BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

بالا بۇزىلسا قايتپەكپىز («جەتىسۋ» گازەتى)

فوتو: ашық дереккөзден

ادۋىندى اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ: «كومپيۋتەر باستى ۇرپاق كەلە جاتىر» دەپ شىرىلدايتىنى بار. تاڭ اتقاننان كەش باتقانعا دەيىن پەرنەتاقتاعا قولى جەلىمدەلگەن جاستاردى كورگەندە جۇرەگىڭ اۋىرادى. ەسىل-دەرتى عالامتور جەلىسىندەگى ەسەر ويىندار. ٴتىپتى، ٴنار تاتپاي ويناۋعا دايىن، دەپ جازادى «جەتىسۋ» وبلىستىق گازەتى.

اتاتەگىن سۇراساڭ ابدىراپ قالادى. سەبەبى، ساناسى ساپاسىز مالىمەتتەرگە تولى. بۇل بالەنىڭ بالا جادىن بارىمتالاپ العانى كوڭىلگە كولەڭكە ۇيالاتىپ وتىر. اربىردەن سوڭ قوعامعا تۇسكەن ىندەت ىسپەتتى. مۇندايدا كوكەيدى سان ٴتۇرلى ويلار تەسەتىندەي. الگى كومپيۋتەر بۇزىلسا ايتەۋىر ٴبىر ٴتىلىن تابارسىڭ-اۋ، ال باۋىر ەتىڭ بالاڭ بۇزىلسا قايتپەكسىڭ؟

قازىرگى ۇرپاقتىڭ بارىنە دەرلىك جۇققان باستى دەرت – جادىنىڭ تۇراقسىزدىعى ەكەنىندە داۋ جوق. بۇگىن جاتتاعانىن ەرتەڭ ۇمىتىپ قالاتىنداردىڭ سانى ارتتى. تىپتەن ەسىنە تۇسىرە الماي ەسى شىعادى. وقۋشىلاردىڭ وسىنشاما ۇمىتشاقتىققا دۋشار بولعانى ۇيدەگى كومپيۋتەردىڭ كەسىرىنەن ەكەن. ماسەلەن، ۇلى ابايدىڭ كىم بولعانىن بىلگىسى كەلسە نەمەسە كۋالا-لۋمپۋر الەمنىڭ قاي بۇرىشىندا ورنالاسقانىن كورگىسى كەلسە ٴبىر پەرنەنى باسىپ، ٴبارىن بىلە الادى. ۇمىتقان جاعدايدا ەكىنشى قايتارا قاراۋعا ەش كەدەرگى جوق. الدەقانداي جاعداي بولعاندا كومپيۋتەرگە ۇڭىلە سالامىن دەگەن سەنىمنىڭ جەتەگىندە جۇرە بەرەدى. كومپيۋتەردىڭ كەز كەلگەن سۇراعىڭا جاۋاپ بەرە الاتىندىعىنا سونشا سەنىم ارتىپ العان. بۇل جامان ادەت. ول ادامنىڭ وقىپ-بىلۋگە دەگەن بار ىنتاسىن جويادى. اقپاراتتى ەستە ساقتاپ قالۋعا مۇلدە تىرىسپايسىڭ. مىناداي سالىستىرۋ جاسايىق: ٴبىر ادام بازاردان الما اعاشىنىڭ كوشەتىن ساتىپ الدى. ونى قۇنارلى توپىراققا وتىرعىزدى. ٴبىراق ەشقانداي كۇتىم جاساعان جوق. ونىڭ ٴدىڭىن اكتەمەدى. ۋاقىتىمەن سۋارمادى. اقىرى جەمىس اعاشى قۋراپ تىندى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى مىناداي: جادى دەگەن ەگىستىكتەگى جەمىس ىسپەتتى. ونى ۇنەمى كوزدەن تاسا قىلماي، كۇتىپ-باپتاپ وتىرۋىڭ قاجەت. ەگەر ولاي ىستەمەسەڭ اقىماققا اينالدىم دەي بەر. قازىرگى ۋاقىتتا كەز كەلگەن تۇلعا السگەيمەر اۋرۋىنا ۇشىراۋعا بەيىم. سونى بولدىرماۋدىڭ باستى ەرەجەسى – جادىنى جاتتىقتىرىپ وتىرۋ.

وسىندايدا يتاليانىڭ اتاقتى ٴپالساپاشىسى ۋمبەرتو ەكونىڭ ٴوزىنىڭ نەمەرەسىنە جازعان جاڭاجىلدىق حاتى ەسكە تۇسەدى. جازۋشى بۇل فانيدەگى ادامعا ەڭ قىمبات دۇنيە – ٴوزىنىڭ جادى ەكەنىن بايانداپ، ونى دامىتۋدىڭ ەرەجەسىن كورسەتكەن.

«مەنىڭ كەڭەسىم مىناداي. كۇندە تاڭەرتەڭ تۇرا سالىپ ٴبىر قىسقا تاقپاق جاتتا. بالا كۇنىمىزدە بىزگە سولاي جاساتاتىن. دوستارىڭمەن كىمنىڭ جادىسى مىقتى دەگەن جارىس جاساۋعا بولادى. پوەزيا ۇناماسا، وندا فۋتبول كوماندالارىنىڭ اتتارىن جاتتا. ٴبىراق سەن تەك ريم كومانداسىنىڭ اتتارىن عانا ەمەس، باسقا كوماندالاردىڭ دا نىسپىلارىن جاتقا ٴبىلۋىڭ كەرەك. ولاردىڭ الدىڭعى قۇراماسىندا ويناعانداردىڭ ەسىمدەرىن ەستە ساقتاۋدى ۇيرەن. (مەن مىسالعا، سۋپەرگا شىڭىنداعى جارىلعان ۇشاقتىڭ ىشىندە كەتكەن تۋرين كلۋبى قۇراماسىنىڭ اتتارىن جاتقا بىلەم: باچيگالۋپو، باللارين، ماروزو، ت.ب.). وقىعان كىتاپتارىنىڭ مازمۇنىن كىم جاقسىراق ەستە ساقتايدى دەپ جارىسىڭدار. «ٴۇش نوياننىڭ» كەيىپكەرلەرىن دوستارىڭ جاقسى بىلە مە؟ «ٴۇش نوياندى» وقىعىڭ كەلمەسە (ونى وقىماعان ادام نە جوعالتارىن سەن تۇسىنبەسسىڭ)، ٴوزىڭ وقىعان كىتاپتىڭ كەيىپكەرلەرىن سانامالاپ شىقشى»، – دەيدى ٴپالساپاشى.

ٴيا، ايتقاندارىنىڭ ٴبارى ويىن سياقتى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. دەسە دە ساناڭ سان الۋان كەيىپكەرلەرگە تولعانىن بايقايسىڭ. نەشە ٴتۇرلى وقيعالار، ٴارتۇرلى ەستەلىكتەر جادىڭدا جاڭعىرىپ تۇرادى. ۇمىتشاقتىقتان ارىلۋدىڭ دا تاپتىرماس ايلاسى وسى.

بۇل حاتقا نەگە توقتالدى دەيسىز عوي؟! وسى جازبالار ارقىلى الەم حالقى كوپتەگەن سۇراقتىڭ شەشىمىن تاۋىپ، بالا تاربيەسىندە وتە قاجەت ماعلۇماتقا قول جەتكىزەدى.

«نەگە كومپيۋتەردى ەلەكتروندى مي دەپ اتاعان دەپ سۇراۋىڭ مۇمكىن. ونى ٴبىزدىڭ ميىمىزدىڭ مودەلىنە قاراپ جاساعان. ٴبىراق ادامنىڭ مي قىرتىسى كومپيۋتەردەگىدەن الدەقايدا كوپ. مي – سەنىڭ كومپيۋتەرىڭ، ول ۇنەمى سەنىڭ جانىڭدا. ونىڭ مۇمكىندىگى كۇن وتكەن سايىن ۇلعايا بەرمەك. تەك جاتتىعۋ جاساۋدى ۇمىتپا. ال ۇستەل ۇستىندەگى كومپيۋتەردىڭ جۇمىس ىستەۋ ۇزاقتىعى ٴارى كەتسە ٴبىر جىل، سوسىن ونىڭ جىلدامدىعى ازايا بەرەدى. اۋىستىرماسا بولمايتىن جاعدايعا جەتەدى. ال سەنىڭ ميىڭ ساعان توقسانعا كەلگەنشە قىزمەت ەتەدى. توقسانعا كەلگەن سوڭ دا جاتتىقتىرا بەرسەڭ، بالا كۇنگى ەستەلىكتەرىڭ ٴدال بۇگىنگىدەي كوز الدىڭدا بولادى. ونىڭ ۇستىنە مي دەگەن تەگىن بايلىق. تاريحي جادى دەگەن بولادى. ول سەنىڭ ٴومىرىڭنىڭ وقيعالارىمەن، ياكي وقىعان جاعداياتتارمەن بايلانىستى ەمەس. ول سەن تۋعانعا دەيىنگى جايلاردى ەستە ساقتايدى»، - دەي كەلىپ ٴپالساپاشى نەمەرەسىنە حاتتى مۇرا ەتىپ قالدىرادى.

بۇدان ٴبىز نە تۇيەمىز؟ كومپيۋتەرگە بايلانعان بالالاردىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ قاجەت. ول ٴۇشىن الەۋمەتتىك جەلىگە دەگەن قۇمارلىعىن جويۋىمىز شارت. بۇعان مەكتەپتىڭ شاماسى جەتىڭكىرەمەي جاتىر. ٴبىزدى الاڭداتىپ وتىرعان وسى جايت. قازىرگىنىڭ جاستارى، ستۋدەنتتەرى، ماسەلەن، توقسانىنشى جىلى تۋعاندار سەكسەنىنشى جىلى نە بولعانىن بىلمەيدى. تاريحقا دا شورقاق. بۇل قوعامنىڭ مايدالانىپ بارا جاتقانىن مەڭزەيتىندەي.

ماماندار زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، بۇل وزىق تەحنولوگيالاردى ۇزاق پايدالانۋدىڭ بالا پسيحولوگياسىنا كەرى اسەرلەرىن سارالاپ كورسەك. بىرىنشىدەن، شامادان تىس اقپاراتتار تاسقىنى بالانى ەنجارلىققا دۋشار ەتەتىن كورىنەدى. ينتەرنەتتى ٴوزىنىڭ ٴبىرىنشى سەرىگى، ال كومپيۋتەردى «دوسى» ەتىپ تاڭداعان جان اينالاسىنداعى ادامدارمەن ەركىن ارالاسۋ قابىلەتىن لەزدە السىرەتىپ الادى. بۇل تۋرالى ۇلت جاناشىرى بەكبولات تىلەۋحانوۆ: «وزگەنىڭ ادامي مۇڭ-مۇقتاجىن تۇسىنبەيتىن، اينالاسىنداعىلاردىڭ جان قينالىسىن سەزىنە بەرمەيتىن، ياعني، جۇرەگى سەلت ەتپەيتىن حالگە جەتەدى»، – دەيدى.

شىنىندا كومپيۋتەرگە اۋەس ادام ٴوزىنىڭ جاقىندارىمەن ارالاسۋدان قاشقاقتايدى. ول ول ما، شىنايى ٴومىردى ۆيرتۋالدى، جانسىز «ومىرگە» ايىرباستاپ جىبەرەتىندەي دارەجەگە جەتەدى. «كومپيۋتەرگە بايلانۋ» اۋرۋى نەگىزىنەن وز-وزدەرىنە سەنىمسىز، سونداي-اق، تۇرمىستا كەزدەسەتىن قيىن تۇيىندەردى شەشە المايتىن ادامدارعا ٴتان. سونىمەن قاتار، اكە-شەشە قاراۋىنان تىس قالعان جاس بالالارعا جۇعادى. ولار:

«كومپيۋتەردەن تىس جەردە تىرلىك ەتۋ ۋاقىتتى بوسقا جوعالتقانمەن بىردەي»، – دەپ ەسەپتەيدى ەكەن.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن عالىمدار مەن پسيحولوگتار كومپيۋتەردىڭ دەنساۋلىققا وراسان زيان كەلتىرەتىنىن ايتىپ، دابىل قاعۋدا. مونيتوردىڭ الدىندا ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋ قان قىسىمىن كوتەرەدى. ميوپيا، ياعني، كوز جانارىنىڭ الىستان نەمەسە جاقىننان كورۋ قابىلەتى ناشارلايدى. قۇلاقتىڭ ەستۋ قابىلەتىن تومەندەتەدى. بالانىڭ ۇيقىسى بۇزىلىپ، اسقا تابەتى بولمايدى. ال ۇيقىسى قانباعان بالانىڭ زەيىنى ناشارلايدى. سونىمەن قاتار، ومىرتقاعا كوپ كۇش تۇسەتىندىكتەن سكوليوز (ومىرتقا بۋىنىنىڭ قيسايۋى) اۋرۋىنا شالدىعۋى مۇمكىن. ەلەكترلەنگەن ساۋلەلەر ساۋساق ۇشتارىنا اسەر ەتىپ، قولدىڭ بۋىندارىنا زاقىم كەلتىرەدى. بالادا تەك وزىنە عانا ٴمالىم «جابىق الەم» قالىپتاسۋى ىقتيمال.

عاسىر دەرتىنە اينالعان بۇل سىرقاتپەن كۇرەس جالپىحالىقتىق ىسكە اينالۋى ٴتيىس. سەبەبى تمد ەلدەرى ىشىندە كومپيۋتەر مەن ينتەرنەتتى پايدالانۋ ىسىندە قازاقستان الدىڭعى قاتارعا باياعىدا-اق شىعىپ قويعان. ەندەشە، كومپيۋتەرگە قۇمارلىق كەيبىر وتباسى مۇشەلەرىندە پايدا بولعانى انىقتالسا، وعان قارسى ٴتيىمدى شارالار وسى باستان جۇرگىزىلۋى كەرەك. سوندىقتان، اتالعان دەرتتىڭ الدىن الۋ ٴۇشىن تۇتىنۋشىلارعا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدى قالاي ٴتيىمدى جۇرگىزۋگە بولاتىنى جايىندا ساۋات اشۋ كۋرستارى وتكىزىلگەنى ٴلازىم.
دالا ٴدىلمارلارى: «بالاعا باعبانداي قارا»، – دەيدى. تاۋىپ ايتىلعان ٴسوز. ۇيدەگى سابيگە باس-كوز بولماساڭ، تۇزدە تۇمانعا تۇسكەن جولاۋشىداي اداسارى انىق. سەبەبى، قازىرگى زاماننىڭ اياق الىسى تىم جىلدام. جاستاردى جامان ادەتكە ەلىكتىرىپ اكەتەدى. ۇيالى تەلەفوندى جاستاپ جاتاتىن، كومپيۋتەردىڭ الدىندا تاپجىلماي وتىراتىن بالانىڭ باعى بايلاۋلى، ويى كەلتە بولماق. ولار سالت-داستۇرىنە، تۋعان تاريحىنا، ٴتىپتى، اتاتەگىنە بويلاي المايدى. ادەبيەتتەن الىس، مادەنيەتتەن بەيحابار جاننىڭ كۇيىن كەشەدى. قاي ۋاقىتتا دا بالا جادىن مەكەندەگەن جالعان اقپاراتتار ٴوزىن عانا ەمەس، بۇتىندەي قوعامدى ورعا جىعادى. ويلانايىق.

مۇحتار كۇمىسبەك،


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي