BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

زۇلمات كەزەڭ زاپىرانى

«جاقسى كىتاپ - جان ازىعى» دەيتىن ەدى كىتاپ كوپ وقىلاتىن زاماندا. بۇگىندە وسى ٴبىر قاعيدا سەكىلدى قاناتتى ٴسوز از ايتىلاتىنداي. ەلدىڭ اڭسارى قاعازدان گورى «كوگىلدىر شارشىعا» كوپ اۋاتىن بولىپتى. ايتكەنمەن، قاعازعا قۇنداقتالعان شىعارما ٴبىرجولا قاڭتارىلدى دەۋگە ٴالى ەرتەرەك. ارەدىك كوركەمدىگى كەلىسىپ، كەمەلدىگى تولىسقان شىعارمالارعا كەزىككەن سايىن وسىنداي ويعا ۇيىيسىڭ. جانبولات باشار - بالا كەزدەن بالاپان قالامىن باپتاپ، قارا ٴسوزدىڭ قايماعىن قالقۋعا بەكەم دايىندىقپەن كەلگەن قالامگەر. مۇنى بۇدان بۇرىن جارىق كورگەن بەس-التى كىتابىن قالدىرماي پاراقتاعاندا بايقاعانبىز. جاقىندا ونىڭ استاناداعى «پروفي مەديا» باسپاسىنان «ٴقابىر ۇستىندەگى زۇلمات» اتتى پوۆەست پەن اڭگىمەلەر جيناعى جەكە دۇنيە بولىپ تۇپتەلىپ شىقتى. ٴقازىر نە كوپ - كىتاپ كوپ زامان. ونىڭ شىققانىنا ەمەس، نە ايتقانىنا ەلەڭدەيسىڭ. ٴبىز دە ەلەڭدەدىك. وسىنىڭ الدىندا عانا جارىق كورگەن «كەپيەت- تەن» قانداي ايىرماشىلىعى بارىن باعامداۋعا تىرىستىق.

كىتاپتىڭ نەگىزگى ۇستىنىن «ٴقابىر ۇستىندەگى زۇلمات اتتى» پوۆەست ۇستاپ تۇر ەكەن. قوزعايتىن ماسەلەسى - وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى قازاقتىڭ تەڭ جارتىسىن قىناداي قىرعان اشارشىلىق. كەزىندە كەڭەس ۇكىمەتى جابىق ۇستاعان، قازىردە دە ٴقايسىبىر شەندىلەر شىمىركەنە قارايتىن كۇبىرتكەلى تاقىرىپ. ۇلى اشتىقتىڭ قالامگەر تۋىپ-وسكەن اقتوعاي - بالقاش اتىرابىنداعى اششى مىسالى، اۋىر اقيقاتى. قازاق ٴۇشىن وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ەڭ ٴبىر زۇلمات كەزەڭ بولعانى بەلگىلى. “كەدەيدىڭ وكىمەتى بولامىن” دەپ كەلگەن قىزىل كەڭەستىڭ قيعىلىعى اق پاتشانىڭ اۋسەلەسىنەن اسىپ ٴتۇستى. جارلىنى ورتاشاعا، ورتاشانى بايعا، بايدى كۋلاكقا تەڭەستىرگەن ولار «تاپ جاۋلارىن» جويۋ ۇرانىمەن بۇكىل اۋلەتتىڭ بەرەكەسىن كەلتىرىپ وتىرعان داۋلەتتى ادامدارعا بۇيىدەي ٴتيدى. اقىل مەن پاراساتى اسقان ايمىرزا دا سول كامپەسكەنىڭ قۇرباندىعى. مالى تالاۋعا ٴتۇستى، باۋىرىنداعى اعايىن-تۋىستىڭ بەرەكەسى كەتتى، ٴوزى جەر اۋدارىلدى. بالالارى «بالشابەكتىڭ» بۇعالىعىندا بۇلقىنىپ، ٴۇش- ٴتورت نەمەرەدەن بۇگىندە توقساننىڭ توبەسىندە وتىرعان ەلحان عانا ٴتىرى قالدى. پوۆەستىڭ اڭگىمەشىسى دە سول وقيعالاردى ٴبىر كەزدەگى ٴوزىنىڭ التى جاسار كەزىمەن باياندايتىن وسى اقساقال. بۇل - ٴبىر بايدىڭ باسىنداعى عانا ەمەس، بۇكىل حالاقتىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەت ەدى. ەگىندى ەنشى ەتىپ كورمەگەن، مالمەن عانا جان اسىراعان قازاقتا تىگەرگە تۇياق قالمادى. مۇنداي قورلىققا كونگەنشە نامىس جولىندا ولەيىن دەپ، توقىراۋىن كوتەرىلىسىن باستاعان بەلگىلى تۇلعا، بەدەلدى ەر - جابايدىڭ ٴسادۋاقاسى باستاعان ارەكەت ساتسىزدىككە ۇشىرادى. ەسىل ەرلەردىڭ باسى ەسەر ساياساتتىڭ قانجىعاسىندا كەتتى. پوۆەستە وسىنداي قاباعات قيمىل، قاۋىرت جاعدايلار ومىردە بولعان وقيعالاردىڭ كوركەم كەستەگە تۇسكەن دالدىگىمەن وقىرماندى تەرەڭ اسەرگە بولەيدى. اشتىقتان السىرەگەن ايەل، تىسكە باسار تۇك تاپپاي بۇل دۇنيەمەن باقۇلداسقان بالا، قاۋساعان قارت، قاۋقارى كەتكەن جاس - شاشىلعان ولىك، شۇبىرىندى جۇرت... ال اۋداننىڭ باسى مەن الدە ٴبىر الىس قويمالاردا حالىقتان تارتىپ العان مالدىڭ ساسىپ، شىرىگەن ۇيىندىلەرى...

وسىنداي قولدان جاسالعان قاستاندىقتىڭ زاردابىنان اقتوعاي اتىرابى مەن قۋساق قويناۋىنىڭ اشتىقتاپ ٴىسىپ- كەۋىپ ىندەتكە ۇشىرىعان حالقى تارامىس تاسپاسىنا ٴىلىنىپ شولدەن كولگە قاراي شۇبىردى. كوبىنىڭ شۇبىرۋعا شاماسى دا جوق بولاتىن. ايتەۋىر، «وزەنگە جەتسەم، وزەگىم تالماس» دەگەن ٴۇمىت. بالقاش كولىمەن ەكى ورتاداعى بەزەرىپ جاتقان ٴشول دالا شاشىلعان ادام سۇيەگىنىڭ سۇرىقسىز مەكەنىنە اينالعان. اتالعان جول بويى عانا ەمەس، جەر- جەردەگى قانشاما اۋىل، اۋلەتتىڭ ەسىگى اشىلماي، وتىرعان ورنىندا جان ٴتاسىلىم ەتكەن. ايتسە دە، ٴومىر ٴۇشىن جانتالاس توقتاماعان. پوۆەستىڭ ٴبىر ۇتىمدى جەرى - الگىندەي اۋىر سۋرەت، الاپات قىرعىندى وقىرماننىڭ كوڭىل-كۇيىندە عانا كورىنىس بەرەتىن ارزان ٴتاسىل رەتىندە قولدانباي، ادامنىڭ جان-دۇنيەسىنە تابيعي تەبىرەنىس اكەلىپ، زاپىران زاماننىڭ زار كۇيىن ٴدال جەتكىزەتىن تەتىك رەتىندە پايدالانا بىلۋىندە. اتالعان شىعارمادا اۆتور كەيىپكەر كەلبەتىن، ونىڭ تاعدىر-تالايىن دارالاۋدا مەيلىنشە يكەمدىلىك تانىتىپ، از سوزگە كوپ ماعىنا سىيعىزا بىلگەن. مۇندا ۇرىمتال دەتالداردى ۇتىمدى پايدالانا وتىرىپ، ماعىنالى مەڭزەۋلەرگە باستايتىن بايىپتاۋلار بارشىلىق. اۆتور ايتار ويىن دا، ويناتار وقيعاسىن دا جالاڭاش ۇسىنۋدان اۋلاق.

ماسەلەن، ساتسىزدىك سالدارىنان باسىنا كۇن تۋعان توقىراۋىن كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى ٴسادۋاقاستى ۇستاپ بەرگەن ساتقىن اڭشى يماقاي اۋلەتىنىڭ تاعدىرى. اڭشى قىزىل قانىشەردىڭ وعىنان قۇربان بولعان باتىردىڭ تۇلكى ىشىگىن ولجالاپ اكەلىپ، شەشەسىنىڭ يعىنا جابادى. ال كەمەر بەلبەۋدى ۇلى ەسكەننىڭ قولىنا ۇستاتادى. باتىردىڭ قانى جۇققان كيىمنەن بويى تىكسىنگەن كەيۋانا كوپ ۇزاماي اۋىرىپ قايتىس بولادى. كەمەر بەلبەۋدى ۇستاعان ۇل اشتىقتان كوزى قاراۋىتقان قانىپەزەرلەردىڭ جەمتىگىنە اينالادى. بالادان ايىرىلعان انادا نە جان قالسىن، اقىل-ەسىنەن اجىراپ، ول دا اجال قارماعىنا ىلىگەدى. وسىنشا اۋىرتپاشىلىقتاردان كەيىن يماقاي اڭشىنىڭ ٴوزىنىڭ دە يمانى ايدالاداعى مولانىڭ ىشىندە ۇيىرىلەدى. جازۋشىنىڭ ساتقىن اڭشىدان ٴوش العىسى جوق.

تەك، «بۇل دۇنيەنىڭ قىساسى و دۇنيەگە كەتپەيتىنىن» مەڭزەۋمەن عانا بىلدىرەدى. تۇپتەپ كەلگەندە، بۇل ٴبىر يماقايدىڭ عانا قاسىرەتى ەمەس، يماقاي سەكىلدى سانداعان اۋلەتتىڭ باسىنا گولوششەكيندەر تاڭعان كەسەپاتتىڭ كورىنىسى ەكەنى تۇسپالدانادى. نە كورمەگەن توقىراۋىن بۇل؟! اشتىقتى بىلاي قويعاندا، نامىسقا نايزا سۇعاتىن قورلىقتى دا باستان كەشتى عوي. ارقانىڭ ارداقتىسى ايمىرزا سالدىرعان مەشىتتى اتقوراعا اينالدىردى. شاتىرشانىڭ باۋرايىنا جەتكەن وگپۋ-دىڭ اسىپ-تاسقانى سونداي، كەيكى تورەنىڭ مولاسىن كەڭسەسىنە اينالدىرىپ، ەسىك- تەرەزە سالدىردى. ٴقابىردىڭ بەتىن تەگىستەپ، تورىنە كۇن كوسەمنىڭ كەلبەتىن ىلگىزدى. جانە قىساستىقتىڭ شەگى ٴبىر وسى عانا بولسا ٴجون عوي... پوۆەست كولەمىنىڭ شاعىندىعىنا قاراماستان، بىرنەشە جەلىنى قاتار جەتەلەپ وتىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ٴسادۋاقاس، يماقاي، تازابالا، عايني، ٴپىرادار، ايمىرزا باستاعان كەيىپكەرلەر قاتارى دا قالىڭىراق. بارلىعى دا قىزىل يمپەريانىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ تاقسىرەتىن تارتقان «كىشكەنە» ادامدار. اتاعى الاشقا جەتكەن ايمىرزا باي دا ايداۋدان ورالىپ، سول كىشكەنە ادامداردىڭ قاتارىن تولىقتىرعان. ٴبىراق ۇزاققا بارمادى. ٴسال تۇزەلە باستاعان زاماننىڭ جىلۋى بۇيىرماي، ول تۇگىلى، اۋلەتتەن قالعان جالعىز تۇياق - نەمەرەسى ەلحانمەن دە قاۋىشا الماي، از كۇندە بۇرىنعى باس جىلقىشىسى زياتتىڭ قولىندا اقىرەت ساپار شەككەن. شەتىنەن وزدەرى كىشى، تاعدىرى ۇلكەن جاندار. اۆتوردىڭ تاريح الدىنداعى دالدىكتى دىتتەپ، ارتىق بوياۋ، اسىرە سۋرەتكە ۇرىنباي شىنايى تولعاعان كەيىپكەرلەرى. سونىمەن، ٴتورت ميلليونعا جۋىق ادامى شەيىت بولعان قازاق قاۋىمىنىڭ قۇرباندىعىنا توقىراۋىن - بالقاش ٴوڭىرى دە وسىنداي ولشەۋسىز «ۇلەس» قوستى.

توپتى جىلقى ايداپ، تورىجورعامەن شايقالعان ەلدىڭ قۇتى - ايمىر-زاداي بايلار مەن بۇقارا حالقى ٴۇشىن باسىن بالتاعا توسەگەن جابايدىڭ ٴسادۋاقاسى سىندى ەرلەر قان قاساپتىڭ قۇربانى بولدى دا، تاعدىر تالاپايىندا تالقانى تاۋسىلماعان عايني، ەلحاندار ەل كوشىنە ىلەستى. اۆتور جاڭا شىعارماسىندا قىزىل يمپەريانىڭ قىرعىنىنا تۇسكەن قارىنداس-قاۋىمنىڭ اۋىر ٴحالىن ٴوز جۇرەگىنەن وتكىزە وتىرىپ، وكسىك-وكىنىش ۇنىمەن ورنەكتەيدى. قورىتا كەلگەندە، شەشەن ٴتىل، شەبەر تولعاۋمەن جازىلعان بۇل پوۆەسى ٴوڭىر تاريحىنداعى تاعى ٴبىر اقتاڭداقتىڭ ورنىن تولتىرىپ، حالقىمىزدىڭ تەڭ جارتىسىن قۇرباندىققا شالعان كەزەڭ كەسەپاتىن شىنشىلدىقپەن ايىپتاعان ايعاقتى دۇنيە دەر ەدىك. جازۋشى جانبولات باشاردىڭ اڭگىمە جانرىنا دا بەيىمدىلىگىن بۇرناعى جىلدارى جارىق كورگەن جيناقتارىنان بىلەتىنبىز. اۆتور ٴسوز بولىپ وتىرعان كىتابىندا بۇرىنعى جايلاۋىن شيىرلاي بەرمەي، تىڭ ٴورىس، قۇنارلى قونىسقا بەت بۇرعانداي. مونشاقتاي تىزىلگەن ونشقتى اڭگىمە وسىنىڭ دالەلى. ٴبارى دە وسى زاماننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قاۋزايتىن قۇنارلى دۇنيەلەر. «پەرى مەن پەرىشتە» اڭگىمەسىندە اۆتور كوكەك اناسى اۋرۋحانادا قالدىرىپ كەتكەن شارانانىڭ اۋىر تاعدىرىن سۋرەتتەي وتىرىپ، وقىرمانعا تاعىلىمى مول وي تاستايدى. ٴومىردىڭ جانتوزگىسىز سويقان سوقپاقتارىنان ٴوتىپ، بويجەتكەن جەتىم قىز اقىرى تۋعان اناسىنىڭ (ومىردە ٴجۇزىن ٴبىر رەت تە كورمەگەن اناسى قايتىس بوپ كەتكەن) اكە-شەشەسىنىڭ قولىنا تۇسەدى. ٴبىراق ەكى جاعى دا تۋىسقان جاندار ەكەنىنەن بەيحابار. تەك، ارالارىندا كۇننەن-كۇنگە ارتىپ بارا جاتقان ٴبىر جىلىلىق بار...

«سوعىستان قالعان سىز» جانە «ۇرەي» اتتى اڭگىمەلەرىندە قالامگەر ماحاببات باياندىلىعىن، ٴومىردىڭ قىزىعىنا كەيدە كەزدەيسوق جاعدايلار دا دانەكەر بولاتىنىن اسەرلى سۋرەتتەيدى. ال «مونشاقباي بالۋان» مەن «اكىم قۇلاعاندا» ەر مىنەزدى، ەركەك قيمىلدى دالا قازاقتارىنىڭ بۇگىندە جوق ٴىرى مىنەزدەرى كەسەك قىرىمەن كورىنەدى. جانبولاتتىڭ پەندە بالاسىنىڭ الۋان ٴتۇرلى ٴبولمىس-بىتىمىن قاز-قالپىندا بەينەلەيتىن «مەن بىلەتىن ٴالتاي»، «سەكسەن بەس تيىن»، «كىسى» ت. ب. اڭگىمەلەرىنەن جاماننان جيرەنىپ، جاقسىدان ۇيرەنۋگە ۇندەيتىن ونەگە لەبى ەسەدى. جالپى، جانبولات باشار تىلگە توسەلگەن جازۋشى. حالقىمىزدىڭ شەبەر اڭگىمەشىلىك ٴداستۇرىن تەرەڭ يگەرگەن ول ورايلى ويىن ورنەكتى سوزبەن ورۋگە كەلگەندە ٴوزىن مەيلىنشە ەركىن سەزىنەدى. ماسەلەن، «ىزعىعان كۇننىڭ سۋىعى بىرتە-بىرتە كۇشەيىپ...تاڭ الدىندا جەل قۇتىرىنا سوعىپ، ويپاڭداعى قالىڭ ٴشيدىڭ باسىن دامىلسىز جۇلقىلادى» نەمەسە «الىس كوكجيەكتەن شاشقان التىن كۇننىڭ سوڭعى قىزىلاراي ساۋلەسى سۋ بەتىندە ويناپ، كوكشە كولدىڭ ديدارىن نۇرلاندىرىپ جىبەرگەندەي» ىسپەتتى بەينەلى سويلەمدەرگە دەگەن جومارتتىق ول ٴۇشىن سيرەك شارۋا ەمەس. جاڭا كىتاپتىڭ ويى انىق، بوياۋى قانىق بولۋىنىڭ دا ٴبىر سىرى وسىندا جاتسا كەرەك. تۇگەل ٴسوزدىڭ تۇبىنە كەلسەك، جازۋشى جانبولات باشار «ٴقابىر ۇستىندەگى زۇلمات» كىتابىنا ەنگەن شىعارمالارى ارقىلى شەبەرلىك اتتى شىڭعا تاعى ٴبىر قادام جاقىنداعانىن اڭعارتتى. قالامداس ارىپتەسىمىز الداعى ۋاقىتتا دا وقىرماندارىن قۇنارلى شىعارمالارىمەن قۋانتا بەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز.

ابزال بوكەن، حالىقارالىق “الاش” ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي