BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

سال-سەرىلەردىڭ سوڭعى تۇياعى («سولتۇستىك قازاقستان» گازەتى)

فوتو: «Солтүстік Қазақстан» газеті

سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تۋماسى، جازۋشى ٴسابيت مۇقانوۆ ەسىمى ەلگە بەلگىلى بولعان يگىباي الىبايەۆ جايلى بىلاي دەپ جازعان ەكەن: «يگىباي شىن ماعىناسىنداعى حالىق ٴارتىسى. ونىڭ جۇرگەن، تۇرعان جەرلەرى ۇنەمى ساۋىق. ول ٴبىر جەرگە بارا قالسا، حالىق جينالادى دا، كۇنىمەن، تۇنىمەن دەگەندەي، ٴان ايتۋدان جالىقپايدى. ونىڭ رەپەرتۋارى وتە باي، حالىق اندەرىن دە، ٴبىرجان، ىبىراي، اقان، جاياۋ مۇسا سياقتى حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرىن دە كوپ بىلەدى. نوتا ۇيرەنگەندىكتەن قازىرگى كومپوزيتورلاردىڭ باسپادا جاريالانعان اندەرىن دە ۇيرەنىپ الىپ، ايتا بەرەدى. جانە ول اندەردى جانسىز تۇردە ەمەس، جانداندىرا، قۇتىرتا، ەكپىندەتە، ىرعاقتارىن ادەمى كەلتىرە ايتادى، سوندىقتان جۇرت قىزىنا، قۋاتتاپ، داۋىس قوسىپ وتىرادى».

جازۋشى ٴسابيت مۇقانوۆ وسىلايشا زور باعاسىن بەرگەن ونەر يەسى يگىباي الىبايەۆتىڭ ەسىمى سوڭعى جىلدارى نەگە اتالمايدى؟ ٴوزى ٴومىر سۇرگەن زاماندا اقىندىعىمەن تانىلىپ، انشىلىگىمەن جۇرتشىلىقتىڭ ٴىلتيپاتىنا بولەنگەن ونىڭ ادەبي مۇراسى نەگە ناسيحاتتالماي جاتىر دەگەن ساراقتاردىڭ جاۋابىن «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتى ىزدەپ كورگەن ەكەن. وسى رەتتە، قىزىلجار قالاسىندا تۇرىپ جاتقان اقىننىڭ تۋعان نەمەرەسى كوكارشىن شاحمەتوۆامەن بولعان سۇحباتتى baq.kz اقپارات اگەنتتىگى دە ٴبولىسۋدى ٴجون سانادى.

– قوجابەرگەن جىراۋ، سەگىز سەرى، شال اقىن، ۇكىلى ىبىراي، اقان سەرى، ماعجان جۇمابايەۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، ٴسابيت مۇقانوۆ، سافۋان شايمەردەنوۆ سەكىلدى ۇلت پەرزەنتتەرىن بەسىگىندە قۇنداقتاعان قاسيەتتى قىزىلجار ٴوڭىرىنىڭ تاعى ٴبىر بەتكەۇستار اقىنى يگىباي الىبايەۆ ەكەنى داۋسىز. ٴوز زامانىندا اتاعى دۇركىرەپ، حالىقتىڭ ٴىلتيپاتىنا بولەنگەن اياۋلى ازاماتتىڭ تۋعانىنا بيىل 115 جىل تولعالى وتىر. اڭگىمەمىزدى اقىن مۇراسى توڭىرەگىندە وربىتسەك.

– بالاسى ٴالىبايدىڭ يگىبايمىن،

گۇل باقشادا سايراعان بۇلبۇلدايمىن.

دومبىرام ەكى شەكتى جان سەرىگىم،

الۋان ٴتۇرلى ٴان سالام، جاڭىلمايمىن، – دەپ ٴوزى جىرلاعانداي، كەزىندە اتامنىڭ، ياعني يگىباي الىبايەۆتىڭ اقىندىعى مەن انشىلىگىنە باس ٴيىپ، ول جايلى تەبىرەنە، تولعانا جازعان قالامگەرلەر از بولمادى. زامانداستارى ونىڭ اسپانداعى اققۋعا ٴۇنىن قوسقان اسقان ونەرى جايلى تامسانا ايتقانىنا سول كەزدەگى باسىلىم بەتتەرىندەگى ماقالا، وچەركتەر دالەل بولا الادى. ول جايلى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى ٴسابيت مۇقانوۆتىڭ ٴوزى قالام تەربەگەن. الپىس جىلدىق مەرەيتويىنا وراي “سەگىز قىرلى سەرى” دەگەن ماقالاسى باسپا بەتىندە جاريالانعان. وڭىرىمىزگە بەلگىلى جۋرناليست مارقۇم باقىت مۇستافين “تارلان تۇعىرىندا” اتتى وچەركىندە اتامنىڭ اقىندىق جولىن، ازاماتتىق بولمىسىن جان-جاقتى سۋرەتتەيدى. قايروللا مۇقانوۆ سياقتى وقىرماندارعا اتامنىڭ ونەرى مەن ٴومىرى جايلى ماتەريالدارىن ۇسىنعان ت.ب. ٴتىلشى، زەرتتەۋشىلەر بار. ول كىسىنىڭ مەرەيتويلارىنا وراي وبلىستىق دەڭگەيدە ايتىس، ونەر بايقاۋلارى ۇيىمداستىرىلىپ، كەڭ كولەمدە اتالىپ وتكەنىنە مۇراعات ماتەريالدارى ارقىلى دا كوز جەتكىزۋگە بولادى.

وبلىستىڭ تانىمال اقىنى ۋاحيت تەمىربەكوۆ:

«سەن حالىقتىڭ ايناسى جارقىراعان،

وزەنىسىڭ ولەڭنىڭ سارقىراعان.

ٴان، دومبىرا، اقىندىق – ٴبارى سەندە،

ولەڭ-جىرىڭ ٴالى كوپ ايتىلماعان.

ولاي بولسا، نوسەرلەت ولەڭىڭدى،

حالقىڭ كورىپ كەلەدى ونەرىڭدى.

جەتپىس كەلىپ السا دا جەتەگىنە،

مەن سەنەمىن ەلگە ٴالى بەرەرىڭدى»، – دەپ يگىباي الىبايەۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا جىرىن ارنايدى. وسىدان-اق اتامنىڭ ٴوز زامانىندا اتاعى دۇركىرەپ، رەسپۋبليكاعا كەڭ تانىلعان اقىنداردىڭ ٴبىرى بولعانىن بايقايمىز. ال ونىڭ مۇراسى جايلى ايتار بولسام، اتام ولەڭدى پاراسات-پايىممەن، تالعاممەن جازعان. جىرلارىنان ٴومىر شىندىعى بايقالادى. ول الۋان تاقىرىپتارعا قالام تارتىپ، تۋعان جەرىنە، ەلىنە پەرزەنتتىك ٴسوزىن ارنادى. «تۋعان جەرىم – ايتۋار»، «قازاقستان»، «كوكشەمەن سىرلاسقاندا»، «ەرتىس ٴانى»، «وتانىم»، تاعى باسقا ولەڭدەرىندە كىندىك قانى تامعان جەرىنە، ەلىمىزگە سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن بىلدىرەدى. «وتەگەننىڭ ارمانى»، «قازاقستان»، «دومبىرا»، «ٴبيشى قىز» داستاندارى دا اقىننىڭ پوەزيا الەمىندەگى تۇلعاسىن اسقاقتاتا تۇسكەن تۋىندىلار.

– كوزى تىرىسىندە يگىباي الىبايەۆتىڭ ٴبىر عانا جيناعى جارىق كورگەن ەكەن. بۇگىنگى ۇرپاققا ونىڭ مارجان جىرلارى تولىق كۇيىندە جەتتى مە؟

– «يگىباي بيىل – 1973 جىلى جەتپىس جاسقا تولادى. سوعان بايلانىستى ونىڭ كوپ جىلدار بويى جازعان جانە جاريالانعان ولەڭدەرىنەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باسپاسى – «جازۋشى» ٴبىر توبىن تاڭداپ الىپ، جەكە جيناق قىلىپ جاريالاپ وتىر»، – دەپ ٴسابيت مۇقانوۆ العىسوزىندە جازعانداي، كوزى تىرىسىندە «ايتۋار» دەگەن اتپەن ٴبىر عانا جيناعى جارىق كورگەن بولاتىن. توقسان جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا «جۇلدىزدى قىز» دەگەن اتپەن كىتابى شىعۋى كەرەك ەدى، ٴبىراق سوڭىندا اياقسىز قالىپ، قانشاما ولەڭدەرى جوعالىپ كەتتى. 1970-1972 جىلدارى ەلىمىزگە تانىمال اقىندار مەن ايتىسكەرلەردىڭ بىرنەشە جىرلارى ىرىكتەلىپ الىنعان جيناقتارعا يگىباي الىبايەۆتىڭ دا ولەڭدەرى ەنگەن ەكەن. سونداي-اق، 1979 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى شىعارعان «اقىن-جىراۋلار» اتتى جيناققا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان ٴتورت اقىن ەنسە، سونىڭ ٴبىرى – يگىباي الىبايەۆ. ايتايىن دەگەنىم، اتام كوزى تىرىسىندە وقىرماندارىن ٴبىر عانا كىتابىمەن قۋانتسا دا، ونىڭ ولەڭ-جىرلارى ٴتۇرلى جيناقتارعا ەنىپ، رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە كەڭ تارالىپ جاتتى.

يگىباي اتامنىڭ 115 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ونىڭ ونەرىنە باس ٴيىپ، جوقتاۋشىسىنا اينالعان ادەبيەتكە جاناشىر ازاماتتار ولەڭدەر جيناعىن شىعارۋعا نيەت تانىتىپ جاتقانىن وقىرماندارعا سۇيىنشىلەگىم كەلەدى. «بۇيىرسا، شىراق سونبەس ۇزاق جانار» ، – دەپ ماعجان جۇمابايەۆ جىرلاعانداي كوزى تىرىسىندە انىمەن جۇرەكتەردى تەربەتىپ، سۋىرىپسالمالىق قاسيەتى ارقىلى ٴسوز ونەرىنىڭ بيىك شىڭى – ايتىستا توپقا تۇسكەن ٴارى سازگەرلىگىمەن دە حالىققا تانىلعان يگىباي الىبايەۆتىڭ ەسىمى كوپشىلىك جادىندا ۇزاق جىلدار بويى ساقتالىپ قالاتىنىنا سەنىمىم زور.

– جوعارىدا «جۇلدىزدى قىز» دەگەن جيناعى شىعۋ كەرەك ەدى دەدىڭىز. مەنىڭ بىلۋىمشە، «جۇلدىزدى قىز» ولەڭى «كومسومولكا» تىگىن فابريكاسىنىڭ تىگىنشىسى، سوسياليستىك ەڭبەك ەرى ٴسارۋار بايساريناعا ارنالعان عوي. اقىن ٴوز زامانىنىڭ جارشىسى دەگەندەي، يگىباي الىبايەۆتىڭ شىعارمالارىنان دا سول قوعامنىڭ بەت-بەينەسى بايقالادى. بۇل سوزىممەن كەلىسەتىن شىعارسىز.

– «زامانىم قالاي قۇلپىرسا،

جاستار دا سولاي قۇلپىرعان.

زامانىم قايدا ۇمتىلسا،

جاستار دا سوندا ۇمتىلعان.

ٴسارۋار سونىڭ ٴبىرى عوي،

زامانمەن قاتار تۇرلەنگەن،

ارقانىڭ ارۋ گۇلى عوي،

قۇبىلىپ مىڭ سان گۇلگە ەنگەن»، – دەپ اتامنىڭ قازاقتىڭ ەڭبەكقور قىزى ٴسارۋار بايساريناعا ارناعان جىر جولدارى سول تۇستاعى حالقىمىزدىڭ ەڭبەكپەن تۇلەپ، وركەندەپ-وسكەن بارشا ارۋلارىنا ارنالعانداي.

ال «ٴبيشى قىز» دەگەن پوەماسىندا:

“اتاسام كەيىپكەردىڭ ەسىمىن دە،

مارحابا – وسكەن ەلدىڭ بەسىگىندە.

كەشەگى قاراقات كوز شاكىرت قىزىم،

ەلىمنىڭ بەلدى ٴارتيسى وسى كۇندە.

ونەرىن ساحنادا جارىستىرعان،

ىرىكتەپ ٴسوز جاقسىسىن سالىستىرعان.

بۇل ٴبيشى مارحابانىڭ كىم ەكەنىن،

دۇرىس قوي جۇرتشىلىققا تانىستىرعان...»، – دەپ ونەرىنە حالقى سۇيسىنگەن قازاق كسر-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ٴارتىسى مارحابا يمانقۇلوۆانى جىرعا قوسادى. وسىلايشا، پوەزيا ولكەسىنە وزىندىك ورنەك سالىپ، شىعارماشىلىق جولدا قابىلەت-قارىمىن كورسەتەتىن شىعارمالارىنىڭ قاتارىن كوبەيتەدى.

– ونىڭ پوەزيادا وزىندىك ورنى بار اقىن ەكەنىنە ەشكىم قارسى داۋ ايتا المايتىنى شىندىق. ايتىس ونەرىندە دە يگىباي الىبايەۆتىڭ سارا جولى بار ەكەنىن حالقى جاقسى بىلەدى.

– ٴيا، شىنىمەن دە، اتامنىڭ ايتىستا تالاي مارتە باعى جانعانىن اكەم جالبىر دا ٴجيى ايتىپ وتىراتىن.

«مەنىڭ اتىم يگىباي،

سوزگە تەرەڭ، تىلگە باي.

ٴدال وسىلاي دەۋشى ەدى،

اقىن اعام مولداباي»، – دەپ ساحناعا ٴسوز نوسەرىن تەرمەلەتىپ، جارقىلداتا شىعاتىن. يگىباي الىبايەۆ، احمەتجان نۇرتازين، عالىم مالدىبايەۆ، ٴاشىم مەڭدىبايەۆ، تەمىرعالي حاسەنوۆ سىندى اقىنداردىڭ تالاي ايتىستىڭ كورىگىن قىزدىرعانىن اعا بۋىن جاقسى بىلەدى.

«يگىبايدىڭ وزگە اقىنداردان وزگەشەلىگى – ايتىس ۇستىندە ٴوزى سۋىرىپ سالىپ شىعارعان ولەڭىن ناقىشىنا كەلتىرە شەبەر ورىنداپ، اسقاق داۋىسىنا كۇمبىرلەگەن كۇمىس ٴۇندى دومبىراسىنىڭ ۇيلەسىپ جاتاتىنى ەدى»، – دەپ جازعان ەكەن ارداگەر ۇستاز قايروللا مۇقانوۆ اتامنىڭ 105 جىلدىعىنا ارناعان مەرەيتويلىق ماقالاسىندا. بۇدان ونىڭ ورامدى ويلارى ادەمى انىمەن استاسىپ، كورەرمەننىڭ كوڭىلىنە جول تابا بىلگەنىن زەردەلەيمىز. وبلىستىق دەڭگەيدە وتكەن ٴسوز جارىستارىندا اتامنىڭ شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعانىنا وتباسى ارحيۆىندە ساقتالعان ماقالالار مەن قۇجاتتار دالەل بولا الادى.

ٴسوز سايىسىندا «جامباسى جەرگە تيمەگەن» اقىن 1971 جىلى جىر الىبى – جامبىلدىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي وتكەن رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنا قاتىسىپ، شابىتتىڭ جەلكەنىن كوتەرەدى. كەيىن بۇل ايتىس ٴباسپاسوز بەتتەرىندە باسىلىپ، راديو، تەلەارنادان دا بەرىلىپتى. ٴبىر سوزبەن ايتقاندا، يگىباي الىبايەۆتىڭ ايتىس تاريحىندا دا ەسىمى التىن ارىپپەن جازىلىپ قالدى.

– دومبىراسىنان عاجاپ ٴۇن، كومەيىنەن اسەم ٴان توگىلىپ، سىرلى سەزىمگە تولى جىرلارى ارقىلى ەل-جۇرتىنىڭ ٴىلتيپاتىنا بولەنگەن يگىباي الىبايەۆتىڭ ەسىمى سوڭعى جىلدارى كومەسكىلەنىپ قالعانداي كورىنەدى.

– شىنىمەن دە، اتام كوزى تىرىسىندە زور قۇرمەت پەن قوشەمەتكە يە بولدى. حالقى ونىڭ سۋىرىپ سالما اقىندىعىنا، انشىلىگىنە ٴسۇيسىندى. 1958 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسىپ، ساحنا تورىنە شىققان، ٴسابيت مۇقانوۆپەن بىرگە ەل دەڭگەيىندەگى شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن يگىباي الىبايەۆتى حالىق ونەردىڭ ٴتول پەرزەنتى دەپ بىلەدى. سوعان قاراماستان، ارداقتى جاننىڭ ەسىمى ەسكىرىلمەي جاتقانى جانىما باتادى. ونىڭ قولىنان تاستاماعان اسىل دومبىراسى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ تورىندە تۇر. وعان كورسەتىلگەن قۇرمەت وسى عانا. اياۋلى اقىننىڭ ەسىمى نە كوشەگە، نە مەكتەپكە، نە بولماسا اۋىلعا بەرىلگەن جوق. توقسان جىلدىق مەرەيتويىندا اتامنىڭ اتاعىن حالىق جادىندا جاڭعىرتۋ ٴۇشىن بيلىك باسىنداعىلار باستاما كوتەرگەنىمەن، اياقسىز قالدى. جۇرەك تۇكپىرىمدە يگىباي الىبايەۆتىڭ ەسىمىن وسكەلەڭ ۇرپاق ٴبىلىپ، ولەڭدەرىن جاتتاپ وسسە، دەگەن ارمانتىلەك جاتىر. بالكىم، جىر نوسەرىن اعىتىپ، ولەڭ ارناسىندا وزەندەي بۇلقىنعان اقىننىڭ ەسىمى جۇرەكتەردە جاتتالار كۇن ۋاقىت ەنشىسىندە شىعار دەپ، ٴوزىمدى جۇباتامىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي