BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴزəرى ۋداي زارلى كۇندەر

وتكەن جيىرماسىنشى عاسىر ەنشىسىنە ٴزəرى ەستەن كەتپەس زارلى جىلدار تيگەنى بۇگىنگى اعا بۋىن وكىلدەرىنە ٴمəلىم. ەل باسىنا تۇسكەن نəۋبەت زامان 1928 جىلعى ۇلى كونفيسكاسيادان باستاۋ الىپ، عاسىردىڭ بەلورتاسى- نان اسقانشا جالعاسا بەرگەن. وپاق قىلامىن دەپ سوپاق جاسادى دەمەكشى، قازاق حالقىن كوشپەندىلىك سالتىنان وتىرىقشىلىققا بەيىمدەۋگە ارنالعان ٴىس-شارا نəتيجەسىندە الدىنداعى كۇنكورىس كوزى مالى- نان ايىرىلعان، جەر انانىڭ تامىرىن تارتىپ داعدىلانباعان قاراپايىم جۇرتشىلىق 1929 جىلدان باستاپ تاماق تابۋ قيىنشىلىعىن سەزىنگەن. كەلەر ەكى جىل بويى استىق ٴونىم بەرمەي قاۋساعان حالىق ٴبىر ٴۇزىم نان قامىمەن بو- سىپ كەتكەن. «حرونيكا ۆەليكوگو دجۋتا» اتاۋلى كىتاپتا اۆتور «ۇزىننان ۇزاق دالا جولىنىڭ بويىندا ولگەن ادامدار قاڭقاسى شۇباتىلىپ جاتتى، كەيبىر ەلدى مەكەندەردە ٴتىرى جان قالماي قىرىلىپ قالدى» دەپ جازعان. سول اقپارات كوزىندە «1913 جىلعى پاتشالىق رەسەي جۇرگىزىلگەن ساناق بويىنشا قازاق ەلىندە 6 ميلليون حالىق مەكەندەگەن، ال 1939 جىلدارى تۇرعىندار سانى 3 ميلليونعا جەتەر-جەتپەس دەگەن دەرەك بولدى. ورنى تولماس وكىنىش جىلدار قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى مامىر ايىنىڭ سوڭعى جۇلدىزىندا اۋداندىق مəدەنيەت ٴۇيى عيماراتىندا وتكىزىلدى. اۋقىمدى ٴىس-شارا وتكىزىلۋىنە ىنتالى ات سالىسقان اۋدان əكىمدىگىنىڭ بولىمدەرى، اۋداندىق ورتاقتاندىرىلعان كىتاپحانا جۇيەسىنىڭ، مəدەنيەت ٴۇيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى زارلى جىلدار جايلى مول اقپارات جيناپ، كورەرمەندەر نازارىنا ۇسىنىلدى. بۇگىنگىدەي الماعايىپ زاماندا وتكەن تاريح شىندىعىن ٴبىلۋ كەيىنگى ۇرپاق ٴۇشىن وتە قاجەت ەكەندىگىن ەسكە العان ۇيىمداستىرۋشىلار، اۋدان باسىنداعى ەكى مەكتەپتىڭ جوعارعى سىنىپ بالالارىن شاقىرىپ، ۇرپاق ساباقتاستىعىنا باستاۋ جاسادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نازاربايەۆ ن.ə. 1997 جىلعى جارلىعىمەن 31 مامىر كۇنى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جəنە اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ جاريالانعانىن تىلگە تيەك ەتكەن كەش جۇرگىزۋشىسى، بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى اۋماعىندا اشتىقتان 7 ملن ادام قۇربان بولدى. اشتىق سالدارىنان تەك قازاقستاننان 600 مىڭ قازاق تۋعان جەرىن تاستاپ باسقا ەل- دەرگە بوسىپ كەتتى دەي كەلە، ٴالعىسوز كەزەگىن اۋدان əكىمىنىڭ ورىنباسارى سەيداحمەتوۆا لəززات شانشارحانقىزىنا ۇسىندى. اشتىق نəۋبەتىنەن كەيىن، جاڭا ەس جيناي باستاعان ەل باسىنا تۇسكەن تاۋقىمەت قاراپايىم حالىق اراسىنداعى تىزگىن ۇستار، جۇرتشىلىققا ٴقادىر- قاسيەتى مول زيالى قاۋىم وكىلدەرىن جاپپاي ۇستاپ «حالىق جاۋى» دەگەن جالا- مەن تۇرمەگە توعىتۋ باستالعانىن تىلگە تيەك ەتكەن لəززات شانشارحانقىزى وسى دۇربەلەڭ جىلدارى اتىلىپ، ۇزاق جىلدارعا قاماۋعا الىنعان جان- دار ىشىندە سəكەن سەيفۋللين، بەيىمبەت مايلين، ٴىلياس جانسۇگىروۆ، ماعجان جۇمابايەۆ تاعى باسقا اقىن-جازۋشىلار، ساياساتكەرلەر، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ قايراتكەرلەر اجال قۇشقاندىعىن ايتا كەلە، «الاش وردا» قوزعالىسىنىڭ اپتال ازاماتتارى تاراپىنان تəۋەلسىز قازاقستان، دامىعان دەموكراتيا، انا ٴتىلىنىڭ دəرەجەسى جايلى سۇبەلى مəسەلەلەردى قولعا العان بوزداقتارعا باسا توقتالدى. «باس كەسپەك – بولسا دا، ٴتىل كەسپەك – جوق» دەسەك تە، سول كەسىلگەن، وقپەن تەسىلگەن باس ىشىندە تالاي بۇلبۇل ٴتىلدىڭ، ٴدۇلدۇل ويدىڭ كەتكەنى اششى دا بولسا شىندىق. ٴسوز سوڭىندا بارشا حالىقتى بىرلىككە، تاعلىمدى تىرلىككە، ٴوزارا كەلىسىمگە شاقىرعان əكىم ورىنباسارى، كەلەر ۇرپاق اتا-بابا تاريحىن جادىندا ساقتاپ، وسىنداي كۇندەر قايتالانباسىنا ات سالىسارىنا سەنىم ٴبىلدىردى. كەزەگىمەن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلعان «سونبەسىن وت الاۋى» اتتى قىسقا فيلم كورەرمەندەر نازارىنا الاساپىران كەزەڭدەگى حالىق تۇرمىسىن، تۇرمە تاۋقىمەتىن پاش ەتىپ سۇراپىل زاماننىڭ سۇرقيا ساياساتى جايلى دەرەك بەردى. ٴومىرى وكسۋمەن وتكەن ورەندەر ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋ ماقساتىندا ٴبىر مينۋتتىك ۇنسىزدىك جاريالانىپ، زالداعى جۇرتشىلىق تۇرىپ قۇرمەت كورسەتتى. وزەكتى ورتەر كۇندەردىڭ ەڭ سوراقىسى سول «حالىق جاۋى» جەلەۋىمەن ۇستالعانداردىڭ جانۇياسى، جارى دا سوتتالىپ قازاق دالاسىندا ورنالاستىرىلعان «كارلاگ»، «ستەپلاگ»، «الجير» سەكىلدى ۇلى دالا توسىندە، جەلدىڭ وتىندەگى لاگەرلەرگە توعىتىلدى. اش، جالاڭاش، ەشقانداي قۇقىقسىز ٴجəبىر كورگەن نəزىك جاندىلارعا جانى اشىعان قازاق حالقى بالالارىن ۇگىتتەپ، سىم تەمىردىڭ ىشىندەگى تۇتقىندارعا تاس رەتىندە قۇرت لاقتىرتاتىن كورىنەدى. العاشقىدا توسىن كورىنگەنمەن، بايقاي كەلە اتىلعان نəرسە تاس ەمەس، تالعاجاۋ قىلار قۇرت ەكەنىن تۇسىنگەن قاماۋداعىلار تەرىپ الىپ، جەپ جانىن ساقتاعان. وسى جايدى جاقسى №1 ورتا مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى دوسىموۆا ما- دينا تەبىرەنە وقىپ، تىڭدارمان قاۋىم كوزىنە جاس ٴۇيىرتتى. وكسىگەن ٴومىر جىلدارى جايلى تولىقتىرا ايتىپ وتكەن №1 ورتا مەكتەپتىڭ تاريح ٴمۇعالىمى يسمايلوۆا əدەمى حاميتقىزى جاستار اتىنان سۇرقيا ساياسات پەن سوراقى زامانعا جول بەرىلمەس دەگەن توقتام جاسادى. رەپرەسسيا زامانىن باسىنان وتكىزگەن حۆان سەرگەي كورنيلوۆيچتىڭ ۇلى ۆاديم (№2 ورتا مەكتەپتىڭ تاريح ٴپəنى ٴمۇعالىمى) ۇلتتار ۇلەسىنە تيگەن تاۋقىمەتتى كۇندەر مەن ٴدۇبىرلى تۇندەر جايلى تالداۋ جاساي كەلە ساياساتتاعى زاڭسىزدىق بارشا قوعام نəۋبەتى دەگەنگە سايدى. رەتىمەن ٴسوز العان اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ٴتوراعاسى نۇرجان زي- يادا نۇرجان ۇلى وسىنداي سۇم زاماندار قايتالانباس ٴۇشىن ٴوزارا ىنتىماق، كەلىسىم مەن تۋىسقاندىق جəنە ورەلى مəدەنيەت قاجەتتىگىنە توقتالدى. وب- لىس اۋماعىنداعى اقمول اۋىلىندا (بۇرىنعى مالينوۆكا نەمەسە الجير) ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەي اشىلعانىن، «اركا سكور- بي» اتتى ستەللا ەكەنىن جەتكىزگەن كەش جۇرگىزۋشىسى ٴسوز كەزەگىن اۋدان يمامى تۇرعان ۇلى بولاتقا ۇسىندى. اشتىق، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى بولعان جاندارعا باتا تىلەپ، قۇران باعىشتاعان اۋدان يمامى، قۇربانداردىڭ ارتى- نان قالعان ۇرپاقتارىنا مول باقىت، بەيبىت ٴومىر، ساليقالى تىرلىك ٴنəسىپ ەتسىن دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى. ٴبىر جارىم ساعات جۇرگەن كەش وتىرىسىنان شىققان اعا بۋىن وكىلدەرىنە داستارحان جايىلىپ، دəم تاتۋ ۇسىنىلدى.

ج. نۇرجاقسى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي