BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

جازىقسىز تامعان قان («ديدار» گازەتى)

فوتو: «Дидар» газеті

تارباعاتاي جەرى تاريحي تۇلعالارعا كەندە ەمەس. ولاردىڭ قاسيەتتى ەسىمدەرى ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە قايتا جاڭعىردى. 1915 جىلى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتى قولىنا الدىرىپ، جاستاردى بىلىمگە ۇيرەتكەن، قوتاناشى جايلاۋىنداعى قىزىلاششىدان رۇقساتسىز كىرگەن قىتايدىڭ قىزىلاياقتارىن ٴبىر تۇندە ارعى بەتكە اسىرعان قوڭىز باتىر اتانعان قۇربان قاجى كەنجە ۇلى. ادىلدىگىمەن اتى، باتىلدىعىمەن داڭقى شىققان، باس ساردارلىققا سايلانعان قوڭىز باتىر جەكە باتىرلىق كايراتىمەن دە، كەمەلدى قولباسشىلىق پاراساتىمەن دە حالىق قاhارمانىنا اينالدى. ەل جادىنان وشپەگەن ەرەكشە بولمىستى تۇلعانىڭ ٴبىر كەزدە سالدىرعان مەشىتىنىڭ قاڭقاسى اۋىل سىرتىندا ٴالى تۇر، دەپ جازادى «ديدار» گازەتى.

قوڭىز باتىردىڭ ٴومىرىن زەرتتەپ جۇرگەن تارباعاتايلىق زەينەتكەر، گازەتىمىزدىڭ تۇراقتى وقىرمانى باياش نۇعىمانوۆتىڭ ازىرلەگەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ اڭگىمەلەرىنەن ٴۇزىندى بەرگەندى ٴجون كوردىك.

تارباعاتاي تاۋىنىڭ جوتاسىنان سوزىلىپ تۇسكەن ٴاربىر سالالاردىڭ اراسى سارقىرىپ اققان بۇلاق. جاعاسىنداعى كوگال جەر تىعىرىقتاردا اقبوز ٴۇيلى اۋىلدار. ٴبىز بۇل اۋىلداردى ارالاپ، بىرىنە قونىپ، بىرىنە تۇستەنىپ ٴجۇرىپ، بۇگىن بەسىنشى قونالقاعا - ماسەلىم دەگەن بيدىكىندە ەدىك. مەنىڭ ەرىپ جۇرگەن كىسىلەرىم بۇل كورگەن سىي-قۇرمەتكە مەن دە ورتاق ەدىم.

تۇسە سالا قىمىز قۇيىلىپ 3-4 قاباتتاپ سالىنعان تازا كورپەگە وتىرعان سوڭ، اياعىمىزدى كوسىلىپ، جاستىققا جانتايىستىق. ٴۇي يەسى: «مالعا باتا قىلىڭىز»، - دەگەن سوڭ دالاعا شىعىپ، بەس كۇننەن بەرگى ادەتىمىزشە ٴبىر تاي، ٴبىر قويعا بەتىمىزدى سيپاپ، كەلىپ وتىردىق. «وسىمەن سەگىز تاي بولدى ما، ٴالى الدىمىزدا نەشە تاي، نەشە قوي جاتىر-اۋ» دەپ تومەنىرەك وتىرعان ٴبىر وتاعاسى تورگە قاراپ كۇلىپ قويىپ كەيبىرىمىزدى جىمىڭ ەتكىزدى.

كەش بولدى. ٴالى ٴىشىلىپ جاتقان قىمىز، جەلىنىپ جاتقان ەت. قىمىز شەكەنى قىزدىرعان سوڭ، جاستىققا شالقيىپ جاتقان مىرزالارىمىزعا اڭگىمە-ەرمەك كەرەك بولىپ، بىرەۋدى بىرەۋ تۇرتە سويلەپ قالجىڭداسۋ باستالدى.

ٴماجىلىسىمىزدىڭ اقساقالى قۇربان قاجى:

- بالالار، قۇر قالجىڭ نەگە كەرەك، گازەتتەرىڭ، قيسسالارىڭ بولسا،
وقىڭدار!-دەدى.

گازەت دەگەنگە ٴۇي يەسى ىنتاسىز بولعانداي:

- ٴبىزدىڭ بۇل قىتاي ەلى ٴازىر وندايمەن ۇيىرلىگى جوق; بىرەۋ وندايدى ايتىپ وتىرسا، قۇلاققا كىرگىزبەي، دومبىرا شەرتىپ، ياكي ٴبىر ىسكە اينالعىمىز
كەلەدى، - دەدى.

بۇل سوزگە ٴبىزدىڭ مىرزالار دا قاراپ وتىرماي، تۇس-تۇسىنان وزدەرىنىڭ ورىس ەلى بولىپ، ولارعا قاراعاندا اشىق پىكىرلىلىگىن كورسەتە، ونداي-مۇنداي ايتقان بولسا دا، ايتۋشىنىڭ كوڭىلى ٴۇشىن عانا تىڭدالعانى بىلىنگەن سوڭ، ۇزاسپاي توقتاستى. بىرەۋىمىزدەن «باقىتسىز جامال» كىتابى تابىلىپ، ۇيدەگىلەر ەندى سونى تىڭداۋعا اينالىستى. وزگەلەرى تىڭداعانمەن نە جاقتىردى، نە جوق. ماناعى اقساقال قۇربان قاجى تۇگەل وقىتىپ ەستىگەن سوڭ:

- قۇرعىر، وسىنداي ادەتتەردىڭ قاتە ەكەنى راس-اۋ، بالا كۇنىمدە وسىنداي قىز الىپ كاشقان ٴبىر جىگىتتى تاس تەڭدەپ تۇيەگە اسقىزىپ ٴولتىرتتى وسى مامەتەك،- دەپ ماعان قارادى.

مەن ونى قالايشا ولتىرگەندىگىن سۇراپ، ەسكى قازاقى مىنەزدەردى جازا جۇرۋگە كوڭىلىم بار ەكەنىن بىلدىرگەن سوڭ، ٴبىر قولىمەن تاسپيعىن تارتا-تارتا، كوسىلگەن اياعىن جيناڭقىراپ قۇربان قاجى سوزگە كىرىستى.

- بالام، بۇل كورىپ جۇرگەن ەلىڭ مامەتەك اتانادى. مامەتەك وسى كۇنى مىڭ شامالى ٴۇي، ۇشتەن ٴبىرىمىز قىتايعا قارايمىز. مامەتەك ىشىندە ەڭ جۋانى اتانتاي اتانعان، مىنە، بىزدەر، قالماق قاتىننان تۋعان جىڭىشكەسى - ەشكە دەگەن ەل. سول ەشكەنىڭ مەنىمەن اتتاس قۇربان دەگەن جاقسى جىگىتى بولدى. ٴبىز كوردىك، قىپ-قىزىل نارتتاي، جىگىتتىڭ تورەسى ەدى، جانىپ تۇرعان ٴورت ەدى. سول جىگىت پىسىقتىق قىلىپ، مەنىڭ اكەمنىڭ اعاسى تانا ٴبيدىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزىندە، ٴىنىسى شالانىڭ ٴمۇني دەگەن قىزىمەن كوڭىل قوسىپ ٴجۇرىپتى.

«دۇعاي-دۇعاي سالەم دە اق مۇنيگە،
ساعىنعاندا زار بولدىم ٴبىر كورۋگە.
ەكى ورتادا سارى بەل، سارى جون بار،
اتتەڭ، ات شىدامايدى زار جەلۋگە!» -دەگەن ولەڭ سول قۇرباندىكى.

ولار لاستى دەگەن جەردە، ٴبىز تەرىسايىرىقتا وتىرامىز، اراسى 35 شاقىرىم. «سارى بەلى» ٴوزىڭ كورگەن تاۋ عوي. اق ٴمۇني دەسە اق ٴمۇني، كىسى جۇتىپ قويارداي سۇلۋ دا ەدى ٴوزى. الگى وقىعان «جامالدارىڭداي» بۇل ەكەۋىنىڭ دە سەرتتەرى كاتتى بولسا كەرەك.

ٴبىر كۇنى كەشكە قۇربان بارسا، ٴمۇنيدىڭ اۋىلى جارتاسقا قونعان ەكەن. سەزىكتەنىپ، ول كەزدە قۇرباندى اڭدىپ جۇرگەن كەزى بولسا كەرەك، ۇيگە كىرۋگە قورقىپ، ىرگەدەگى جارتاستا ٴارى وتىرىپ، بەرى وتىرىپ، تاڭ اتۋعا اينالعان سوڭ، وتىرعان جەرىنەن ٴبىر تاستى الىپ، قىزدىڭ تۇسىنا لاقتىرىپتى. قىز دا ۇيىقتاي الماي جاتادى ەكەن: ۇيگە تيگەن تاستان دالادا قۇربان تۇرعانىن سەزىپ، تىسقا شىعىپ جولىققان ەكەن دەسۋشى ەدى.

مامەتەك مىڭ ٴۇي بولسا دا، ٴالى وسى كۇنگە دەيىن بىرىنەن-بىرى قىز الىسپايتىن ادەتى بار. ونىڭ ۇستىنە ٴمۇني كۇيەۋگە بەرىلىپ قويعان قىز. قۇرباننىڭ ەشكەلىگى تاعى بار. قۇربانعا ٴمۇنيدى الۋدىڭ جالعىز-اق جولى: الىپ قاشىپ، ەلدەن-جەردەن بەزىپ كەتۋ ەدى. قۇرباندى جاستىق دەرتى بۇعان دا شىداتپادى. اكە-شەشە، باۋىرلارىن مۇنداعى مامەتەكتىڭ تالاۋ-تالقىسىنا تاستاپ، ٴمۇنيدى ٴبىر تۇندە جابىقتان شىعارىپ الىپ، جول تارتتى. قۇربان بۇل ٴىستى ىستەرىندە ەشكەنىڭ باستى ادامدارىنا بىلدىرگەن جوق، ٴوزىنىڭ تۋىسقاندارىنا دا اقىلداسپاپتى. اقىلداسسا: «جۋان اتانىڭ بالاسى ولتىرمەي تىنىش تاپپايدى، مالمەن قۇتىلا المايمىز» - دەپ قورقۋ ايتاتىنىن بىلگەن.



تانانىڭ حان بولىپ تۇرعان زامانى، ٴىنىسىنىڭ قىزى ٴۇشىن ەشكەنى قالاي تەنتىرەتەم دەسە دە، قولىنان كەلەدى. تانانىڭ سول سىرت ىزعارىنىڭ وزىنە شىداي الماي، تۋىسقاندارى ٴھام ەشكە بولىپ قۋىپ بارىپ، قالبانىڭ ارعى بەتىندەگى ماتاي ىشىنەن ٴسۇيىپ قوسىلعان ەكى جاستى الىپ كەلدى.

ەشكە باسىمەن ٴىنىسىنىڭ قىزىنا قول سوزعانعا تانا ٴبيدىڭ سۇيەگى سىرقىراپ، قۇرباندى ولتىرتپەي اشۋى تارقايتىن بولمادى. ەكەۋىن دە ٴولتىرتىپ، ٴمۇني ٴۇشىن ەشكەدەن قۇن مەن ايىپ الماي بىتپەيمىن دەپ جاتىپ الدى.

قىز بەن جىگىت كىسەندە ٴبىر اي جاتقان سوڭ، جۇرت جيىلىس جاساپ:
- بۇلاردى قايتۋشى ەدى؟ - دەگەندە، تانا بي:

- ەكەۋىن دە ٴولتىرىپ، ايتقانىمدى قىلامىن، - دەگەن سوزىنەن ايرىلمايدى.

ەشكەلەر ٴمۇني ٴۇشىن قۇن تارتپاۋدى ويلاپ، قۇرباندى ٴوز قولدارىنان ولتىرگەلى، كوزىن تارتىپ بايلاپ توپقا كەلدى.

كەشەگى وزەكتى ٴشيلىباستاۋ دەيدى، سونىڭ ات شاپقان، ٴوزىمىز وتىرعان قىرىنا جۇرت جيىلعان ەدى. مەنىڭ سوندا ون التىداعى كەزىم بە ەكەن... اكەمنىڭ قاسىندا ٴجۇرمىن. تاس تەڭدەپ، تۇيەگە ٴوزىن اسقالى جاتقانىن ٴبىلىپ قۇربان قولى بايلاۋلى، كوزى تارتۋلى، كىسەنىمەن وزەكتەگى ٴبىزدىڭ جۇرتقا كاراي ويبايلاپ قاشتى:

- «جۇرتىم-اۋ! قانىما ورتاق بولماساڭدارشى، مەنى تىم بولماسا، ولتىرەم دەگەن ەلدىڭ قولىنا بەرسەڭدەرشى! ەندى ٴمۇنيدى ولتىرمەڭدەر»، - دەپ زار يلەپ جالىنعانىن ەستىپ تۇردىق. كىسى جانتالاسقاندا مىقتى بولىپ كەتەدى ەكەن عوي. اسامىز دەپ سۇيرەلەگەن جىگىتتەرگە بوي بەرمەي، ارپالىسىپ باقىرىپ جاتتى. مۇنى كورىپ، مەنىڭ اكەم كەنجەمىرزا تانا ٴبيدىڭ قاسىنا شاۋىپ بارىپ:

«اسىلعاندى كەسەتىن، تۇيىلگەندى شەشەتىن، بۇرىن مۇندايعا حاننان قالعان ۇلگى، قارادان قالعان جول بار ما؟» - دەپ ەدى. تانا بي ۇندەمەدى.

سوندا تانانىڭ قاسىندا مىنا ٴتورتۋىل ەلىنىڭ سول كەزدەگى الىبەك دەيتىن اكىمى بار، و دا ۇندەمەدى. بىر-ەكى اقساقال بۇرىن مۇندايدىڭ ٴبارىن ولتىرگەندىك جولىن ايتتى. الىبەك، تانا ەكەۋى بىردەن ۇندەمەگەن سوڭ، اكەم:

«قانى جۇقسا، وزدەرىنە جۇقسىن، ٴجۇر، بالام، بىلاي كەتەيىك»، - دەپ مەنى تىزگىنىمنەن ۇستاپ، توپتان شىعاردى.

اۋىلعا قاراي جۇردىك. قالاي اۋىلعا ٴبىز دە جۇردىك، قۇرباندى دا اسىپ، تۇيەنى جەلدىرتىپ جىبەردى. سوندا تۇيەنىڭ باسىن جەتەلەگەن ٴوزىنىڭ تۋعان اعاسى ولجەكە، ايداعان ەرەجەپ دەيتىن كىسى. وسى كۇنى ەكەۋىنىڭ تۇقىمى دا وڭباي كەتتى. سوندا كۇن كۇيىپ كەتكەن سەكىلدى، قىزارىپ كورىنىپ، قاراڭعىلىق تۇسكەندەي بولدى.

تاس تەڭدەپ، تۇيەنى جەلدىرتىپ جۇرگەندە، اكەم تاعى شىداي الماي، ٴجىبىن قيىپ جىبەرەيىن دەپ قايتا شاۋىپ بارسا، قۇربان اياعىن ٴبىر ٴيىرىپ جيىپ الىپ، قايتا سىلق ٴتۇسىرىپ جىبەرگەننەن جانى شىققاندىعىن ٴبىلىپ قيماي قايتتى. «موينى سالا قارىس ۇزارىپ، بەتى توپىراققا بويالعاننان باربيىپ ٴىسىپ، كوزى قىزارىپ شاراسىنان اينالىپ شىعىپ كەتكەن ەكەن، كورگەندە جۇرەگىم تىكسىندى» دەۋشى ەدى اكەم.

كەشەگى ٴوزىڭ كورگەن بەيىتكە قۇرباندى اپارىپ قويىستى دەپ اقساقال ٴسوزىن ٴتامامدادى.

باياش نۇعىمانوۆ


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي