش مەكەننىڭ قىستاۋى مەن جايلاۋىنىڭ اراسىنىڭ قاشىق بولماۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن. الايدا، حح عاسىردىڭ باس كەزىندە جەتىسۋ ولكەسىنە رەسەيدەن جەر اۋدارىلعاندار جايىلىمدىق جەرلەر مەن ەگىنگە قۇنارلى القاپتارعا ورنالاسا باستايدى. 1910 جىلى ۆەرنىي ۋەزىندەگى شەنەۋنىكتەر وزدەرىنە مال باعاتىن جەر ىزدەيدى. وسىلايشا، دەگەرەستە شارۋاشىلىق اشۋعا شەشىم قابىلدانادى. وتستاۆكاداعى پاتشا وفيسەرلەرى: برىزگالوۆ. گوفمان، ٴبۋليننىڭ مالدارىن باعۋعا جەرگىلىكتى تۇرعىندار جالداناتىن زامان بولعان. دەگەرەستىڭ قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن، ٴبىز كورسەتكەن داتا بويىنشا جەتىسۋداعى تۇڭعىش شارۋاشىلىق بولىپ قۇرىلۋىنا وراز جاندوسوۆ پەن پاۆەل ۆينوگرادوۆتىڭ ەڭبەگى بار.
«دەگەرەس» جىلقى زاۆودى
دەگەرەس اۋىلىنداعى وسپانحان اۋباكىروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىنىڭ تاريح ٴپانىنىڭ ٴمۇعالىمى تۋلبايەۆا ٴلاززات شاكىرتتەرىمەن «حح عاسىرداعى دەگەرەس» دەگەن تاقىرىپ بويىنشا عىلىمي ىزدەنىس جاسايدى. ولار ارحيۆ دەرەكتەرىنەن 1928-1931 جىلدارداعى كامپەسكەلەۋ كەزىندەگى قاليباي، دۇرپەيىس، سەيىت، بايتەكە سياقتى بايلاردىڭ جىلقىسىنىڭ ىشىندەگى اسىل تۇقىمدىلارى “دەگەرەس” شارۋاشىلىعىنا بەرىلگەنىن انىقتايدى. دەمەك، بۇل ايماقتاعى جىلقى تۇقىمىنىڭ اسىلدىق قاسيەتكە يە ەكەندىگى باعزىدان-اق جولعا قويىلعانىنا كوز جەتكىزۋ قيىنعا سوقپايدى.
1936 جىلى جىلقىلار جايلاۋدان تۇسكەن قىركۇيەك ايىندا دەگەرەسكە ٴىلياس جانسۇگىروۆ پەن جامبىل جابايەۆ كەلەدى. جامبىل اقىننىڭ ماسكەۋدەن وردەنمەن ورالعان كەزى ەكەن. قاسىندا ۇلى تەزەكباي دا بولىپتى. مەيماندارعا سوۆحوز ديرەكتورى ف.گ.ريابينيچەۆ كۇرەڭ جورعا سىيلاعان ەكەن. الايدا، جامبىلدىڭ ۇلى تەزەكباي كۇرەڭدى اساۋ اتتىڭ قاسىنا بايلاپ، ول تەۋىپ اياعىن سىندىرىپ العان ەكەن. جامبىلدىڭ دەگەرەسكە كەلگەندىگىن ف.گ.ريابينيچەۆپەن تۇسكەن سۋرەتتەر دالەلدەي الادى.
اۋىلدىڭ تۇرعىنى وڭلاسىن ساتىبالديەۆ اقساقالدى سوزگە تارتقانى-مىزدا، قاريا راسىندا كامپەسكەلەۋ ارقىلى الىنعان جىلقىلاردىڭ اراسىنان جۇيرىكتەر شىعا باستاعانىن ايتتى. ناقتىراق ايتساق، 1929 جىلى «دەگەرەس» جىلقى اسىلداندىرۋ زاۆودى بولىپ قۇرىلادى. سوعىس جىلدارى جىلقى زاۆودى اتتى اسكەرگە ارنايى اسكەري جىلقى دايىنداۋمەن اينالىسقان.
«زاۆودتىڭ “تيبەت” دەگەن ايعىرى بار ەدى. سول ولگەندە الماتىدان اق حالاتتى 8 ادام كەلدى. ول كەزدە بالامىن. الگىلەردى ٴوز كوزىممەن كوردىم. 1941 جىلى سوعىس ٴجۇرىپ جاتقانىنا قاراماستان، ارنايى ٴبىر ۆاگون جالداپ، دەگەرەسكە اعىلشىن جەرىنەن 2 ايعىر اكەلىنگەن ەكەن. ٴبىر ايعىردىڭ اتى “دەۆيز” بولاتىن. “دەۆيزدەن” 1943 جىلى “دايار”، 1945 جىلى “دار” دەگەن ايعىرلار تۋدى. “داياردىڭ” شەشەسى وسى دەگەرەستىك تورى قاسقا بيە بولاتىن. “دايار” 300 شاقىرىمدىق جارىستا ٴبىرىنشى كەلگەن، ال “دار” قازاقستان بويىنشا چەمپيون اتاعىن العان. “داياردىڭ” جاساعان حالىقارالىق رەكوردى 28 جىل بويى جاڭارماي تۇردى. دەگەرەستىڭ تاريحىندا 300 شاقىرىمدىقتا ٴبىرىنشى كەلگەن 4 ايعىر بار. كەيىنگى جىلدارى دەگەرەستىڭ جىلقىعا قاتىستى احۋالى قىم-قۋىت بولىپ كەتتى. 1954 جىلى «روسلاۆل» سوۆحوزىنىڭ ٴبولىنىپ شىعۋىنا بايلانىستى، ول جاققا 2500 جىلقى بەرىلدى. “دەگەرەس” زاۋىتى قويمەن اينالىسۋعا بەت بۇردى. 1964 جىلى عانا ناركەن اعا قايتا اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى جيناستىرىپ، باپكەرلەر ٴبولىمىن اشىپ، بارلىعىن رەتكە كەلتىردى»، – دەيدى وڭلاسىن ساتىبالديەۆ قاريا وتكەن كۇندەردى ەسكە تۇسىرە وتىرىپ.
اراسان شيپالى بۇلاقتارى
تۇرعىلىقتى حالىق شيپالى بۇلاقتىڭ قاسيەتىن ەستە جوق ەسكى زامانداردان-اق بىلگەن. قازبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ «ٴتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» دەپ اتالاتىن تاريحي ەڭبەگىندە اراسان بۇلاقتارىن «الىم بۇلاعى» دەپ كورسەتەدى. جاۋدان جارالانعان قازاق اسكەرلەرى سول جەرگە بارىپ شيپا تاباتىن بولعان. بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا، الىم بۇلاعى اسكەري گوسپيتالدىڭ قىزمەتىن اتقارعان. ناقتى گەوگرافيالىق اتاۋى – جامانتى مينەرالدى سۋلارى. وندا 4 كم تەرەڭدىكتەن، 1 كم-گە جۋىق جەردەن بور قاباتىنان ٴوتىپ قايناپ، ٴسۇزىلىپ، جىلى كۇيىندە شىعاتىن بۇلاقتار بار. قىسى-جازى 270س جىلىلىقتا بولادى. بۇلاقتىڭ بىرنەشە كوزى بار. شامامەن ٴبىر تاۋلىكتە 8 توننا سۋ شىعادى. ىشكى اعزالارعا وتە پايدالى. جارانى تەز جازىپ جىبەرەتىن قاسيەتىمەن ەلدىڭ ەسىندە قالعان. بەسمويناق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى، سۇڭقار اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتە تاريح پانىنەن ساباق بەرەتىن ٴمۇعالىم جانۇزاق نۇقانوۆتان بىلگەندەرىمەن ٴبولىسۋىن وتىنگەن ەدىك.
«اراساننىڭ باسىنا بارىپ، بوپەلى بولۋدى تىلەگەن كەلىنشەكتەر كوپ ۇزاماي قۇرساق كوتەرەدى. ٴتۇسىپ شىعۋ جولى مەن سۋدىڭ جانە تابيعاتتىڭ، سەنىمنىڭ اسەرىنەن تىلەك قابىل بولىپ جاتۋى مۇمكىن. ايتەۋىر، «اراسانعا تۇنەپ ٴجۇرىپ كوتەرگەن بالام ەدى» دەگەندى ٴبىز جاقتان ٴجيى كەزىكتىرۋگە بولادى. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن بەيىت ارالاپ جۇرەتىن وزگە اعىمداعىلار اراسانىمىزعا زالالىن تيگىزە جازدادى. ەل اراسىنا «اراسان دەگەن ول – اتا، قوراسان – ونىڭ باۋىرى. مۇندا ولاردىڭ بەيىتى بار» دەگەن اڭىز تاراتىپ جىبەردى. شيپالى بۇلاقتارعا كىرەبەرىسكە «اراسان-قوراسان بابالار قورىعى» دەپ جازۋ دا جازىپ قويدى. اداستىرعىشتارعا ەرگەندىگىمىز سونشا، بەسمويناقتاعى مەشىت-تىڭ اتى ٴقازىر “اراسان اتا” دەپ اتالادى. نەگىزى اراسان – شيپالى سۋ دەگەندى بىلدىرەدى. قازاق جەرىندە ونداي ورىندار كوپ قوي. قاپال اراسان، الما اراسان، ىستىق اراسان سىندى شيپالى جەرلەردىڭ اتى سەكىلدى، ٴبىزدىڭ بۇلاقتاردىڭ دا ەمدىك مانىنە قاراي اراسان دەگەن ەل اراسىنداعى دارەجەسى بولعان. ال قوراسان دەگەن قىستاۋ قورالارىنا جاقىن بۇلاقتار. اراسانعا ۇيقاستىرۋ ٴۇشىن سولاي اتالىپ كەتىپ وتىر. جازدىڭ ىستىق كەزىندە تاۋ قويناۋىنا، شيپالى بۇلاققا 120 ادامعا دەيىن كەلەدى. ەل اراسىندا سۋدىڭ كيەسى مەن يەسى بار دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. “جىلى سۋ حاۋىزىنىڭ باس جاعىندا ٴتاجدى جىلان بار، ال تاۋدا كيەلى تۇيە جۇرەدى” دەگەنگە حالىق سەنەدى. ٴتاجدى جىلاندى كورگەن ادام سىرقاتىنان ايىعادى، بوتالى تۇيە كورسە دە جولى اشىلادى دەپ جاتادى. سوندىقتان كەلۋشىلەر بۇل ايماقتىڭ اڭ-قۇسىنا تيىسپەيدى. اراسانعا قاتىستى اڭىزدىڭ شىعۋى – وسى ايماقتى تازا ۇستاپ، تابيعاتتى ايالاۋ ماقساتىندا تۋعان دەپ ەسەپتەيمىن. ەگەر اراسانعا قاتىستى اڭىزداردى جيناقتايتىن بولساق، ونىڭ ٴوزى دە ايتارلىقتاي ادەبي مۇرا بولار ەدى. قىستا سۋىنىڭ الىستان بۋى بۇرقىراپ كورىنىپ جاتادى. سۋى قاتپايدى. تاۋدا كىشكەنە ۇڭگىر بار. ەندى مۇسىلمان بولعان سوڭ، ٴبىر جەرگە ناماز وقۋ كەرەك قوي. سول ۇڭگىردى مەشىتكە اينالدىرعان بولۋ كەرەك. تاستارىندا قولا داۋىرىندە ٴومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ سالعان سۋرەتتەرى بار. دەمەك قولا داۋىرىندە دە ادامدار سول جەردى بىلگەن»، – دەپ تاريحشى ٴوزى بىلەتىن اقپاراتتارمەن ٴبولىستى. بۇل ايماقتاعى ورتا عاسىر ٴداۋىرىنىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر كەشەنىن ولكەتانۋشى ۆ.ۆ.سارايەۆ اشقان. سۋىقتوبە جونىنىڭ سولتۇستىك باۋرايىنداعى كەشەندى 2005 جىلى ا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ الماتى بارلاۋ ەكسپەديسياسى زەرتتەگەن بولاتىن.
بەسمويناق اۋىلىنىڭ تاريحى
اۋىلدا ٴبۇعىمۇيىز جانە بەسمويناق دەگەن تاۋدان كەلەتىن ەكى وزەن بار. بۇرىن ول قوپاعا دەيىن بارىپ قوسىلاتىن بولعان. 1909 جىلى سەرگەي مينين دەگەن كىسى 30 وتباسى ورىستاردى كوشىرىپ الىپ كەلگەن. ورىستار ەگىن مەن اعاش ەگىپ، جاعدايلارى جاقسارعان سوڭ، اۋىلدارىن الگى سەرگەيدىڭ اتىمەن سەرگەەۆكا دەپ اتاپتى. ال جەرگىلىكتى حالىق كوشپەلى بولعاندىقتان ٴبىر اۋىلدا تۇراقتاپ وتىرماعان. 1932 جىلعى حالىق قاتتى قىرىلعان اشارشىلىقتا ٴتىرى قالعانداردى كۇشتەپ الىپ كەلىپ، سەرگەەۆكاعا قونىستاندىرادى. وسى جىلى اۋىلعا ٴالىبي جانگەلدين كەلەدى. كولحوزدىڭ ٴمان-ماعىناسىن حالىققا تۇسىندىرەدى. ول كەتكەن سوڭ، تۇرعىندار قۇرىلعان كولحوزدى ٴا.جانگەلديننىڭ اتىنا بەرۋدى ۇيعارادى. 1922 جىلى اششىقاينار دەگەن جەردە العاشقى مەكتەپ اشىلادى. كەيىن ول مەكتەپتى وسى بەسمويناققا كوشىرەدى. ٴقازىر اتالمىش اۋىلداعى مەكتەپ ٴا.جانگەلديننىڭ اتىندا. سوعىس جىلدارى الماتىداعى زاۋىتتارعا جۇمىسشى كۇشى جەتىسپەي، ورىستار كوشىپ كەتەدى. سودان بەرى اۋىلدا قازاقتار تۇرىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اۋىلعا بۇرناعى تاريحي اتاۋى بەرىلگەن. اۋىل جوعارىدا ايتىپ وتكەن ەكى وزەننىڭ اتىمەن اتالعان. بۇل اتاۋ ۇزاق بولعان سوڭ، ۇلكەن وزەن – بەسمويناقتىڭ اتى تاڭدالىنعان. تاۋ اڭعارىنداعى اۋىلدا ەسكى ۇيلەر جوق. جاڭا مەكتەپ پەن بالاباقشا سالىنعان. نايمانباي باتىر ۇرپاقتارى دا وسى اۋىلدا تۇرادى.
سۇڭقار اۋىلىنىڭ پايدا بولۋى
اۋىلعا سۇڭقار دەگەن اتاۋ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بەرىلگەن. تاۋدىڭ ەڭ توبەسىندەگى ۇڭگىرلى تاس – سۇڭقار تاس دەپ اتالادى. الىستان قاراعاندا الگى تاس كوكتەن جەرگە قۇيعىتىپ كەلە جاتقان سۇڭقار قۇسىنا ۇقسايدى ەكەن. اۋىل 1944 جىلى ستاليندىك تارتىپكە بايلانىستى ەرىكسىزدەر تۇراتىن مەكەن بولعان. ونداعى جەر اۋدارىلعان شەشەندەرگە اۋىلدان 3 شاقىرىم قاشىقتىقتان ۇزاپ كەتۋگە تيىم سالىنعان. جەر اۋدارىلعاندار وسى تاۋ قويناۋىندا قاتاڭ باقىلاۋدا بولعان. شەشەندەر ول اۋىلدا 1990 جىلعا دەيىن ٴومىر سۇرگەن. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ، ولار كوشىپ كەتىپ، اۋىلعا تۇرىكمەنستان قازاقتارى كوشىپ كەلەدى. اۋىلدىڭ سوڭعى ون جىلدىقتا بوي كوتەرگەن ۇلكەن مەكتەبى بار.
قازىرگى تىنىس-تىرشىلىك
دەگەرەس سەلولىق وكرۋگىنە 5 ەلدى-مەكەن كىرەدى: دەگەرەس، بەسمويناق، بۇلاق، قاراارشا، سۇڭقار. دەگەرەس اۋىلى اۋدان ورتالىعىنان 60 شاقىرىمدىق قاشىقتىقتا جاتىر. وكرۋگتىڭ حالىق سانى – 4024 ادام. ٴىرى قارا مال سانى – 7490، قوي مەن ەشكى – 42706، ال جىلقى بولسا – 1800 باس. اۋىلدا اسىل تۇقىمدى جىلقى ۇستايتىن قوجالىقتار بار. نەگىزىنەن مال جانە ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. جاستار اۋىلعا سپورت زال مەن مادەنيەت ٴۇيىنىڭ قاجەت ەكەنىن ايتىپ، ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. تۇرعىندار اۋىلعا قاراي كەلە جاتقان گاز جەلىسىنەن ٴۇمىتتى. «ەندى سول مادەني وشاق بولسا، بىزدە بارلىعى بار»، – دەگەن ويلارىن جەتكىزىپ جاتتى.
دەگەرەس اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ايماعىندا ٴومىر ٴسۇرىپ جاتقان حالىق ٴۇشىن تاڭبا سالىنعان تاستاردى كورۋ تاڭسىق ەمەس. كۇركىرەۋ، دەگەرەس، ٴبۇعىمۇيىز سايلارىنان تاستاعى سۋرەتتەردى كوپ كەزىكتىرۋگە بولادى. مۇنىڭ ٴوزى ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تاريحي قازىنالار دەپ قاراستىرۋعا تۇرارلىق. سەبەبى، قاسىمحان بەگمانوۆتىڭ «ەتنوگرافپەن اڭگىمە» دەپ اتالاتىن كىتابىندا جاعدا بابالىق ۇلى جامبىل اۋدانىنداعى تاستاردان كوپتەگەن تاريحي دەرەك تابۋعا بولاتىنىن ايتىپ كەتكەن. ٴوزى مايتوبە جايلاۋىنان تاپقان تاستى ى.دۇكەن ۇلى اتىنداعى مۇراجايعا تابىستاعان. تاستا دومبىرا تارتىپ وتىرعان ادامدار بەينەلەنگەن. وسى تاس ارقىلى دومبىرانى زەرتتەۋشىلەر ۇلتتىق اسپاپتىڭ تاريحىن ارىعا قاراي قوزعالتقان ەدى. ەگەر تاۋداعى وزگە دە سۋرەتتەرگە ٴمان بەرىلسە، تاعى دا دەرەك كوزدەرى شىعار ما ەدى دەگەن ويدا قالدىق. بەسمويناق، سۇڭقار، قاراارشاعا الىپ باراتىن جولدار بىلتىر عانا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. كەڭساي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرىنە قاراي كولىك جۇرەتىن جول تۇسسە دەگەن ۇسىنىس-تىلەكتەرىن جەتكىزدى. شاعىن اۋىلدىڭ وقۋشىلارى سۇڭقار اۋىلىنداعى مەكتەپ-تەن ٴبىلىم الادى. سونداي-اق، وكرۋگتىڭ ورتالىعى دەگەرەس اۋىلىنىڭ جولدارى كۇردەلى جوندەۋدەن ٴوتىپ جاتىر. دەگەرەستىڭ مەكتەبىنە بارىپ وقيتىن وقۋشىلار مەن اتا-انالار بۇلاق اۋىلى مەن دەگەرەستىڭ اراسىنداعى قاتىناس جولى جوندەلسە دەگەن نيەتتەرىن ٴبىلدىردى.
تاۋدىڭ ساف اۋاسىمەن تىنىستاپ، مامىراجاي تىرلىك كەشىپ وتىرعان وكرۋگ تۇرعىندارى تاريحي ٴھام كيەلى جەرلەرىمەن ماقتانادى. تۇمسا تابيعاتتىڭ وزىمەن قويان-قولتىق ارالاساتىن ۇرپاعىمىز ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا ٴسىڭىرىپ وسەتىنىنە سەنىمدىمىز دەيدى. 70 جاستاعى ٴرازيا كەنجەبەكوۆا ٴوز سوزىندە: «دۇنيەدە وپ-وڭاي جەڭىس جوق. ەگەر ٴبىزدىڭ ەلدىڭ جەر كولەمىنىڭ كەڭدىگى العاشقى وندىققا كىرەر بولسا، ول ٴۇشىن قانشاما تەر توگىلىپ، قانشاما بوزداق قىرشىن قيىلدى؟ سانىنا جەتۋ مۇمكىن ەمەس. ەل پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەپ باستاما كوتەرگەنىنە قاتتى قۋاندىم. ٴبىزدىڭ اۋىلدىڭ بالالارى اتتىڭ قۇلاعىندا وينايدى. الىستان-اق جۇيرىكتى جازباي تانيدى. جازدا بيە بايلاپ، قىمىز ىشەمىز. تاۋلى جەردىڭ تابيعاتىن تازا ۇستاپ، اڭ-قۇسىن ايالاپ وتىرمىز. جاڭعىرۋ دەگەن وسى. شىنىندا دا رۋحاني جاڭعىرۋدى تابيعاتتان، تۋعان جەردەن باستاۋ كەرەك. سەبەبى، ٴبىزدىڭ قازاقتىڭ كوشپەلى مادەنيەتى ادامگەرشىلىك مەجەسىمەن قارايتىن بولساق، وتە جوعارى بولعاندىعىن بايقايمىز. كوشتىڭ وزىنە كۇل قالدىماي، قوقىسىن شىعارىپ، ٴتورت تۇلىك مالىنىڭ يەسى مەن كيەسىن ەسكەرىپ وتىرعان. مىنە، قازاقتىڭ وسى مىنەزىن ٴبىز شىنىندا دا ۇرپاق ساناسىندا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك»، – دەگەن ويىن جەتكىزدى.
ات قۇلاعىندا ويناپ، سايىن دالانىڭ ٴتوسىن ساز بالشىقتاي يلەگەن باتىر بابالارمىزدىڭ ات ۇستىندەگى مادەنيەتى ۇمىتىلماۋى ٴتيىس. سوندىقتان جىلقى اسىلىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قاستەرلەي-تىن ولكەنى ات ۇستىندەگى مادەنيەتتىڭ ەتنو ورتالىعىنا دا اينالدىرۋعا بولاتىنىنا كوزىمىز جەتىپ قايتتى. سۋى ٴمولدىر، اۋاسى تازا، ٴشوبى شۇيگىن ولكەنىڭ اساۋى اۋىزدىقپەن الىسىپ، تۇلپارى جەلمەن جارىسا الاتىنى – جازىلمايتىن زاڭدىلىق ىسپەتتى.


اينۇر تولەۋ.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي