BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

اقسۇڭقار، سەن دە قۇسسىڭ، مەن دە قۇسپىن...»

اقسۇڭقار، نەگە قونبايسىڭ، داريعا-اي، قۇرعان تورعا؟ (حالىق انىنەن)

تورقالى توي، توپىراقتى ولىمدە ٴبىر باراتىن كىر جۋىپ، كىندىك كەسكەن جۇرتقا جىل سايىن جول تۇسەتىن بولدى. قىزىلارايلىقتار وسى ەلدىڭ تۋماسى، اۋعان سوعىسىندا ٴشايىت بولعان قىزىل جۇلدىزدى جاۋىنگەر سەرىكبول ٴورازاليننىڭ ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋدى داستۇرگە اينالدىرعالى قاشان. مۇندا جىل سايىن ۆولەيبولدان جارىس وتەدى. ونىمەن قاتارلاسا، قاپتالداسا «اقسوراڭ جۇلدىزدارى» ٴان بايقاۋى دا شەرۋ تارتادى. سەرىكبول ورازالين اتىنداعى ۆولەيبول جارىسى توعىزىنشى مارتە ٴوتتى. ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى، قۇرىلتايشىسى دا – مايدانگەرمەن ٴبىر سىنىپتا وقىعان بەلگىلى كاسىپكەر سەرىك قاسىمبەكوۆ. ٴار اۋىلدان ەل ابىرويىن اسقاقتاتاتىن وسىنداي ٴبىر سەرىك شىقسا، الاشتىڭ اجارى باياعىدا- اق جايناپ كەتەر ەدى. «قۇزعىن باۋىرىنا باسىپ جەيدى، اقسۇڭقار شاشىپ جەيدى» دەيدى قازاق. سونىڭ ٴبىر كورىنىسى وسى قىزىلاراي توپىراعىنان كوزگە ايقۇلاقتانا شالىندى. قىزىلارايدىڭ قالتالى ازاماتتارى نۇرجان، اسەت ٴالىمحان ەرمەكوۆ اتىنداعى سىيلىقتار بەلگىلەپتى. – جۇلدە كوپ – دەيدى مەنى وسى ەلگە الىپ كەلە جاتقان بەكبولات باۋىرىم. – قالكەن ماكەنبايەۆ اتىنداعى ٴبىر جۇلدەنى مەن تاپسىرعالى كەلەمىن. قالكەن اعانىڭ ەسىمى وسىنداعى ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن ەتەنە تانىس. بىرنەشە جىل وسى اقتوعايدا باسشى قىزمەت اتقارىپ، كەيىن ۇزاق جىلدار جەزقازعان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىن باسقارعان. كەلگەن بەتتە ارۋاقتارعا قۇران باعىشتاپ شىقتىق. مەنىڭ دوسىم سۇندەتتىڭ شەشەسى توقسانعا تۇياق ىلىكتىرىپ، فانيدەن باقيعا اتتانىپتى. سۇندەتى ٴتىرى بولعاندا، جۇزگە كەلەر ەدى. مارقۇم مەنى كورسە، باس ساپ، كورىسىپ جىلاۋشى ەدى. سۇندەت ەلدەن ەرەكشە جىگىت بولاتىن. گومەردەن باستاپ، اۋەزوۆكە دەيىن الەم ادەبيەتىن جاستانىپ وقىعان، ينتەللەكتۋالدىق ورەسى بيىك ازامات ەدى. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن. بۇگىندە وسى اۋىلدىڭ اكىمى – سۇندەت دوسىمنىڭ بالاسى. جارىسقا جەر-جەردەن ون ەكى كوماندا كەلگەن. ٴبارى دە شەتىنەن ىعاي مەن سىعاي. – ٴبارىبىر قىزىلاراي وزادى دەيدى، – جۇرت. – سەرىكبول ٴورازاليننىڭ جۇلدەسىن شەتتەن كەلگەن بىرەۋ يەمدەنىپ كەتسە، ەلدىگىمىزگە سىن ەمەس پە؟! باسەكە دەگەن وسىنداي بولۋى كەرەك. «مەنىڭ سيىرىم بۇزاۋلاپ، سەنىڭ سيىرىڭ قىسىر قالسىن» دەگەن كۇيكىلىك پەن كۇندەستىكتىڭ زامانى كەلمەسكە كەتىپ بارادى... ەل وزگەرگەن. ٴنىلتاي اقساقال باستاعان اۋىل اعالارىمەن كورىستىك. ارقادا اتى اڭىزعا اينالعان ەر قاشايتىن ٴمايماڭنىڭ تۇقىمى – بۇل. ونىڭ ەرى بەرىسى قارقارالى، ٴارىسى ابىرالى، شۇبارتاۋ، سەمەيگە تاڭسىق بولعان. «اتقا مىنگەن الاشتىڭ جاقسىسى مەن جايساڭى ٴمايماڭنىڭ ەرىن قولقالاپ سۇراعان» دەيدى ەل. – امان اعام قايدا؟ – دەگەنىمشە، ول دا الدىمنان كۇلىمسىرەپ شىعا كەلدى. مەنىڭ «ايتىكەڭنىڭ اڭىزى» دەيتىن ولەڭىمنىڭ گەرويى. شۇرقىراسا تابىسىپ جاتىرمىز. ول دا – ٴمايماڭنىڭ بەل بالاسى. تەمىرتاۋدا سالىق سالاسىندا قىزمەت اتقاراتىن، وسى ٴدۇبىردىڭ قىزۋ ورتاسىندا جۇرگەن دۇيسەن دە وسى ٴمايماڭنىڭ نەمەرەسى بولادى. تولقىننان تولقىن تۋىپ، اۋىل بەرەكەسى تەڭىزگە ۇلاسىپ، كەمەلىنە كەلىپ، كەمەرىنە جەتىپ قالىپتى. مەكتەپتىڭ سپورت زالىنداعى ەكى قابىرعانى العان پلاكاتتا «قىزىلاراي سەرىكتەرىن ماقتان ەتەدى» دەگەن جازۋ كوزگە شالىنادى. بۇل – تەمىرتاۋدىڭ «نۇرقازعانىنان» كەلگەن بەكبولات ٴامىرحانوۆتىڭ تارتۋى. قىزىلاراي سپورتىنىڭ وسى دەڭگەيگە جەتۋىنە بەكبولاتتىڭ ٴىنىسى جارقىن ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن. اۋىلداستارى ونى «جورا» دەيدى. ينستيتۋت ٴتامامداپ، مەكتەپ وقۋشىلارىنا: – مەن، جارقىن اقىلبەكوۆ، سەندەردىڭ مۇعالىمدەرىڭ بولامىن، – دەپ ٴوزىن تانىستىرا باستاعاندا، بالالار شۋ ەتە ٴتۇسىپ: – ٴسىزدى بىلەمىز عوي. ٴسىز جوراسىز عوي! – دەگەن كورىنەدى. ٴبىر اۋىل ٴبىر انادان تۋعانداي. ٴبىر-بىرىن تۋعاننان بىلەدى. ٴبىر جەڭنەن قول، ٴبىر جاعادان باس شىعارعان. مەنىڭ ورالبەك اعامنىڭ كەنجەسى ورتا مەكتەپتى ٴتامامداعالى جاتىر ەكەن. – قاراعاندىعا كوشپەيسىڭ بە؟ – مەن كەتسەم، ارۋاققا كىم دۇعا باعىشتايدى؟! اتالى ٴسوز! «تۋعان جەر، ولگەن مولا جىبەرمەيدى»، – دەگەن ابايدىڭ ٴوزى. ناعىز قازاقي مىنەز عوي – بۇل. ساپا مولدانى الدىعا سالىپ، ارۋاقتارعا دۇعا باعىشتاعاندا، ورەكەڭنىڭ وسى ٴسوزى ەسكە ٴتۇسىپ، جۇرەگىم ٴدىر ەتە تۇسكەن. شىلىمنىڭ قايقاڭىنان اسا بەرگەندە، توبەمىزدەن ٴبىر توپ قارلىعاش پىر ەتىپ وتە شىقتى. ەسىمە ەسەنعالي اقىننىڭ ولەڭى تۇسكەن. بىلاي بولسىن، قارلىعاش، التى اي ٴوتتi، قالقام، سەنi كۇتكەلi، (بيىلعى قىس بiتپەي قويدى-اۋ، بiتپەدi) سەنە كورمە، ادامزاتتىڭ كiمدە-كiم، مايمىل دەسە تۇپ-تەگi.

بiز تۋىسپىز، سەنiمەنەن ٴتۇبiم بiر، مىناۋ – اعاڭ، اناۋ سەنiڭ ٴiنiڭ-دۇر. قۇس اتاسى كەسiرتكە ەكەن دەگەنگە مەن دە يلانبان، شىنىم – بۇل. قارلىعاشجان، سەن دە سەنبە، الدايدى ەل، بiز ۇزiلسەك، اۋلەتتi ٴوزiڭ جالعاي گور. باسقا ٴسوز جوق، وسى-اق ەدi ايتارىم، ال تويلاي بەر، سامعاي بەر! باسقا جۇرت مايمىلدان جارالسا، جارالعان شىعار، ٴبىزدىڭ قازاق، مەنىڭشە، قۇستان تاراعان. اۋعان اسىپ، ەلىنە قايتا ورالعان سەرىكبول ورازالين دە – قىران قۇستىڭ ٴبىر ٴزاۋزاتى. قىزىلارايعا قارلىعاشتىڭ قاناتىنداي سۋ سەپكەن سەرىك قاسىمبەكوۆ شە؟! ول دا – قۇستىڭ بالاسى! مۇحتار ماعاۋين «شىڭعىس حان» رومانىندا ابىلاي 1777 جىلى قۇسشى تايپاسىنىڭ ٴبىرازىن سارىارقاعا ٴتۇپ كوتەرە كوشىرىپ اكەلىپ، شۇرايلى قونىس بەرىپ، قازاققا قوسقانىن ايتادى (ماعاۋين م. شىڭعىس حان. – الماتى، 2001. – 335 بەت). قازان توڭكەرىسى قارساڭىندا قارقارالىداعى سول قۇسشى تايپاسى ٴبىر مىڭ شاڭىراققا جەتكەن ەكەن. «ال مانادان بەرى ۇستانعان جولىمىزبەن، قازاقتاعى قۇسشى قاۋىمىنان كىمدەر بار دەسەك، ٴحىح عاسىردان ايگىلى شوجە اقىن، سونداي-اق قازىرگى زامانداعى بەلگىلى اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى ارعىن قاراكەسەك قۇرامىنداعى قۇسشى تابىنان بولادى، ال تولەڭگىت تايپاسىنىڭ قۇرامىنداعى قۇسشى رۋىنان حح عاسىردا جاساعان اتاقتى ٴبيشى شارا شىققان» (ماعاۋين م. شىڭعىس حان. 335 بەت). قۇس زاتىنىڭ بىلگىرى ەسەنعالي راۋشانوۆ: «اقسۇڭقار دەگەن قۇستىڭ الاشتى تاستاپ كەتكەنىنە بىرنەشە زامان بولدى»، – دەيدى (راۋشانوۆ ە. قۇستار – ٴبىزدىڭ دوسىمىز. –الماتى: جازۋشى، 2009). اقسۇڭقاردىڭ ٴحىح عاسىردا وسى اقسوراڭدا ۇيا سالعانى – تاريحي فاكت. مەنىڭ ارعى اتام سۇلەيمەن قاجىكەن دەگەن بالاسىمەن اڭ اۋلاپ ٴجۇرىپ، اقسوراڭنان اقسۇڭقاردى كورگەن دە، بالاسىنا سونىڭ اتىن قويعان. بۇل – 1912 جىل. سول قۇستىڭ بالاسى مەنمىن! ال ەسەنعاليدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، اقسۇڭقار سولتۇستىك قيىرداعى ورمانداردا، ىبىر-سىبىردەن دە ارىدە ٴومىر سۇرەتىن كورىنەدى...■

سەرىك اقسۇڭقار ۇلى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي