BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

كونە پاپيرۋستاعى جازبا شىندىق پا؟

اقيقاتىن ايتار بولساق، ادام بالاسى جاراتىلعانعا دەيىن، جەر بەتىندە وزگە ٴبىر تىرشىلىك بولعانىن بۇگىنگى عىلىم جوققا شىعارمايدى. عالىمداردىڭ كەي بولجامىنا قاراساق، كوكتەن تۇسكەن بەيمالىم تىرشىلىك يەلەرى، جەرگە ٴتىرى اعزاعا اينالاتىن ۇرىق شاشقان. ٴبىز سودان وسىپ-ونگەن ۇرپاقپىز. وكىنىشكە قاراي، ادام بالاسى ٴقازىر ٴوزىنىڭ دامۋ ساتىسىنا جەتكەن سياقتى. ودان ٴارى ٴوزىن-وزى جويۋ كەزەڭى كۇتىپ تۇرعانداي. ٴبىراق ادامزاتتىڭ امان قالۋى نە جوق بولۋى ٴبىزدى كوكتەن باقىلاپ وتىرعان بەيمالىم سانالى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ قولىندا كورىنەدى-مىس. ٴبىر قىزىعى، حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ ٴباسپاسوز بەتتەرىندە ٴجيى قىلاڭ بەرىپ، توسىن اڭگىمەلەر تۋعىزعان ۇشاتىن تاباقشالار سول كەزدىڭ وزىندە بولعانعا ۇقسايدى. وعان مىڭداعان عاسىرلىق ۇلتتاردىڭ اڭىز، جىر-داستاندارى كۋا. ماسەلەن، يرلانديا مەن فرانسياداعى لا-پلاتا، نو، كارو لووما ۇڭگىرلەرىندە، يسپانيا مەن جاپونيانىڭ كيۋسيۋ ايماعىندا جەرلەنگەن پاتشانىڭ تابىتىندا ۇشاتىن تاباقشالار كەسكىندەلگەن. عالىمدار وسى سۋرەتتەردىڭ جاسىن زەرتتەپ، ٴبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 2000-3000 جىلدىقتا سالىنعان دەگەن بولجام جاساعان. دەمەك، ول زاماننىڭ ادامدارى ۇشاتىن تاباقشادان حاباردار بولعانى عوي. ەجەلگى تيبەت ادەبيەتىندە دە اسپاندا كەنەتتەن پايدا بولىپ، ىلكىم ساتتە عايىپ بولاتىن بەلگىسىز نىساندار جايىندا ٴسوز بولادى. بۇل ەجەلگى مىسىر جازبالارىندا دا بار. مىسالى، قامىسقا تۇسىرىلگەن ٴبىر جازبادا: «اسپاندا جارقىراعان شامى بار بەلگىسىز نىساندار پايدا بولدى. ولار كوكتە ٴبىراز تۇردى دا، كوكجيەككە ٴسىڭىپ جوق بولدى»، – دەلىنگەن. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، جازۋ پاپيرۋسقا ٴبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى حv عاسىردا تۇسىرىلگەن. ول كەز مىسىر پەرعاۋىنى تۋموس v پاتشالىق قۇرعان كەزبەن ٴدوپ كەلەدى. سونداي- اق پاپيرۋستا: «تۋموس بۇكىل اسكەرىن ەرتىپ جورىققا شىققان. تالاي قۇمدى بەلدەردەن اسىپ قالجىراعان اسكەر ٴبىر قىرقاعا كوتەرىلگەندە، كوكتەن وت شاشقان بەلگىسىز نىساندار كورىندى. پەرعاۋىننان باستاپ بۇكىل اسكەردىڭ قۇتى قاشتى. «قۇداي ٴبىزدىڭ شاپقىنشىلىعىمىزدى قابىل الماي، بىزگە لاعىنەت ايتىپ جاتىر. كەرى قايتايىق»، – دەستى اسكەرباسىلارى. ٴبىراق تۋموس: «العان بەتىمنەن قايتپايمىن. مىنا قۇدايدىڭ جىبەرگەندەرى بىزگە، كەرىسىنشە، جەڭىس تىلەپ تۇر»، – دەپ بەت باقتىرمادى. سوسىن اسكەرىن ەرتىپ العان باعىتىنا جونەلدى. جەڭىسكە جەتتى. ولجالى بولدى. «مەنى قۇداي قولدادى» دەپ تۋموس پەرعاۋىن توي جاسادى»، – دەلىنەدى. بۇل جولدار تۇسىرىلگەن پاپيرۋس ٴالى كۇنگە ۆاتيكانداعى مۇراجايدىڭ ەگيپەت بولىمىندە ساقتاۋلى تۇر. الگى جولداردى وقۋعا بولادى... دەمەك، بۇل جازبادا ٴبىر شىندىقتىڭ جاتقانى – اقيقات. سىرى بەيمالىم ۇشاتىن تاباقشالار جونىندە ٴۇندى جازبالارىندا دا كەزدەسەدى. بۇدان ٴبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 1-2 مىڭجىلدىقتا دۇنيەگە كەلگەن «ۆايمانيكا شاسترا» جىرىندا بەلگىسىز نىسانداردىڭ اسپان تورىندە ويناق سالعانىن ۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن كەرەمەت كەلتىرگەن. ال جىردىڭ بۇگىنگى ادامزات عارىشقا ۇشقان زامانىندا ەمەس، مىڭداعان جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەنىن ەسكەرسەك، سول كەزدە-اق ادامدار زەڭگىر كوكتە بەلگىسىز ۇشاتىن تاباقشالار بارىن بىلگەن. سونى ادىپتەپ جىرعا ەنگىزگەن. مۇنىڭ ٴبارى – اڭىز، كوڭىلگە قونبايدى دەيتىن بولساق، ودان دا ناقتى، ومىردە بولعان ادامدار جونىندە تىلگە تيەك ەتەلىك. ماسەلەنكي، اتى شۋلى قولباسشى الەكساندر ماكەدونسكييدى الايىق، ٴبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 332 جىلى ۇلى قولباسشى تير شاھارىنا شابۋىل جاسايدى. ٴبىراق الا المايدى. كەنەت اسپاندا ۇشقان تىرنا تىزبەگىنە ۇقساس جۇمباق نىساندار پايدا بولىپ، ولار قالا قابىرعاسىنا جارقىراتا وق اتقان. قابىرعا قۇلاپ، الەكساندر اسكەرى شاھارعا باسىپ كىرەدى. بۇل تۋرالى ۇلى قولباسشى «مەنى قۇداي قولدادى» دەپ مالىمدەگەن. شاھاردىڭ قابىرعاسىن كۇيرەتكەن سوڭ، بەلگىسىز نىساندار لەزدە عايىپ بولعان. الەكساندر ماكەدونسكييدىڭ بۇكىل سوعىسىن تاسقا ٴتۇسىرىپ جۇرگەن جىلناماشىلار، بولعان جايدى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جازىپ قالدىرعان. بۇل جازبالار ٴالى ساقتاۋلى تۇر. ەجەلگى گرەك جازبالارىندا دا ۇشاتىن تاباقشالار جونىندە ايتىلعان. ٴتىپتى، پلۋتارح، اريستوتەل، سيسەرون باستاعان عۇلامالار دا كوزىمەن كورگەندەرىن، ەستىگەندەرىن قاتتاپ جازىپ كەتكەن. ولار كوزى جەتپەگەن دۇنيەنى حاتقا تۇسىرمەسە كەرەك-تى...

امەريكا ۇندىستەرىنىڭ ۇشاتىن تاباقشالار جايىندا ايتقاندارى مەن تاسقا شەكىپ كەتكەندەرى جەتكىلىكتى. قىتاي جازبالارىندا دا بۇل عاجايىپ قۇبىلىس جايلى كوپ جازىلعان. مۇنىڭ ٴبارىن جوققا شىعارۋعا بولا ما؟ ارينە، جوق. دەمەك، بوتەن عالامشاردا ٴومىر سۇرەتىن اقىل-وي يەلەرى سوناۋ ەس بىلمەس زاماندا-اق جەر بەتىنە كەلىپ تۇراتىن بولعان. ال ٴوزىمىز ٴومىر سۇرگەن كەزگە كەلەتىن بولساق، 1947 جىلى ەڭ العاش ۇشاتىن تاباقشامەن كەزدەسىپ قالعان – اقش ۇشقىشى كەننەت ارنولد. ونىڭ قالاي كەزدەسىپ قالعانى، نەنى كورگەنى كوپ ۋاقىتقا دەيىن قۇپيا ساقتالدى. تاعى بىرەر مىسال: وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا يسپانيانىڭ سولتۇستىگى مەن فرانسيانىڭ وڭتۇستىگىنەن ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان 12 مىڭ جىل بۇرىن جارتاسقا سالىنعان سۋرەتتەر تابىلعان. ونداعى كەسكىندەر ۇشاتىن بەيمالىم تاباقشاعا ۇقسايدى ەكەن. ب.د.د. 1482 جىلى مىسىر اسپانىندا بەلگىسىز عارىش نىساندارى پايدا بولعان. ولار كوكتە وت شاشىپ، ويقاستاپ ٴجۇرىپ، لەزدە عايىپ بولعان. مۇنى تىم ارعى تاريح دەيتىن بولساق، بەرتىنگىسى – 1883 جىلى العاش رەت سۋرەتكە ٴتۇسىرىلۋى. ونى تۇسىرگەن – استرونوم حوسە بوننيلو. «بۇل – ەشقانداي قۇس ەمەس. سوڭىنا كەرەمەت جارقىل قالدىرىپ، كوكتە جۇيتكىپ بارا جاتقان بەيمالىم عارىش كەمەسى»، – دەپ جازادى ول كۇندەلىگىنە. 1896 جىلى بوگدە عالامشار يەلەرىمەن العاش رەت ادام بالاسى كەزدەسىپ قالدى. ول كاليفورنيا شتاتىندا تۇراتىن پولكوۆنيك شوۋ دەگەن ازامات ەدى. كەشكىلىك ورمان ىشىندە قىدىرىستاپ جۇرگەن ول كەنەتتەن شۋ ەستيدى. كوزدى اشىپ- جۇمعانشا شاعىن الاڭقايعا سۇپ-سۇر ديريجابلگە ۇقساس ٴبىر كەمە قونىپ، ودان جالعىز كوزى بار، ۇزىن بويلى، قولدارى سالبىراعان ادام تەكتەس سۇلبالار شىعىپ، پولكوۆنيككە تاپ بەرگەن كورىنەدى. ٴبىراق شوۋ دەر كەزىندە قاشىپ ۇلگەرەدى. سالدەن سوڭ الگى بەلگىسىز ۇشاق جەردەن دىبىسسىز كوتەرىلىپ، جوق بولعان. بۇل وقيعاعا تەك پولكوۆنيك قانا ەمەس، سول ماڭدا قىدىرىپ جۇرگەن وزگە ازاماتتار دا كۋا بولعان. بۇل جايت كەيىننەن بۇكىل شتاتقا جايىلعان تاڭ-تاماشا اڭگىمەنىڭ ارقاۋى بولادى. مۇنداي مىسالداردى تىزە بەرۋگە بولادى. ەڭ باستىسى، ادام بالاسى جاراتىلعالى بەرى، كوك جۇزىندە سىرى جۇمباق ۇشاتىن تاباقشالاردىڭ سايران ساپ جۇرگەنى. راس، بۇگىندە تەحنيكا جەتىلدى، ادام ساناسى تولىقتى، ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ سىرىن جارتىلاي اشتىق دەگەننىڭ وزىندە، ٴبىز سوناۋ ىقىلىم زاماندا ادامدار كورىپ، ۇڭگىر قابىرعالارىنا، جارتاستارعا شەكىگەن ۇشاتىن تاباقشالاردىڭ سىرىن اشا العان جوقپىز. بۇل قۇپيالىق قاشانعا دەيىن ساقتالماق؟


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي