BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

سىناق – مىڭ سۇراق

فوتو: www.youtube.com

ارينە، وتكەنسىز بۇگىن جوق. تاريحتىڭ ٴتىنى وسىلاي تەرەڭدەي بەرەدى. دەمەك، وتكەنگە وي جۇگىرتىپ، بۇگىنمەن ساباقتاپ، بارىمىزدى باعالاپ، جوعىمىزدى تۇگەندەسەك، سانالى ٴىستىڭ ساعىن سىندىرمايمىز. راس، قازاق دالاسى قانشاما قياناتقا يىلمەي، توسقاۋىلعا تولاعايداي توتەپ بەرگەن، سول سەكىلدى ٴداۋىر ساياساتىنىڭ سالقىن لەبىنە سابىر ساقتاعان حالىقتىڭ توقتام-توباسى دا تاڭ قالدىرادى. ونىڭ ٴبىر دالەلى سەمەي پوليگونى ەدى. ونى ەل ازاپ الاڭى دەپ تە اتادى. بيىل ەلباسى ن.نازاربايەۆتىڭ «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جارلىعى كۇشىنە ەنىپ، سىناق الاڭى ٴبىرجولا جابىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. وتكەن كۇندەردىڭ وكىنىشى مەن جىلدار جاڭعىرىعىن جادىمىزدا ۇستاپ، بولعان وقيعانى باعامداساق ەشكىم ابەس كورمەس.

اۋەلى شامالى شەگىنىس: كسرو يادرولىق سىناق پوليگوندارىنىڭ ٴبىرى، اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق وبەكتىسى بولعان سەمەي جەرىندە وراسان اتوم بومبالارى سىناقتان ٴوتتى. ارنايى بولىنگەن 18 ملن. گەكتار جەردە باستاپقىدا ادامعا، سوسىن فلورا مەن فاۋناعا تىكەلەي زاردابىن تيگىزگەن اشىق سىناقتار جاسالدى. سونىڭ سالدارىنان را­دياسيالىق اسەر ايماعىندا تۇرا­تىن 500 مىڭداي ادام ازاپ شەكتى.

دالەلدى دەرەكتەر بازاسىنا سۇيەنسەك، كۋرچاتوۆ قالاسىن (سەمەي – 21)، رەاكتورلار كەشەنىن، «بالاپان»، «سارى-وزەن»، «گ» (دەگەلەڭدەگى سەيسموكەشەن)،­ «ش» («تاجىريبەلىك الاڭ» دەيتىن) سىناق الاڭدارىن، تولىپ جاتقان باسقا دا ۇساق تاجىريبەلىك الاڭ­داردى قامتىعان قۇرىلىمدا 456 يادرولىق جارىلىس جاساۋعا جول اشتى. مۇندا اتوم قيراتقىش قارۋىن سىناۋعا مۇمكىندىك جا­سال­دى. مامانداردىڭ مالىم­دە­ۋىنشە، سەمەي پوليگونىندا اۋەدە جانە جەر بەتىندە سى­ناق­تان وتكىزىلگەن يادرولىق زاريادتار­دىڭ جالپى قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان اتوم بومباسىنىڭ قۋاتىنان 2،5 مىڭ ەسە كوپ بولعان. وسىنداي زارداپتى زەيىنگە ۇستاعان زيالى قاۋىم 1989 جىلدىڭ اقپانىندا «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ العاشقى ميتينگىسىن وتكىزدى. ونى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ باستاپ شىقتى. ٴسويتىپ قاراۋىل اۋىلىندا يادرولىق قارۋدى سىناۋعا موراتوريي جاريالاۋ جونىندەگى ۇسىنىس قابىلداندى. بۇل بەيبىت­شىلىك اڭساعان ازات قازاق ەلىنىڭ قان توگىستى قالامايتىن ناقتى نىشانى ەدى. سەمەي پوليگونى­ جابىلعاننان كەيىن رەسەيدىڭ، اقش پەن فرانسيانىڭ پوليگونىندا يادرولىق قارۋدى سىناۋعا موراتوريي جاريالاندى. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلى مەن باستاماسى تاريحتىڭ جارقىن بەتىندە تاماشا تابىس بولىپ ەسكەرىلدى.

بۇگىندە سىناق الاڭىندا بول­عان، ٴتىپتى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كو­لەڭ­كەلى كورىنىسىن كوزبەن كور­گەن كۋا ايماقتا بارشىلىق. سو­لار­دىڭ ٴبىرى «نەۆادا-سەمەي” قو­عامدىق بىرلەستىگىنىڭ وبلىس بو­يىنشا ارداگەرلەرىنىڭ ٴتوراعا­سى ٴسابيت ٴابىش ەكەن. ەكەۋارا اڭگى­مە بارىسىندا شىندىق پەن شىرعا­لاڭنىڭ شىمىلدىعىن اشۋعا تىرىستىق. مەنىڭ العاشقى ساۋالىما ول ابدىراپ قالدى دا مۇڭلى كوزىمەن الىستى شارلاپ كەتتى.

– يادرولىق پوليگون ٴۇشىن سەمەي جەرى تاڭدالۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ونىڭ ٴبىرىنشى بەت­بۇرىسى اۋماعىندا ادام ەڭ از قونىستانعان، سونىمەن بىرگە نە­گىزگى كوممۋنيكاسيا­ سونشا­لىق­تى قاشىق ەمەس ورىنعا سە­مەيدىڭ ورنالاسۋى ٴساتتى ەدى. گەوگرافيالىق ورنالاسۋى­ جانە بيولوگيالىق جاع­دايى ماقساتقا ساي دەگەن ۇيعا­رىم بولعان سىڭايدا. ۇلى وتان سوعىسى اياقتالىسىمەن مۇندا الىپ قۇرىلىستار جۇرگەن، سونىڭ ناتيجەسىندە 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەيدە العاش اتوم بومباسى جارىلدى. كەي قۇجات­تار بويىنشا پوليگوندا ۇزاق جىلدار بويى يادرولىق زىمىران قوزعالتقىشىنىڭ جەكە ەلەمەنت­تەرى عانا ەمەس، جەر ٴۇستى ٴپروتوتيپى دە سىنالعان. مەن پوليگوندا­ 1971-1973 جىلدارى اسكەري بورىشىمدى وتەۋ بارىسىندا وسى مالىمەتكە قانىعا باستادىم.­ ٴبى­راق سارباز ٴۇشىن بۇيرىق تالقى­لان­بايدى، ونى ورىنداۋ بورىش. ىشتەگى شەردى ەندى تارقاتىپ ٴجۇر­مىز. بۇل دا بولسا، ەل تاۋەلسىز­دى­گىنىڭ شاراپاتى، - دەيدى سۇق­باتتاسىم.

– ايتىڭىزشى، سەمەيدىڭ سى­­ناق دالاسىندا وڭىردەن قان­شا اسكەري سارباز قىزمەت ەتتى؟

— ٴقازىر ەشتەڭە قۇپيا ەمەس، جاريالىلىق زامانى. ونىڭ ۇستى­نە اسكەري كوميسساريات ەسەبىندە ٴبارى تىركەۋلى. ٴبىزدىڭ ەسەپ بويىنشا، ٴار جىلدارى سەمەي پوليگونى كەزەڭىندە وبلىستان 10 مىڭنان اسا ادام اسكەري قىزمەتتە بولعان. ٴبىر وكىنىشتىسى، ولاردىڭ قاتارى سيرەي باستادى.

– اتوم جارىلىسىنان ال­عان زارداپتى قانشالىقتى جويا الدىق؟

– سەمەي پوليگونى سىناعىنىڭ توقتاعانىنا 25 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە، ٴالى كۇنگە دەيىن سول اۋماقتا جوعارى رادياسيالى جەرلەر بار. كەيبىر جەرلەرگە ٴقازىر دە بارۋعا بولمايدى. سوندىقتان زارداپتى تولىعىمەن جويا الدىق دەپ ايتا المايمىن. ولاي دەيتىنىم، اتوم زاردابىن كورگەن كىسىنىڭ ۇرپاعى دا تاۋقىمەتىن تارتىپ وتىر. جالپى، سىناق قاسىرەتى – بۇل قازاق جەرىنىڭ قاسىرەتى. سول سىناقتىڭ استارىندا مىڭ سۇراق تۇر. ٴبارى دە مۇڭعا تولى مەڭىرەۋ مازاسىزدىق. قىسقا قايىرعاندا، ٴبىزدىڭ ەكولوگيامىزعا تۇسكەن جا­راقاتتىڭ مولدىعى سونداي، ونى قالپىنا كەلتىرۋگە ەندى قانشاما عاسىر قاجەت!

– اپاتتى جويۋعا قاتىسقان ازاماتقا مەملەكەت تاراپىنان قانداي كومەك بار؟

  • قارجىلىق قيىندىققا قا­را­ماستان، مەملەكەت ەشقاشان ٴوز ازاماتتارىن نازاردان تىس قال­دىرعان ەمەس. پوليگون زاردابىن شەگۋشىلەرگە ايىنا ٴبىر مارتە جاردەماقى تولەنسە، جىلىنا ٴبىر رەت اۋرۋحانادا ەم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. سەمەي پولي­گونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولۋىنا وراي ايماق باسشىسى قىرىمبەك كوشەربايەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن «جارىلىس جاhانعا جات» اتتى جيناق جارىق كورەدى. كىتاپتا ەشكىم ەسكەرۋسىز قالمايدى، ولاردىڭ ەرلىك ىستەرى، مىندەتكە جاۋاپكەرشىلىگى تولىق كورسەتىلەدى.

p.s. قىرىق جىل بويى ٴبىزدىڭ حالقىمىز جاھاندىق يادرولىق قارۋدىڭ سىناق الاڭىندا تۇرىپ كەلدى. ودان قالسا، اسكەري جانە مىندەتتى قىزمەتىن اتقاردى. سەمەي پوليگونىن جابۋ جانە يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاماشا تابىسى ەر ەدىك. سەبەبى مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى – حالىق، ونىڭ اماندىعى مەن دەنساۋلىعى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن 29 تامىز حالىقارالىق يادرولىق سىناققا قارسى كۇن بولىپ بەلگىلەندى. بۇل بەكەردەن بەكەر بەلگىلەنگەن جوق. مۇندا بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ سەنىمدى جولىن ۇستانعان باعالى باستاما بار. ەندەشە ەل امان، تىنىشتىق زامان بولسىن!

ەراسىل شارىبەك


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي