BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

اناعا تاعزىم نەمەسە انا مەن بالا ماحابباتى جايلى سىر

دۇبىرگە تولى دۇنيەنىڭ تىزگىنى – انانىڭ اق نيەتىمەن ورىلگەن. تابيعات كوڭىلى تاۋ بۇلاعىنداي تازا، الاقانى ايالى، جۇرەگى جىلى، قۇشاعى كەڭ ايەل قاۋىمىن وتە شەبەر جاراتقان. جانى نازىك بولعانىمەن ٴزىل باتپان قيىندىقتى قايىسپاي كوتەرەتىندەي ٴتوزىم، سابىردى دا اياماي بەرىپتى. ومىرگە توعىز اي كوتەرىپ، نارەستە اكەلۋمەن بىرگە وتباسىنداعى بار شارۋانى قاتار الىپ جۇرەتىنىن قايتەرسىڭ. بابالاردىڭ «قىزدىڭ قىرىق جانى بار» دەگەن ٴسوز تەگىن ايتىلماعان. انانىڭ تاعى ٴبىر قۇدىرەتى بالاعا دەگەن ماحابباتى. مۇنداي ٴمولدىر سەزىمدى ومىردە كەزدەستىرۋ، ٴتىپتى سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. جوق تا شىعار. وعان عاسىرلاردان جەتكەن انا تۋرالى ورامدى وي، ەل اۋزىنداعى اڭىز، اڭگىمەلەر دالەل بولا الادى. ٴيا، ايتا بەرسەك انا جايلى تەبىرەنىسكە تولى جولداردى جالعاستىرا بەرەتىنىمىز انىق.

راسىندا، ايەل-انا ادامزاتتىڭ كيەلى ۇعىمى بولىپ قالا بەرەتىنى باسى اشىق اڭگىمە. ويتكەنى، انا ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى. ۇرپاعى باردا ونىڭ ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. وعان مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق ٴوز ورتامىزدان الۋعا بولادى. جيىن-توي، مەرەكەلەردە كوپتەن كورمەگەن اعايىن-تۋعان، دوس-جارانمەن كەزدەسىپ، اڭگىمەلەسىپ قالاسىڭ. وسىنداي جۇزدەسۋدە قوعام قايراتكەرى، فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك تولەگەن ٴابدىساعي ۇلى قوجامقۇلوۆ مۇقاباسىنان باستاپ اسا تالعامپازدىقپەن باسىلعان قالىڭ كىتاپتى ۇستاتتى.
– انام ٴوزىڭدى جاقسى كورۋشى ەدى. بۇل ٴبىز ٴۇشىن اسا قۇندى دۇنيە، – دەدى.
ارينە، كىشكەنتايىمنان اۋىلداعى ۇلكەن-كىشىگە ۇلگى بولعان اعانىڭ سول ٴسوزى جۇرەگىمە جازىلىپ قالدى. سوسىن كىتاپتى پاراقتاپ، كوز جۇگىرتتىم. كەيىن ۋاقىت تاۋىپ اسىقپاي وقىپ شىقتىم. ٴدال وسىنداي اناعا دەگەن پەرزەنتتىك پارىزعا تولى وزگە كىتاپتاردى وقىعانىم ەسىمە ٴتۇستى. قولىما قالام الۋىما كوپتەن ويىمدا جۇرگەن وسى تاقىرىپ تۇرتكى بولدى.
“كىتاپ – رۋحاني بايلىق” دەپ بەكەر ايتىلماعان. بالا تاربيەسىنە، ٴتىپتى ادام تاربيەسىنە وسىنداي تاعىلىمعا تولى ەستەلىك كىتاپتاردىڭ بەرەرى مول ەكەنىن ۇعىناسىڭ. ٴومىر تىم قىسقا، قامشىنىڭ سابىمەن سالىستىراتىنىمىز وسىدان. ٴوزىم دە انامىن. اپتال ازاماتتاردىڭ اسىل جاندارعا دەگەن جۇرەك تۇپكىرىندەگى پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىكتەرىنە ٴتانتى بولدىم. مولدىرەتە جازعان ەستەلىكتەرىنىڭ وزىنەن ساعىنىشتىڭ سامال لەبى ەسىپ تۇر. تىرشىلىگىندە قادىرىنە جەتىپ، ماڭگىلىك عۇمىرى باستالسا دا ٴبىر ٴسات كوڭىلدەرىنەن تۇسىرمەگەندەرىنىڭ ٴوزى ٴبىر عانيبەت-اۋ.
ۇلگى، ونەگە، تاعىلىمدى جاي بولعان-دىقتان گازەت ارقىلى جاس تا، قاريا دا وقىسىن، قاجەت دەسە كوڭىلدەرىنە ٴتۇيسىن دەگەن نيەتتەمىن.
قوعام قايراتكەرى، اكادەميك تولەگەن قوجامقۇلوۆتىڭ اناسىنا ارناپ «حانشايىم» اتتى كىتابى 18 باسپا تاباقپەن شىققان. العاشقى بەتىندە ٴوزىم بىلەتىن قانشايىم اپكەم ٴبىر كەزدەگى نۇرلى ٴجۇزى الاۋلاپ، سابىرلى، مەيىرىمدى قالپىندا. جەزدەم ٴابدىساعي اعانىڭ ٴۇيى جامبىل تاتەمنىڭ كيەلى قارا شاڭىراعى، بۇگىنگى مۋزەي-ۇيىنىڭ باتىسىندا. مۇراجايمەن ەكى ورتانى تەرەڭ ساي عانا ٴبولىپ تۇر. ٴالى دە سولاي، تەك ەسكى ٴۇيدىڭ ورنىندا ٴسان سالتاناتى جاراسقان جاڭاسى. بۇل دا تولەگەن ٴابدىساعي ۇلىنىڭ اكە اماناتىنا ادالدىعى. كىتاپتىڭ ٴالعىسوزىن توكەن اعا ٴوزى جازىپتى. ٴموپ-مولدىر بالا سەزىم. ٴار جولىنان اناعا دەگەن ساعىنىشى الاۋلايدى. قانشايىم اپكەم بەس بولىس ەكەيدىڭ كەرۋەن باسى بولعان دوسبايدىڭ قىزى. اناسى كۇليلا ەل-جۇرتقا، تۋعان-تۋىسىنا ٴقادىرلى جان بولعان دەسەدى بىلەتىندەر.
ول كەزدە مەن بەسىنشى سىنىپتا ەدىم. اۋىلدىڭ ۇلكەنى مەن بالالارى كۇندە تاڭەرتەڭ سيىردى ورىسكە تابىنعا قوسىپ، كەشكىسىن قارسى الاتىن ەدىك. بۇل بىزگە بەرىلەتىن وتە ماڭىزدى تاپسىرما سانالاتىن. كۇنىنە ەكى مارتە ٴابدىساعي اعانىڭ ٴۇيىنىڭ الدىنداعى جولمەن ارى، بەرى وتەتىن ادەتىمىز. سول كەزدە الاسا بويلى، قىزىل شىرايلى اپكەمىز كومبەگە نان جاۋىپ، جەر وشاقتاعى قازانعا تاماق ٴپىسىرىپ جاتادى. سارى ساماۋرىن ەكى يىنىنەن دەمالىپ تۇرادى. اۋلا تاپاداي تازا، ىلعالداپ سىپىرىلعان.
– قىز، كەل ىستىق كۇلشەنى اپكەمە الا بار، – دەپ قاتار-قاتار تۇرعان كومبە ناندى وراپ بەرەتىن. ول كەزدىڭ بالالارى ۇيالشاقپىز ٴقازىر ويلاسام.
– راحمەت، – دەپ قوڭىر سيىردى الدىعا ساپ قۋا جونەلەمىن.
بالا بولساق تا وسى شاڭىراقتاعى بەرەكەلى تىرلىككە قىزىعاتىنبىز. ٴۇپىر-شۇپىر بالالاردىڭ داۋىسى دا، بارى دا بىلىنبەيتىن. قانشايىم انا بالالارىنىڭ تاربيەسىنە سول كەزدىڭ وزىندە ەرەكشە كوڭىل بولگەن ەكەن-اۋ بۇگىن ويلاسام.
كىتاپتىڭ العى سوزىندە جارىقتىق قانشايىم دوسبايقىزىنىڭ كۇندەلىگىنەن (ٴوز قولىمەن جازعان نۇسقاسى دا بار) مىناداي جولداردى وقىدىم.
«ٴبىز ەكەۋمىز شاڭىراق كوتەرىپ، ٴۇي بولىپ شىققاندا ۇشەۋ ەدىك. ٴوزى، مەن، ٴىنىسى. سول كەزدە ٴتۇس كوردىم، ٴتۇس قۇدايدىڭ ەلشىسى دەيدى عوي. تۇسىمدە ونىڭ ٴۇيى ٴبىر وزەكشەدە. كيىزدەرى القا-سالقا، ەسىكتەرى اشىق-شاشىق، ٴبىراق ٴۇي بەينەسىن كەرەگە، ۋىق شىڭىراق كەلتىرىپ تۇر ەكەن. مەن ٴبىر توپ بالالارعا مىناۋ جىبەكتىڭ (اپشەننىڭ قارىنداسى) ٴۇيى مە دەيمىن دە، ۇيگە قاراي جۇگىرىپ بارامىن. سوندا ارتىمنان كيىمى جۇپىنى، كارتاڭ ەر ادام: «ەي، بالام! ٴما، مىنا ٴۇيدىڭ كىلتى»، – دەپ ٴبىر ۋىس كىلت بەرەدى. ونى قالتاما سالسام، باۋى ۇزىن، كىر ەكەن، ٴبىراق مىقتى. ٴۇيدىڭ الدى مالدىڭ قيىنان اياق العىسىز. اۋىرىپ، اۋرۋى دەرتتەن جانىنا باتقاندا: «سەن كوپ جاسايسىڭ، ٴبىز بالالى-شاعالى بولامىز جانە نەسىبەمىز مول بولىپ ٴومىر سۇرەمىز»، – دەپ، ٴتۇس كورگەنىمدى ايتتىم. مالدىڭ قيى بايلىقتىڭ بەلگىسى دەدىم.
– ايتقانىڭ كەلسىن. مەن ٴتىرى تۇرعاندا سەنى رەنجىتپەيمىن، – دەدى. ايتقانىن ىستەدى.
ماڭدايىم كۇنگە كۇيگەن جوق، تابانىم جەرگە تيگەن جوق. ەل جاياۋ جۇرگەندە، جورعا ٴمىندىم، ەل اتقا مىنگەندە، “ۆولگا” ٴمىندىم. بارام دەسەم، ٴۇيىم دايىن، مىنەمىن دەسەم، كولىگىم دايىن، ٴىشىم دەسەم، تاماعىم دايىن، جاتام دەسەم، توسەگىم دايىن بولدى.
ال ٴبىر ۋىس كىلتىم، بالالارىمىزدىڭ ٴارقايسىسى ٴبىر-بىر ٴۇيدىڭ يەسى بولىپ، جەكە-جەكە ۇلكەن شاڭىراق بولىپ وتىرعانى.
جامبىل اتامىزدىڭ وڭ بوساعاسىندا 25 جىل وتىردىق. ٴبىزدىڭ باعىمىزعا قاراي شاڭىراعىمىز جامبىل اتانىڭ مۇراجايىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاستى. جامبىل اتانىڭ ٴومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا دامدەس-تۇزداس بولىپ، باتاسىن الىپ وستىك. اكەلەرىڭ ەسەپشىلىك جۇمىسىن سول اۋىلدا ىستەدى. «اقىرىن ٴجۇرىپ انىق باس، ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا. ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس، ۇيرەتۋدەن بالاعا»، – دەپ اباي اتامىز ايتقانداي، مىنەزى بيازى، ىستەگەن ىسىنە بەرىك، كوپ ويلاپ از سويلەيتىن، ەلىنە، تۋىستارىنا، جورا-جولداستارىنا ٴقادىرلى جان ەدى. جاقسىلىقتا تاسىمايتىن، جاماندىقتا جاسىمايتىن.
بالالارىمىز دا جامبىل اتانىڭ الما باعىنىڭ ىشىندە اسىر سالىپ ويناپ، الماسىن جەي ٴجۇرىپ، بالالىقتىڭ بال داۋرەنىن وتكىزىپ ەرجەتتى.
“ارۋاقتى جەردەن ات ۇركەدى” دەگەن، ٴوز اۋىلىمىز ٴبىز ٴۇشىن وتە ٴقادىرلى ەدى. ول ۋاقىتتا قازاقتىڭ ىزەت ساقتايتىن، ۇلكەندەردى سىيلاۋ، الدىنان كەسىپ وتپەۋ، ٴسوزىن بولمەۋ سياقتى سالتى قاتتى ساقتالعان ەدى. سول كەزدەگى كىسىلەردى قۇرمەتتەپ سىيلاعاننان شىعار، اتا-اپالاردىڭ «قۇداي سۋسىنىڭدى قاندىرسىن، قوساعىڭمەن قوسا اعار، بالا-شاعاڭنىڭ قىزىعىن كور» دەگەن باتالارى قابىل بولدى. اكەلەرىڭمەن جارىلماعان جاڭعاقتاي 60 جىل بىرگە باقىتتى عۇمىر كەشتىك، ۇلگىلى ونەگەلى وتباسىلى بولدىق.
سوعىس ارداگەرى ٴابدىساعي 2002 جىلى 80 جاسىندا دۇنيەدەن ٴوتتى»، دەپ ٴتۇيىپتى ويىن.
قانشايىم دوسبايقىزىنىڭ ەرتە تۇرمىس قۇرماسا تالاي بيىككە قول جەتكىزەتىنىن بۇرىن بىلمەگەن ەكەنمىن. الماتى قالاسىنداعى سول كەزدەگى №18 جالعىز قازاق مەكتەبىندە جازۋشى، قوعام قايراتكەرى بالعابەك قىدىربەك ۇلىمەن سىنىپتاس بولىپ، بىرگە وقىپتى. ٴارى كلاستاعى ۇزدىك وقۋشى سانالعان. جار ٴسۇيىپ، بالالى بولسا دا ۇل مەن قىزدارىن تاربيەلەي ٴجۇرىپ، كۇندەلىك جازۋعا دا ۋاقىت ۇنەمدەگەن انانىڭ قاعىلەز، ۇقىپتىلىعىنا ٴتانتى بولاسىڭ.
مىنا جولداردى الايىقشى:
«ٴار بالامنىڭ ٴومىرى ٴبىر-بىر داستان. بالامنىڭ ۇلكەنى تولەگەن – ۇلكەن وتاۋ.
تولەگەن ٴتول باسىم عوي دارا تۋعان،
وزىمەن جاقسىلىقتى الا تۋعان.
جاكەڭنىڭ اۋىلىندا ۇلكەندەردەن،
باتا الىپ، ٴبىلىم قۋعان.
بولاتحان – كىشى وتاۋ. مەن كوپ قۇرساق كوتەرگەنمىن عوي. وسى بولاتحانىمنان كەيىن بالالار شەتىنەمەدى. بالالاردىڭ اراسىن جالعاۋشى دانەكەرىم.
اۋىلداعى ۇلكەن شاڭىراقتا – باقىت. باقىت دەگەن حالىق اۋزىندا جۇرەتىن باتا ٴسوز عوي. اكەڭ ەكەۋمىزدىڭ شاڭىراق قۇرعانىمىزعا 13 جىل بولعاندا تۋىلعان. كىشكەنتاي كەزىندە ساقاۋ بولعان، دىزىل تۇيمە، دىزىل ماتا دەپ قىزىل نارسەگە كوپ قىزىعۋشى ەدى. ارتىنان قاتارىنان ٴۇش قىز دۇنيەگە كەلدى. قىزدارىم كۇلايحان، نۇرىمحان، نۇرىمجان. قىز بالا بەيبىتشىلىك قۇسى دەيدى عوي اتا-بابالار.
قىزدارىم – قىزعالداعىم، قىزىل گۇلىم،
سەندەرگە ارنالادى ولەڭ-جىرىم،
اتاندىڭدار اياۋلى انا، مىنە بۇگىن،
قانشا جاسقا كەلسەم-داعى ٴوزىم، مىنە،
ەستىلەدى سەندەردىڭ قۇلاعىما،
ىڭگالاعان ٴسابي ٴۇنىڭ.
قايرات قالاداعى ۇيدە. قايراتىم – ەرتوستىگىم. باسقا بالالارىم – ٴبىر توبە، قايراتىم – ٴبىر توبە. كىم قايراتتى جاقسى كورەدى، مەن سونى جاقسى كورەمىن.
رازىمىن جاساعان بەرگەنىڭە،
قىزىعىن بالالاردىڭ كورگەنىمە.
مەنەن كىم باقىتتى دەسە: «اتا-انانىڭ قۇشاعىندا وسكەن بالا باقىتتى، بالانىڭ قىزىعىن كورگەن اتا-انا باقىتتى» دەر ەدىم. مەن باقىتتى ٴومىر ٴسۇردىم» – دەگەن جولداردى تەربەنىسپەن وقيسىڭ.
ٴيا، جىر الىبى جامبىل تاتەمىزدىڭ وڭ بوساعاسىندا شيرەك عاسىر كورشى بولعان، ٴارى ىزەتتى كەلىنگە بەرىلگەن اق باتامەن كوركەيگەن قانشايىم انا وتاعاسىمەن 60 جىل باقىتتى عۇمىر كەشىپ، 13 بالانى ومىرگە اكەلىپتى. بالالارى اكەسى مەن اناسىنىڭ «التىن تويىن» وتكىزدى، بالاداي باپتاپ باقتى.
ٴابدىساعي اعا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، الماتىدا قۇرىلعان پانفيلوۆشى-لار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان. 1942 جىلى ماسكەۋ قالاسى تۇبىندەگى شايقاستا جارالانىپ، كەۋدەسىنە وق ٴتيىپ ەلگە ورالادى. سناريادتىڭ سەگىز گرامداي جارىقشاعى جۇرەگىنە ٴسال جەتپەي تۇرىپ قالىپتى. قاريا سونىمەن تۋرا 80 جاسىنا دەيىن بىرگە ٴومىر سۇرگەن. بۇل دا اللانىڭ قورعاعانى. اپكەمىز ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ومىراۋىنا «التىن القا» تاققان جانە وتاعاسىنىڭ جارالى جۇرەگىنە سالماق سالماعان اياۋلى جارى بولىپتى.
ەندى تولەگەن اعانىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرەيىك.
«انام (ٴبىز تاتە دەۋشى ەدىك، جۇرت قانشاي، قانشايىم دەيتىن) الاسا بويلى، ەتى ٴتىرى، ەشتەڭەدەن تايسالمايتىن، اقتى اق، قارانى قارا دەپ تۋرا ايتاتىن، اتا-بابانىڭ ٴسالت-داستۇرىن بەرىك ۇستاعان، ەڭبەكقور جان ەدى. جۇرەگىنە سەنىم ۇيالاتقان، يماندى، ارۋاقتارعا ٴتاۋ ەتىپ، سيىنىپ، ٴتۇس كورىپ، تۇستەرىن جاقسىلىققا جورىپ جۇرەتىن، داستارقانى جايۋلى، كوڭىلى دارقان، كوكىرەگى كول، قولى اشىق ادام ەدى. دەنساۋلىعى وتە مىقتى بولدى. ٴجۇز جاساعان جامبىل اتامىزدان «ٴبىر عاسىر ٴومىر ٴسۇرۋىڭىزدىڭ قۇپياسى نەدە؟» دەپ سۇراعاندا: «دۇنيە دەپ كۇيمەدىم، جاماندىقتى سۇيمەدىم، جولدا جاتقان بىرەۋدىڭ، التىنىنا تيمەدىم» دەگەن ەكەن! اسىل انامىز قارتايعان شاعىندا دا «مەندە ەشقانداي اۋرۋ جوق، تەك كارىلىك قانا» دەيتىن. دارى-دارمەك دەگەندى بىلمەي كەتتى. بىردە، ٴوزىن ارەڭ كوندىرىپ ەمحاناعا جاتقىزعانىمىزدا دارىگەرلەر اندا-مىندا ٴار جەرىن تەكسەرىپ قاراۋعا سۇيرەي بەرسە كەرەك. «مازا بەرمەدىڭدەر عوي، نەمەنە، مەنىڭ جانىمدى اۋىستىرىپ بەرەيىن دەپ جۇرمىسىڭدەر؟! جۇلقىلاي بەرمەي، ودان دا ۋاقىتىمەن دۇرىستاپ شاي بەرمەيسىڭدەر مە» دەپ، ەكى اياقتارىن ٴبىر ەتىككە تىعىپتى. «ويباي، اپا، ەندى كەلمەڭىزشى، جو-جوق ەندى اۋىرماڭىزشى»، – دەپ مەدبيكەلەر جالىنعانداي بولىپتى. انامىز كوزى جۇمىلعانشا ٴوزى تۇرىپ، ٴوزى ٴجۇرىپ، ەشكىمگە ماسىل بولماي، ٴوز جاعدايىن ٴوزى جاساپ، ٴتىپتى جانازاعا قاجەتتى ىرىم-سىرىمدارىنىڭ ٴبارىن دايىنداپ كەتىپتى، جارىقتىق! اكەم دۇنيە سالعان كۇننەن باستاپ كۇندەلىك جازىپ جۇرگەن ەكەن.
ٴيا، ٴار ادامنىڭ عۇمىرى – جاتقان تاريح. ال مىنا جاسىل مۇقابالى كىتاپتىڭ التىنمەن «حانشايىم» دەپ جازىلعان ٴار بەتىن اشقان سايىن ونەگەلى، باقىتتى عۇمىر كەشكەن، قاراپايىم قازاق ايەلىنىڭ ومىرىنەن سىر توگىلەدى. ايەل باقىتىن الىستان ىزدەمەگەن كەيۋانانىڭ قاراپايىم بەينەسى كوز الدىڭدا كولبەڭدەيدى.
انا مەن بالا، ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى ىستىق سەزىم، بىرلىك پەن ىنتىماق جايلى جازبالار كوڭىلىڭدى كوتەرەدى. ماسەلەن قر پارلامەنتى ٴماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى گۇلميرا يسيمبايەۆا ٴابدىساعي كەلىنى قانشايىم اپكەم جايلى «اتام – التىن قازىعىمىز، اپام – بەرەكەمىز» دەگەن تاقىرىپتا وي جالعاستىرىپتى.
«اتام مەن اپام بارلىق ٴىستى ۋاقىتىندا، ورنىمەن جاسايتىن. بىردە تالدىقورعاننان اتامداردىڭ ۇيىنە كەلگەنىمىز سول ەدى، اپام ٴراحات-بيدىڭ اياعىنا الا ٴجىپ بايلاپ، اتام تۇساۋىن كەسىپ، باتاسىن بەردى. ٴبىز ويلاپ ۇلگەرگەنشە، جۇمىس تا ٴبىتتى، اتامنىڭ باتاسىن دا الدىق.
سونىمەن قاتار اپام قول ماشيناسىمەن تىگىن تىگىپ، وتباسىن، اينالاسىنداعىلاردى كيىممەن قامتاماسىز ەتكەنىنىڭ ٴقادىرىن جاقىنداردىڭ ٴبارى بىلەدى جانە ول تۋرالى ايتىپ تا، جازىپ تا ٴجۇر.
1994 جىلى ىسساپارمەن انگلياعا باردىم. قىستىڭ كەزى بولاتىن. اتام مەن اپاما اعىلشىن جۇنىنەن جاسالعان جەمپىر الىپ كەلدىم. ول كىسىلەر سىيلىققا بالاشا قۋانىپ، راقمەتىن ايتىپ، ماڭدايىمىزدان سۇيەتىن. ەرتەڭىنە بارسام، الگى جەمپىردىڭ جاعاسى ٴبىر بولەك، جەڭى ٴبىر بولەك بولىپ جاتىر. كوڭىلىم ٴتۇسىپ كەتتى.
– اپا، نە بولدى، مىناۋ سىزگە ۇنامادى ما؟ –دەپ سۇرادىم.
– جوق، شىراعىم، بۇل ماعان كىشكەنە ۇلكەندەۋ ەكەن وزىمە شاقتاپ، قايتا تىگىپ جاتىرمىن، – دەدى. اپامنىڭ تىككەنى باتىس-تىڭ مودەلدەرى دايىنداعان كيىمنەن كەم بولمادى. سول جەمپىردى اپام كوز جۇمعانشا تاستاعان جوق دەسەم دە بولادى. ٴار بالاسى مەن ٴار نەمەرەسىنىڭ ۇيىندە اپامنىڭ تىككەن قامزول، كيىمدەرى مەن كورپەلەرى بار.

توكە ەكەۋمىزگە، كەيىن بيەكەڭە دە قۇراستىرعان جامىلاتىن ٴجۇن كورپەلەرى ٴقازىر ٴوزى جوق بولسا دا، ٴبىزدى جىلىتۋدا. سول جامىلعىلاردان انا مەيىرىمى، اپامنىڭ الاقانىنىڭ جىلۋى، جۇمساقتىعى سەزىلەتىندەي»، – دەپ جازىپتى.
وسىنىڭ وزىنەن-اق اقىلمان ەنەنىڭ مەيىرىمدى جاقسى اناعا، كەلىننىڭ قايىرىمدى سۇيىكتى قىزعا اينالۋى ەكى جاقتىڭ پەيىلىنە، نيەتىنە بايلانىستى ەكەنىن كورەمىز. باقىتتى وتباسى بولۋ ٴۇشىن بايلىق ماڭىزدى ەمەس. جۇرەكتەردىڭ ۇعىسۋى، تىلەكتەردىڭ بىرىگۋى ماڭىزدى. كوپ بالالى وتباسىنداعى ۇل مەن قىز، نەمەرە مەن شوبەرە ٴوسىپ، ونگەن. ماسەلەن، راحات-بي ٴابدىساعيننىڭ فورتەپيانو مەن سيمفونيالىق وركەسترگە ارناپ جازعان العاشقى شىعارماسىمەن ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەدى. ٴقازىر 18 جاستاعى دارىندى ورەن قازاقتىڭ موسارتى اتاعىن يەلەنگەن. ول ماگيستراتۋرالىق ديسسەرتاسياسىن قورعاپ، لوندون مەن پراگادا، ۆەنا مەن پاريج ساحناسىندا ونەر كورسەتىپ، حالقىنىڭ ونەرىن تانىتقان تالانتتى جاس. وسى اۋلەتتەگى ٴار شاڭىراق اكەلەرى مەن انالارىنان كورگەن ىنتىماقتى، ەڭبەكقورلىقتى تۋ ەتكەن، بويلارىنا دارىتقان. اكەنىڭ، انانىڭ باقىتى دەگەن وسى. بۇل قاراپايىم عانا ۇعىم. ٴبىراق وعان جەتۋدىڭ جولى وڭاي ەمەس.

***


باتىرلار مەن اقىندار ەلىندەگى ۇلىن ۇياعا، قىزىن قياعا قوندىرعان قىزىرلى اۋلەتتىڭ تاعى ٴبىرى – سوعىس ارداگەرى شاياحمەت عاينانوۆ پەن باتىر انا ٴسونىمبۇبى قۇدانالىقىزىنىڭ وتباسى. ولار جامبىل اۋىلىمەن جالعاسىپ جاتقان سۇرانشى باتىر اتىنداعى ەلدى مەكەندە بار ٴومىرىن وتكىزگەن جاندار. بۇگىندە ارامىزدا جوق. ٴبىراق ۇرپاقتارى اكەلەرى مەن انالارىن ٴجيى ەسكە الادى. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، گەنەرال-لەيتەنانت ٴادىل شاياحمەتوۆ باستاعان ۇل-قىزدارى «تاعدىرىما ريزامىن»، «انا تۋرالى تولعاۋ» دەگەن كىتاپتارىن شىعارىپ، وقىرمانعا ۇسىندى.
حالقىمىزدا «ادام ولگەن كۇنى ولمەيدى، ۇمىتىلعان كۇنى ولەدى» دەگەن قاناتتى ٴسوز بار. وسىعان قاراعاندا، مارقۇمداردىڭ رۋحى ٴالى دە ۇرپاعىمەن بىرگە جاساپ، جادىندا جاڭعىرىپ كەلەدى.
مىنا بەيمازا تىرشىلىكتە ادام اللانىڭ قالاۋىمەن تاڭ اتىرىپ، كەش باتىرادى. تاعدىرىنىڭ سان تاراۋ جولىن ارتقا تاستاپ، ارتىنا وشپەستەي ٴىز قالدىردى. سول ساپارىڭنىڭ قالاي بولاتىنى توككەن تەرىڭە، قالدىرعان ونەگەگە، تالىم-تاربيە بەرگەن ۇرپاعىڭ ارقىلى ايناداعىداي كورىنەتىنى زاڭدىلىق. كۇيبەڭ تىرلىكتە ونىڭ بايىبىنا كىم بويلاپ جاتادى. ٴبىراق، ەلى مەن جەرىنە قالتقىسىز قىزمەت جاساعان، قايىرىمدى، مەيىرىمدى، يماندى ۇرپاق تاربيەلەگەن جاندار جايلى جۇرت پىكىرى توعىسقاندا عانا ەرىكسىز ويلاناسىڭ. وزىڭە ٴوزىڭ ەسەپ بەرەتىن كەز كەلگەنىن ۇعىناسىڭ. ال، وننان استام بالانى ومىرگە اكەلىپ، ولاردى تاربيەلەپ، وقىتىپ، ناعىز ازامات قاتارىنا قوسۋ كەز كەلگەن اكەنىڭ، ايەلدىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باقىت جانە انانىڭ وتباسى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنە ادالدىعى دەر ەدىم. ٴتىپتى، قانشايىم مەن ٴسونىمبۇبى انالار ٴومىر سۇرگەن وتكەن عاسىرداعى اۋىل تىرلىگىن بۇگىنگىمەن سالىستىرساق، جەر مەن كوكتەي. ول كەزدە تىرشىلىكتىڭ ٴبارى قولمەن اتقارىلادى، ٴارى ادام كۇشىنە تاۋەلدى. وعان قوسا ٴبىرى كەلىپ، ٴبىرى كەتىپ جاتاتىن اعايىن-تۋعان، جەگجات، كورشى-قولاڭعا دەگەن قۇرمەتتى قوسىڭىز. قىرۋار جۇمىس. دەسەك تە، ولار بارىنە ۇلگەردى، ٴبارىن دە اسا ٴبىر ىنتىزار نيەتپەن جالعاستىرا ٴبىلدى.
«التىن القالى»، باتىر انا ٴسونىمبۇبى قۇدانالىقىزىنىڭ ٴومىرى تاربيە، تاعىلىمعا تولى جانە كىمگە بولسىن وي سالاتىنداي. ومىرگە ون ٴبىر بالا اكەلىپ، ولاردى شەكسىز سۇيىسپەنشىلىككە، مەيىرىمگە بولەگەنى، ٴبىلىم الۋىنا قامقور بولعانىنىڭ ٴوزى شۋاش، تاڭاتار، قۇدايبەردى، مەدەتبەك ٴتارىزدى ەلىنىڭ ەرتەڭى ٴۇشىن تەر توككەن جۇرەكتى، بىلەكتى ٴباھادۇر باتىرلار شىققان تابالدىرىقتى وڭ اياعىمەن اتتاپ، ٴوزى باقىتتى بولۋمەن بىرگە اۋلەتتىڭ دە شامىن جاققانىنا بارشانىڭ كوزىن جەتكىزدى. قاراپايىم وتباسىنان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، بۇگىندە ٴدۇيىم قازاق جۇرتى بىلەتىن قر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىن باسقارعان گەنەرال-لەيتەنانت ٴادىل شاياحمەتوۆ باستاعان ۇرپاقتارى باتىر بابالارى مەن اتا-اناسىنىڭ ارۋاقتارى الدىنداعى پارىزدارىنا ادالدىق تانىتىپ جۇرگەنى. قىركۇيەك ايىنىڭ اياعىندا «اناعا تاعزىم» دەگەن تاقىرىپپەن ەل-جۇرتىنا ۇلكەن كەش وتكىزۋدى قولعا الىپ، نەمەرە، شوبەرەلەرىنە دەيىن شاپقىلاپ ٴجۇر. انالارى باقيلىق بولسا دا ونىڭ جارقىن بەينەسىن ۇمىتقان ەمەس. ٴتىپتى، اپامىز ومىرگە كەلگەن كورشىلەس قىرعىز جەرىندە دە ەسكە الۋ جيىنىن وتكىزدى. ال، مەنىڭ قولىمداعى «انا تۋرالى تولعاۋدا» قر ىشكى ىستەر ٴمينيسترى، گەنەرال-لەيتەنانت ق.قاسىموۆتىڭ، الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى ا.باتالوۆتىڭ، پارلامەنت ٴماجىلىسىنىڭ ٴبىر توپ دەپۋتاتتارىنان باستاپ، كوپتەگەن ازاماتتار ٴسونىمبۇبى انانىڭ كوزى تىرىسىندە وتكەن 80 جىلدىق مەرەيىندەگى قۇتتىقتاۋلارىنداعى ىستىق لەبىزدەرى اناعا دەگەن قۇرمەتتىڭ ەرەكشە بەلگىسى دەۋگە بولادى.
جاس ۇرپاق كىمنەن ۇلگى الادى دەسەك، وسىنداي جاقسى جانداردىڭ ەسىمى ەسكە تۇسەدى.

***


«تاۋ مەن تاۋ كەزدەسپەيدى، ادام مەن ادام كەزدەسەدى» دەگەن. ارىپتەسىم، جاقسى اپكەمنىڭ ٴبىرى، قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ٴجۋرناليسى ماكەن وسەربايەۆا جاسى توقساننىڭ بەسەۋىنە كەلگەن ٴنۇربۇبى مەدەۋوۆا جايلى بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن ايتقان اڭگىمەسىن ەستىپ، شىركىن، كوپ جاساعان انامەن پىكىرلەسسە دەگەن ىنتىزارلىق كوڭىلىمدە بولعان ەدى. قولىما «نۇرلى دۇنيە – سىرلى دۇنيە» دەگەن كىتاپ ٴتۇستى. مۇندا دا ۇزاق جىل جاس ۇرپاققا ٴبىلىم بەرگەن، قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىق اعارتۋ ٴىسىنىڭ وزاتى، ون بالا ٴوسىرىپ، «التىن القا» العان باتىر انا ٴنۇربۇبى جۇماعۇلقىزى مەدەۋوۆانىڭ ٴوزىنىڭ ٴومىرى، قوعام جايلى جازعاندارىن سۇيسىنە وقىدىم. سونداي-اق ٴداۋىر، ۋاقىت تىنىسىن تەبىرەنە ايتىپ، اينالاسىنداعى جاقىن جانداردىڭ بيىك ادامگەرشىلىگى، پاراساتتىلىعى مەن جاناشىرلىعىنا دا توقتالادى.
ادامنىڭ جۇرەگىندەگى ٴۇمىت وتىن ۇرلەيدى، ادامي قارىم-قاتىناستىڭ ەكى جاققا دا بايلانىستى ەكەنىن مويىنداتۋىمەن قۇندى.
وتاعاسى مارقۇم ٴومىرجان مەدەۋوۆ 1939 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، كەيىن سوعىستا اۋىر جارالانىپ، 1942 جىلى تۋعان جەر توپىراعىنا ورالعان. سول جىلى ەكى جاس اتا-انالارىنىڭ باتاسىن الىپ، شاڭىراق كوتەرەدى. سودان جۇپتارى جازىلماي 60 جىل بىرگە عۇمىر كەشكەن جاۋىنگەر ٴومىرجان اتانىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرلىگىنە بەرىلگەن « ۇلى جەڭىس» وردەنى 2008 جىلى 63 جىلدان كەيىن يەسىن تاۋىپتى. وكىنىشكە قاراي، ول كەزدە قارت سولدات ومىردەن وتكەن ەكەن. سونداي-اق، سوعىستاعى ەرلىگىنىڭ بەلگىسى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنى، «گەرمانيانى جەڭگەنى ٴۇشىن»، «ەرلىك پەن باتىلدىعى ٴۇشىن»، «مارشال جۋكوۆ»، «ەڭبەك ارداگەرى» تاعى باسقا ماراپاتتارى اتانىڭ ٴوزى جوق بولسا دا، اجەنىڭ قيماس قۇجاتى رەتىندە ساقتالعان.
«مەدەۋ ۇلى ٴومىرجاننىڭ اق بوساعاسى ماعان باق بوساعا بولدى. اتام مەدەۋ – ابىز دا، ەنەم – ٴدىلدا اسىل تەكتىلەر ەكەن. مىڭنان بىرىنە بۇيىرا بەرمەس باق جۇلدىزىم ەدى ولار» دەگەن ٴنۇربۇبى انا ٴالى كۇنگە وسى سوزىنەن جاڭىلماي، قايتالايدى. جاسى ٴبىر عاسىرعا جۋىقتاسا دا ٴالى دە تىڭ، اڭگىمەسى اسەرلى. كوپتى كورگەنى، كوڭىلگە تۇيگەنى كوپ ەكەنىن بىردەن بىلەسىڭ. اققۋداي اپپاق بولىپ، كەلىنى رايا مەن كەنجە ۇلى قىدىركەلدىنىڭ قۇتتى شاڭىراعىندا ەلدىڭ، جەردىڭ، بالالارىنىڭ اماندىعىن تىلەپ كەلەدى.
ادامنىڭ شىن نيەتپەن كوڭىلىنە العانىن جاراتقان قابىل ەتەدى دەۋشى ەدى ۇلكەندەر. وسى ٴبىر اقىلمان انانى كورۋ ماعان دا بۇيىرىپتى. «اينالايىن» دەگەن انانىڭ مەيىرىمگە تولى ٴسوزى، نۇرلى جانارى مەن اق ٴجۇزى تابيعاتتىڭ تەگىن جاراتپاعانىن سەزدىرگەندەي.
ۇرپاق ٴوسىرىپ، وركەن جايامىن دەپ الدىنا ۇلى ماقسات قويىپ، اللانىڭ راقىمىنان ٴۇمىت كۇتكەن ٴاربىر ادام وتباسىندا بالالارىنىڭ كوزىنشە بالاعات تۇگىل، جامان ٴسوز دە ايتپاۋى كەرەك. اللانىڭ شىن سۇيگەن ق ۇلى بولساڭىز، كىسىگە كىجىنبەڭىز، بالاعا دا زەكىمەڭىز. جاراتىلىسى جايدارى اتا-انانىڭ بالالارىنىڭ دا پەيىلى كەڭ بولادى، دەگەن ادامي بولمىستى بەرىك ۇستاعان مەدەۋ اتا مەن ٴدىلدا اجەنىڭ وسيەتىن كەلىن رەتىندە بۇلجىتپاي ورىنداعان ٴنۇربۇبى اپامىز بۇگىنگى شاتتىققا تولى ٴومىرىنىڭ قازىعىن ٴوزى قاعىپتى. ٴباھادۇر باتىر قاراساي بابانىڭ ۇرپاعى اپامىزعا تەگىندە جاراتقاننىڭ نيەتى ٴتۇزۋ بولعان. اتاسى مەن ەنەسى نەمەرەلەرى دۇنيە ەسىگىن اشقاندا ەسىمىن بەرۋگە دە ەرەكشە ٴمان بەرىپتى. تۇڭعىش نەمەرەسى امان-ەسەن بولسىن دەگەن نيەتپەن امانكەلدى، سوسىن ەسەنكەلدى، ٴحانىمبۇبى، گاۋھار، گۇلنار، ۇسەنكەلدى، رىسكەلدى، داۋلەتكەلدى، قىدىركەلدى، مەيرامگۇل بولىپ، جالعاستىرىپ، جاۋلىعىنىڭ ۇشىنا جاقسى ٴۇمىتى مەن باقىت كىلتىن بىرگە بايلاپتى.
بۇگىندە ۇل-قىزدارىنان تاراعان 29 نەمەرە، جيىرمادان استام شوبەرە، نەمەنە، اعايىن-تۋىس، قۇدالارىن قوسساق، ۇلكەن ٴبىر اۋىل. بالالارى بيىكتەردى باعىندىرعان ازاماتتار، ەڭ باستىسى اتا-انانىڭ بەتىنە جەل بولىپ تيمەگەندەرى. سول باقىتتى، ىنتىماقتى تۋ ەتىپ جۇرگەندەر.
سانالى عۇمىرىنىڭ 35 جىلىن ۇستازدىققا ارناعان ٴنۇربۇبى اپا مىڭداعان شاكىرتتى قاناتتاندىرعانىنىڭ ٴوزى ۇلكەن ەرلىك. ابزال انانىڭ مەرەيىنە وراي قر پارلامەنت سەناتىنىڭ ٴتوراعاسى قاسىم- جومارت توقايەۆ، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى باقىت وسپانوۆ، قازاقتىڭ ٴبىرتۋار اياۋلى قىزى ٴشامشا بەركىمبايەۆا، ٴانشى روزا رىمبايەۆا، تاعى باسقا ابزال جانداردىڭ ىستىق ىقىلاسى ادامدى بەي-جاي قالدىرمايدى.
ادامدى تانۋدىڭ، ٴبىلۋدىڭ جولى سان تاراۋ. سونىڭ ەڭ نەگىزگىسى ادامي قاسيەت –كىشىپەيىلدىلىك پەن كىسىلىك. اكە مەن اپا قانىمەن بەرىلگەن وسىنداي اللانىڭ سىيىن ٴومىرجان قاريانىڭ، ٴنۇربۇبى انانىڭ ۇرپاعىنا اياماي بەرگەنى. ٴتىل، كوزدەن ساقتاسىن دەيىك. ويتكەنى، بۇگىنگى دۇربەلەڭگە تولى ومىردە بىزدە ٴبارى بار. تەك ادامداردىڭ بىر-بىرىنە دەگەن ىزگىلىگى، جۇرەگىندەگى جىلىلىعى ازايىپ، ٴتىپتى جوعالىپ بارادى. بارىمىزدان اجىرامايىقشى، دەگەن نيەتپەن جوعارىداعى قاراپايىم عانا عۇمىر كەشكەن ابىز انالار، مارقۇم قانشايىم دوسبايقىزىنىڭ، ٴسونىمبۇبى قۇدانالىقىزىنىڭ جانە ٴبىر عاسىرعا جۋىق ٴومىر ٴسۇرىپ، ارامىزدا جۇرگەن اپامىز ٴنۇربۇبى جۇماعۇلقىزىنىڭ ومىرىنەن سىرعا، نۇرعا تولى جولداردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى پارىز سانادىم.
وتباسى شاعىن مەملەكەت دەپ بەكەر ايتىلماعان. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ انالارعا ارناعان ٴسوزى ٴبىزدىڭ ويىمىزدى تولىقتىرعانداي. «ٴبىز – انانى، əيەلدى əر ۋاقىتتا قۇرمەتتەپ، جوعارى باعالاعان حالىقپىز. باتىر انالارىمىز ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەر ازاماتتارمەن بىرگە قولىنا قارۋ الىپ، وتان قورعاعان. ەل ٴۇشىن ەر ازاماتتارمەن بىرگە جاۋعا شاپقان بوپاي حانىم، حيۋاز دوسپانوۆا، əليا، مəنشۇكتەر وشپەس ەرلىكتەرىمەن ەلدىڭ ساناسىندا قالعانىن ٴبəرىمىز جاقسى بىلەمىز. قازاق əيەلدەرىنىڭ اراسىندا زور قۇرمەتكە بولەنگەن ۇلكەن انالارىمىز دومالاق انا، ايشا ٴبيبى، ايعانىم حانشا، زەرە əجەلەرىمىز پاراساتتىڭ سيمۆولى بولىپ سانالادى. بۇگىنگى قازاقستان əيەلدەرى – سول پاراساتتى جالعاستىراتىن، اڭىزعا اينالعان انالارىمىزدىڭ جولىن جالعايتىن ٴىزباسارلارى. ٴبىز əرقاشان «əيەل – ٴۇيدىڭ قازىعى» دەپ əيەلىن قۇرمەتتەگەن حالىقپىز. «قىز وسسە ەلدىڭ كوركى» دەپ قىزىن قۇرمەتتەگەن حالىقپىز. ۇلى دالادا قيلى زاماننان كەلە جاتقان يگى ٴدəستۇر ٴقازىر دە جالعاسۋدا.
ٴبىز – تاۋبەسىنەن جاڭىلماعان ەلمىز. باردى باعالاپ، كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بىلگەن حالىقپىز. ٴارى قاراي دا وسىنى ساقتاي ٴبىلۋىمىز كەرەك. تاتۋ ەلدە تاقسىرەت بولمايدى»، – دەپ قاداپ ايتتى. بۇدان اسىرىپ نە ايتامىز.
بولاشاق قىزدارىمىز بەن كەلىندەرىمىز انا، ايەل باقىتىنا بولەنۋ ٴۇشىن جوعارىداعى باتىر انالار ايتقان ومىرلىك مۇراتتى ۇمىتپاساق، قانە. قازاق حالقى «بوساعاڭ بەرىك، شاڭىراعىڭ بيىك بولسىن»، دەگەن. لايىم ەلىمىزدە وسىنداي باقىتتى وتباسىلار قاتارى وسە بەرسىن دەپ تىلەيىك.
سۋرەتتەردە:
1. اقىلمان انا، مارقۇم قانشايىم دوسبايقىزى.
2. باتىر انا، مارقۇم ٴسونىمبۇبى قۇدانالىقىزى.
3. باتىر انا ٴنۇربۇبى جۇماعۇلقىزى.


كۇمىسجان بايجان،
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
مادەنيەت قايراتكەرى،
جامبىل اۋدانىنىڭ
قۇرمەتتى ازاماتى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي