BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ۇكىباي بي كەسەنەسى («سارىارقى سامالى» گازەتى)

فوتو: «Сарыарқы самалы» газеті

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا وبلىستىڭ كيەلى ورىن-دارى تىزبەسىنە ەنگەن نىساننىڭ ٴبىرى - بايناۋىل اۋدانى كوكدومباق اۋىلىنىڭ كۇنشىعىس جاعىنداعى توبە ۇستىندەگى ۇكىباي بي كەسەنەسى، دەپ جازادى «سارىارقى سامالى» گازەتى.

ۇكىباي بي جايىندا بەلگىلى زەرتتەۋشى، ەتنوگراف ٴماشھۇر ٴجۇسىپ كوپەەۆتىڭ ەڭبەك-تەرىندە جانە قازاق زاڭىنىڭ تاريحى تۋرالى زەرتتەۋلەردە ايتىلادى.

ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايلارىنا بەلسەنە اتسالىسقان، سوزگە تاپقىر، وت اۋىزدى، وراق ٴتىلدى شەشەن ۇكىباي بي xix عاسىردىڭ ٴبىرىنشى جارتىسىندا باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ٴبىرى بولعان. ايگىلى شوڭ مەن شورمان بيلەردىڭ زامانداسى، ولار ٴبيدى قاتتى قادىرلەگەن ەكەن. ۇكىباي نايزابەك ۇلى 1794 جىلى پاۆلودار وبلىسى باياناۋىل اۋدانى سابىندىكول ماڭىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1859 جىلى وسى وڭىردە قايتىس بولعان. بولاشاق بي بالا شاعىنان اتاسى وتەۋدىڭ اڭگىمەلەرىن، اۋىل اقساقالدارىنىڭ عيبراتتى سوزدەرىن زەيىن قويىپ تىڭداپ، كوكەيىنە ٴتۇيىپ وسكەن ەكەن. اۋىل مولداسىنان ساۋاتىن اشىپ، قۇران كارىمدەگى اياتتاردى جاقسى بىلگەن.

قارجاس پەن قانجىعالى رۋلارى اراسىندا 1831 جىلعى ەرەيمەن قىراتتارى ٴۇشىن ۇلكەن داۋ شىعىپ، تالاس كەزىندە جەتى ادام مەرت بولادى. اكىمشىلىك بيلىگىنە ارقا سۇيەپ، زاڭ جۇزىندە ەكى تاراپتى بىتىمگە كەلتىرە الماعان ورىس جاعى بۇل ٴىستى قازاقتاردىڭ وزىنە قاراستىرۋعا تاپسىرادى. بيلەردىڭ كەلىسىمى بويىنشا بۇل داۋلى ماسەلەنى ۇكىباي شەشكەن ەكەن.

ۇكىباي بي 1833 جىلى قۇرىلعان باياناۋىل وكرۋگىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ساتىلعان - التىنتورى بولىسىنىڭ باسشىسى بولعان. 1839 جىلى باتىس ٴسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ جارلىعى بويىنشا كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا قاتىسقان بولىستار ىدىراتىلىپ، باسقا بولىستارعا تاراتىلىپ بەرىلدى. بۇل ىسكە ۇكىباي بي ارالاسىپ، ساتىلعان -التىنتورى بولىسىن ىدىراتپاي، امان الىپ قالعان ەكەن.

ەل اۋزىندا ۇكىباي بي جايلى كوپتەگەن اڭىز-اڭگىمەلەر ساقتالعان. ٴبيدىڭ تاپقىرلىعى مەن ٴسوزىنىڭ وتكىرلىگىن سيپاتتاعان جاعدايدى جەرگiلiكتi ولكەتانۋشى سەرiك جاقسىبايەۆ بىلاي دەپ جازادى: «1852 جىلى قارقارالىدا قۇنانباي قاجى سالعىزعان مەشiتتiڭ اشىلۋ ٴراسiمi بولادى دا، وعان جەر-جەردەن يگi جاقسىلار شاقىرىلادى. بۇل جيىنعا باياناۋىل دۋانىنان مۇسا شورمانوۆ پەن ۇكiباي بي دە قاتىسادى. وسى باسقوسۋعا جينالعان جۇرتتىڭ الدىندا مەشiتتiڭ ەسiگiن الدىمەن اشۋ قۇرمەتiنە كiم يە بولۋى كەرەك دەگەن سۇراق تۋادى.

سوندا توبىقتى جاعى: «قۇنانباي ٴارi اعا سۇلتان، ٴارi ٴوزi سالدىرعان مەشiتi، جول سول كiسiنiكi عوي»، – دەيدi. ال قاراكەسەك جاعى: «اتا قونىسىندا بوي كوتەرگەن قۇداي ٴۇيi بولعاننان كەيiن، ونىڭ ەسiگiن الدىمەن اشىپ، جۇرتتى نامازعا شاقىرۋ - الشىنباي بيدiڭ جولى»، – دەسەدi. وسىلايشا ەكi رۋ ادامدارى تالاسقا تۇسكەندە، ۇكiباي بي توپ الدىنا شىعىپ: «اللانىڭ قاسيەتتi ٴۇيiنiڭ ەسiگiن العاش اشاتىن ادامنىڭ تۇلا بويىندا ەشقانداي كەمiستiك بولماۋى كەرەك»، – دەپ سىڭار كوزدi قۇنانباي مەن شاشى جوق الشىنبايدى ەلەڭ قىلماي، ايات وقىپ، مەشiتتiڭ ەسiگiن ٴوزi اشقان ەكەن.

1831 جىلى قارجاس پەن قانجىعالى رۋلارى اراسىندا ەرەيمەنتاۋ سىلەمىندەگى قىراتتار ٴۇشىن بولعان تالاستان جانجال شىعىپ، قانجىعالى رۋىنىڭ 7 ادامى قازا بولادى، - دەپ جازادى سەرىك جاقسىبايەۆ. وسىعان بايلانىستى ماسەلەنى قاراعان ومبى قالاسىنداعى باتىس ٴسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ اكىمشىلىگى ەكى جاقتى مامىلەگە كەلتىرە الماي، بىتىمشىلىك جاساۋدى قازاقتىڭ بيلەرىنە تاپسىرادى. سوندا وسى ماسەلەنى قاراۋعا قارجاس جاعىنان شورمان مەن ۇكىباي بيلەر، ايدابول رۋىنان شوڭ بي، قانجىعالى جاعىنان ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى نۇرماعانبەت جانە ارااعايىننىڭ مىندەتىن اتقارۋشى كەرەي رۋىنىڭ ٴبيى كوشەننىڭ تۇرلىبەگى باستارىن قوسادى. الدىمەن ٴسوز العان تۇرلىبەك بي: «جەر اۋەلى قۇدايدىكى، سودان كەيىن پايعامباردىكى، سودان كەيىن حاندىكى، سودان كەيىن تورەنىكى»، – دەپ ٴسوزىنىڭ ارعى جاعىن جالعاستىرۋدى نۇرماعانبەتكە يكەمدەي باستاعاندا، ۇكىباي بي قامشىمەن سىرماقتى وسىپ جىبەرىپ: «حان مەن تورەلەر - كىرمە. ولارعا جەر قايدا؟! جەر اۋەلى قۇدايدىكى، سودان كەيىن قازاقتىكى»، - دەپ شورت كەسىپتى. سوندا تۇرلىبەك بي: «پايعامبار شە؟»- دەيدى. بۇل سۇراققا ۇكىباي بي: «جانىم مەن يمانىم - پايعامباردىكى. وعان سول دا جەتەدى»، – دەيدى. سول مەزەتتە شوڭ بي داۋلى ماسەلە جونىندە ٴبىتىم ايتۋعا ٴسوزدى ۇكىباي بيگە بەرەدى. سوندا ول: «بۇدان بىلاي قارجاستار ولەڭتى وزەنىنەن ٴارى كەتپەسىن، ال قانجىعالىلار – بەرى وتپەسىن!»، – دەپ ٴوز ۇكىمىن ايتىپتى. وسى كەزدە شورمان بي ىرشىپ تۇسەدى دە: «ۇكە، بۇل نە دەگەنىڭىز؟! ەرەيمەندى قانجىعالىلارعا تەگىس بەرە سالعانىڭىز. ول جاقتا قارجاستاردىڭ جەتى قىستاۋ جەرى بار ەمەس پە؟» – دەيدى. سوندا ۇكىباي بي: «وندا قانجىعالىلاردىڭ جەتى ادامى جەر استىندا جاتىر عوي. ٴبىر ادامنىڭ قۇنى 100 جىلقى بولعاندا، ولاردىڭ قۇنى – 700-اق جىلقى. ال ٴبىر ايعىردىڭ ۇيىرىندە 12-15-تەن بيە بولسا، ەرەيمەننىڭ قارجاستارعا تيەسىلى جەرىنە شامامەن 700 ٴۇيىر جىلقى باعۋعا بولاتىنىن ەسكەرگەن ٴجون»، – دەپ شورمان بيگە توسقاۋىل قويىپتى. وسىدان كەيىن شوڭ بي: «ۇكىبايدىڭ ٴبىتىمى – ٴبىتىم!»، – دەپ كەسەدى دە: «اسىلى، ادام قۇنىن مالمەن باعالاۋ، ابەستىك. ادام دەگەن - ارداقتى ات. وعان جەتەر قۇن جوق»، – دەپ ٴتۇيىن ٴسوزىن ايتىپتى (بۇل دەرەك قر ورتالىق مۇراعاتىنىڭ 338-قورىنداعى ٴ692-ىستىڭ 708-بەتىندە جازىلعان).

مىنە، وسى سەكىلدى داۋ-دامايلى ىستەردى تاپقىرلىقپەن رەتىن تاۋىپ، قارا قىلدى قاق جارعانداي ەتىپ ادىلدىك ايتىپ، ٴتۇيىنىن شەشكەن، دانالىق ديپلوماتياسىن جاقسى بىلگەن ۇكىباي بي ٴوز زامانىندا حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن تاريحي تۇلعاعا اينالعان. ٴالى كۇنگە دەيىن ەسىمى ەل جادىنان وشكەن ەمەس. 2015 جىلى ۇكىباي ٴبيدىڭ جەرلەنگەن جەرىندە التىن كۇمبەزدى كەسەنە سوعىلدى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي