BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ابايدى سوزجۇمباقپەن سويلەتكەن («ديدار» گازەتى)

فوتو:  «Дидар» газеті

شىعىستا، ودان ٴارىسى رەسپۋبليكا اۋماعىندا زايساندىق قاليبەك التىبايەۆ اقساقالدى بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم. سوناۋ بالاڭ جىگىت كەزىنەن قولىنا العان قالامىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاستاماي، جازۋشىلىقتى سەرىك ەتىپ كەلە جاتقان جەرلەسىمىزدى قالىڭ وقىرمان ەڭ الدىمەن اباي، شاكارىم مۇرالارىن ٴسوزجۇمباق ارقىلى تۇڭعىش ناسيحاتتاۋشى، سانالى عۇمىرىن ٴسوزجۇمباق سىزۋعا ارناعان قازاقتىڭ تانىمال ٴسوزجۇمباقشىسى رەتىندە جاقسى تانيدى.

جيىرما كىتاپتىڭ اۆتورى، زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى، اقىن، تاريحشى، شەجىرەشى، ولكەتانۋشى قاريا تاياۋ كۇندەردە 75 جاسقا تولماق. مەرەيلى مەزەت الدىندا قازىنا كەۋدە، تاۋ ٴمۇسىن قاليبەك قيزات ۇلىمەن سۇحباتتاسىپ قايتقان ەدىك، دەپ جازادى «ديدار» گازەتى.

تۇساۋىن «كوممۋنيزم تۋى» كەسىپتى.

– ەلىمىزدە ٴسوزجۇمباق ونەرىن سەرىك ەتكەندەر كوپ ەمەس قوي. ەرەكشە ونەرگە قاي كەزدەن باستاپ دەن قويدىڭىز؟

– اكەم سوعىستان مۇگەدەك بولىپ ورالدى. جان ساقتاۋ كەرەك. سودان 14 جاسىمدا كومەكشى شوپان بولىپ جۇمىسقا شىقتىم. باستاۋىشتان سوڭ مەكتەپتەن قول ۇزدىك. تاۋدا جۇرگەندە قاسىمىزدا ساۋىر قىزىل وتاۋى بولدى. كۇنى بويى قوي جايىپ ٴجۇرىپ، كۇندە ٴبىر كىتاپتى وقىپ بىتىرەسىڭ. ول از بولعانداي، تۇنگى ون ٴبىر-ون ەكىگە دەيىن قىزىل وتاۋدىڭ ىشىندە گازەت-جۋرنالداردى اقتارامىن. ۇمىتپاسام، 1959 جىل عوي دەيمىن، شارۋاشىلىقتى ارالاپ جۇرگەن مۇرات داۋلەنوۆ دەگەن پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى كەلىپ قوندى. قاسىندا كەڭشار ديرەكتورى ايتمۇحانبەت ورمانبەتوۆ بار ەكەن. ەكەۋى «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنىڭ سوڭعى بەتىندەگى كروسسۆوردتى شەشىپ وتىردى. ولار كەتكەن سوڭ الگى جۋرنالدى تىعىپ قويىپ، كەلەسى سانىن توستىم. جاڭا سانىن اشىپ، جاۋابىن قاراسام، باسشىلاردىڭ شەشكەنىنىڭ ٴبارى دۇرىس ەكەن. وسىدان باستاپ قۇشتارلىق پايدا بولدى. سودان ەڭ العاشقى «قوي شارۋاشىلىعى» دەگەن كروسسۆوردىم 1961 جىلى «كوممۋنيزم تۋىنا» (قازىرگى «ديدار») شىقتى، تالاپتان يمانبايەۆ دەگەن اعامىز شىعاردى. سودان بەرى قول ۇزگەن جوقپىن. اسكەردە جۇرگەندە، كەيىن وقىپ، ٴتۇرلى قىزمەتتە جۇرگەندە دە قول ۇزبەدىم، سان سالالى تاقىرىپتارعا ارنالعان كروسسۆوردتار جاسادىم. كوبىسى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جاريالاندى.

– ال اباي الەمىن ٴسوزجۇمباق ارقىلى ناسيحاتتاۋ تۋرالى وي قاشان كەلدى؟

– مەن ەڭ الدىمەن 1990 جىلى ابايدان بۇرىن مۇحتار اۋەزوۆتەن باستادىم. ٴبىرشاما دۇنيە جاساپ، ولاردى الماتىداعى «مادەنيەت جانە تۇرمىس»، «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالدارى جاريالادى. 1991 جىلى بالام وقۋ بىتىرگەندە، سەمەيدىڭ مەديسينالىق ينستيتۋتىنا الىپ كەلدىم. سونداعى ماقساتىم – اباي، مۇحتارلاردىڭ ٴىزى قالعان قاسيەتتى ولكەنى كورىپ، اباي اۋدانىنا بارۋ بولدى. سەمەيدە ابايدىڭ تۋىستارى بار ما دەپ ىزدەدىم. سودان «سەمەي تاڭى» گازەتىندە ىستەيتىن زايساندىق بەلگىلى اقىن قايروللا الىپبايەۆ «ابايدىڭ جيەنى» دەپ مەنى بالتابەك ەرسالىموۆپەن تانىستىردى. سول جىلدارى ۇلى اقىننىڭ 150 جىلدىعىنا دايىندىق رەتىندە رەسپۋبليكالىق «اباي» قورى قۇرىلدى. ول قوردىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى بولدى. سودان اۋىلعا كەلگەسىن، قورعا اقشا اۋدارايىق دەپ شەشتىك. اۋدانداعى قالەل قاليمولدين دەگەن دارىگەر ەكەۋىمىز قارجى اۋداردىق مىنە، سول كەزدەردە «وسى ابايدى نەگە قولعا الماسقا؟» دەگەن وي كەلدى. ونىڭ ۇستىنە، ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ «وي، اعا، وسى وزگەلەردى قايتەسىز، اباي مەن مۇحتاردى نەگە قولعا المايسىز، ولاردان اسقان كىم بار» دەپ ايتقان ٴسوزى دە اسەر ەتتى. سەبەبى 1993 جىلى «ونەر» باسپاسىنان «سان سۇراققا ساياحات» دەگەن كىتابىم 55 مىڭ دانامەن شىعىپ، تارالعان بولاتىن. وندا قازاقتىڭ ٴبىرشاما اقىن-جازۋشىلارى قامتىلعان ەدى.

سول ساتتەن باستاپ اباي الەمىنە ىزدەنۋ باستالدى. ناتيجەسىندە 2001 جىلى «ابايدىڭ الىپ ايدىنىنان» دەگەن كىتاپتى جارىققا شىعاردىم. سەمەيلىك جىگىتتەرمەن اقىلداسا كەلە، ٴالعىسوزىن مىقتى ابايتانۋشىلار توكەن يبراگيموۆ پەن قانيپا بىتىبايەۆاعا جازدىرامىز دەپ شەشتىك. توكەن اعا كىتابىمدى ٴبىر جىلداي قولىندا ۇستاپ، ارتىنان ىزدەنىمپازدىعىمدى جوعارى باعالاپ، قاتىرىپ تۇرىپ پىكىر جازىپ بەردى. قانيپا قارىنداسىم ون كۇن ىشىندە جازدى جانە «مەن ايتىپ جۇرگەن اتالارىڭ – وسى كىسى، مەن بۇل اعانىڭ بىلگەنىنىڭ ون پايىزىن عانا بىلەمىن» دەدى مەنى وقۋشىلارىنا تانىستىرىپ. كەيىن سەمەيدە وتكەن ابايتانۋشىلار جينالىسىندا دا بۇل ەڭبەگىمدى جوعارى باعالاپ، مەكتەپتەردە ناسيحاتتاۋ كەرەكتىگىن ايتتى. وسى وقيعالاردان سوڭ قاناتتانىپ، شابىتتانىپ العان مەن حاكىم اباي جايىندا بەس كروسسۆورد كىتاپتى جازىپ تاستادىم عوي (كۇلىپ). جالپى ەڭبەكتەرىمنىڭ جارتىسى وسى ٴسوزجۇمباققا ارنالعان.

ەسىمى قازاقستاننىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن

– وزىڭىزدەن باسقا قانداي مىقتى ٴسوزجۇمباقشىلاردى اتاعان بولار ەدىڭىز؟ جالپى قازاقشا ٴسوزجۇمباقتىڭ تاريحى قاشان باستالعان؟

– ٴوز باسىم العاشقى كىتاپ شىققان 1957 جىلدار دەپ سانايمىن. قۇدايعا تاۋبە، قازاقستاندا جانات ەلشىبەك دەگەن باۋىرىمىز بار، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى. مەنىمەن قاتارلاس شىققان كۇرشىمدىك كەڭەسحان زاكاريانوۆ دەگەن ازامات بولدى. كوپ ادامدار قيىندىعىنا توزە الماي تاستاپ كەتەدى. ال قازىرگى جاساپ جۇرگەندەردىكى تىم جەڭىل عوي. ال نەگىزىن سالعان، قازاقشا ٴسوزجۇمباقتىڭ اتاسى دەپ العاشقى كىتاپتى شىعارعان ٴوزىمىزدىڭ ۇلاندىق تالاپتان يمانبايەۆ اعامىز دەپ ايتا الامىن. ٴومىر بويى سول «كوممۋنيزم تۋىندا» ەڭبەك ەتكەن عاجاپ ادام بولدى.

– جالپى وسى ٴسىز ايتىپ وتىرعان ٴسوزجۇمباقتىڭ بىرنەشە ٴتۇرى بار ەمەس پە؟

– ارينە، ٴ1970-شى جىلدارى تالاپتان اعامىزبەن كەلىسىپ، سالالىق سوز-دەر¬دىڭ قازاقشاسىن جازدىردىم. بى¬لاي دەپ: كروسسۆورد – ٴماتاۋسوز، چاينۆورد – تىزبەسوز، كريپتوگرامما – ٴسانسوز، اناگرامما – سوزدەن-سوز، رەبۋس – بەينەسوز، سكانۆورد – ٴباعدارسوز. وسى تەرميندەردى اۋدارعان اۆتورلىق قۇقىعىمىز زاڭدى تۇردە بەكىمەسە دە، بۇل سوزدەر قازىرگى كۇنگە دەيىن قولدانىلىپ ٴجۇر. بۇلاردىڭ ٴبارى ۋاقىت وتكىزۋگە، ادامنىڭ تانىمىن جەتىلدىرۋگە ارنالسا، وسىنىڭ ىشىندە ٴسانسوزدىڭ ادامنىڭ ٴبىلىمىن تولىقتىرۋداعى ورنى بولەك. ال كروسسۆورد-سوزجۇمباقتى شەشۋ قيىن بولعاندىقتان، كوپ ادام الباتى جولاي بەرمەيدى. سوندىقتان كروسسۆوردتىڭ نەگىزى ەڭ ٴبىرىنشى شىعىستان شىققان دەپ تولىق ايتا الامىن. ايتپاقشى، ٴسوزجۇمباقشى رەتىندە قازاقستاننىڭ رەكوردتار كىتابىنا كىردىم.

– ٴسىزدىڭ شىعارماشىلىقتان بولەك زايسان اۋدانىندا ٴار جىلدارى تالاي جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقارعانىڭىزدى بىلەمىز...

– دۇرىس ايتاسىڭ. مەن 1943 جىلى 23 ساۋىردە ستالين كولحوزىنا قاراستى سايقان قىستاعىندا تۋدىم. باستاۋىش ٴبىلىمدى وبالى، ۆوروشيلوۆ، 7 جىلدىقتى بولشەۆيك، 11 جىلدىقتى دايىر مەكتەپتەرىنەن الدىم. 1971-1976 جىلدارى كپسس ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىندە وقىپ، ٴتامامدادىم. 1957-1963 جىلدارى اباي، كەندىرلىك، زايسان كەڭشارلارىندا شوپان، 1963-1966 جىلدارى اسكەر قاتارىندا بولدىم. 1967-1970 جىلدارى كەندىرلىك كەڭشارى كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، 1970-1973 جىلدارى قاراتال كەڭشارى كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ ٴتوراعاسى، 1973-1981 جىلدارى بلوگودارنەن، 1981-1987 جىلدارى اقارال سەلولىق كەڭەستەرىنىڭ ٴتوراعاسى، 1987-1992 جىلدارى اۋداندىق دايىنداۋ مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى، 1993-1995 جىلدارى اۋدان اكىمىنىڭ «سەمەي پوليگونى» جونىندەگى ارناۋلى كوميسسيا ٴتوراعاسى، 1995-2006 جىلدارى «جەرۇيىق» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى بولدىم. 2011-2014 جىلدار ارالىعىندا «سەمەي تاڭى» گازەتىنىڭ زايسان اۋدانى بويىنشا مەنشىكتى ٴتىلشىسى بولدىم.

بايمۇرات بابامىز زايسانعا ورالادى

– ٴقازىر نەندەي ىسپەن شۇعىلدانىپ جاتىرسىز؟

– ٴقازىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا بايمۇرات باتىر اتىنداعى قور اشىپ، سونىڭ جۇمىسىمەن شۇعىلدانىپ جاتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا زايسانعا كىرەبەرىسكە ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن تۇرعىزساق، كەيىنگى ۇرپاققا باتىر ەرلىگىن لايىقتى ناسيحاتتاساق دەگەن شارۋامەن ٴجۇرمىز. ول – نايمان ىشىندە ٴتورتۋىلدان شىققان، قابانبايلاردىڭ قاسىندا ٴجۇرىپ، جوڭعارعا قارسى سوققى بەرگەن باتىر بابامىز. مەن ٴۇش جىلداي اۋدانداعى ونوماستيكالىق كوميسسيانى باسقاردىم. سول كەزدە وسى ماسەلە ويىمدا جۇرەتىن. سەبەبى بايمۇرات تۋرالى بالا كۇنىمدە اكەمىزدىڭ ايتقانىنان ەمىس-ەمىس ەسىمدە قالىپتى. بىردە تۇسىمە دە ەنگەندەي بولدى. سودان ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ٴتوراعاسى تۇقان مىرزاحانوۆپەن، ٴماسليحات حاتشىسى داۋلەت ىدىرىشەۆپەن اقىلداسىپ، بەلگىلى كاسىپكەر، دەپۋتات بولات نۇراسىلعا باردىق. ول بابا جايىندا وتە جاقسى بىلەتىن بولىپ شىقتى. «اعالار، بۇل دۇرىس ماسەلە ەكەن، قولداۋ بولادى، قارجىدان قىسىلماڭىزدار»، - دەدى. ٴبىراز قيىندىقتار بولدى، دالەلدەۋ ٴۇشىن عىلىمي ساراپتاما كەرەك بولدى. وبلىس رەسپۋبليكاعا سىلتەدى. رەسپۋبليكالىق ش.ٴۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى بايمۇرات باتىردىڭ ومىردە بولعانىن، زايسان وڭىرىنە ەل قونىستاندىرۋداعى ەڭبەگى ۇلكەن دەپ دالەلدى، وتە جاقسى ساراپتاما بەردى. بابامىز تۋرالى دەرەكتەر قابدەش ٴجۇمادىلوۆتىڭ، نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ شىعارمالارىندا، مارقۇم عالىم بايباتىروۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە كوپ ايتىلعان. بولاشاقتا كىتاپ شىعارۋ ويدا بار. بيىل اۋدانعا – 90، زايسان قالاسىنىڭ قۇرىلعانىنا – 150 جىل. وسىعان وراي، يگى ٴىستى ٴبىتىرىپ قالامىز دەگەن ويدامىز.

– وتباسىڭىز تۋرالى از-كەم توقتالساڭىز؟

– 1969 جىلى ۇيلەندىم. ومىرلىك سەرىگىم دامەتكەن ۇزاق جىل قارجى سالاسىندا ىستەدى. ەكەۋىمىز بەس قىز، ٴبىر ۇلدى تاربيەلەپ جەتكىزدىك. ولاردان جەتى نەمەرە، ەكى شوبەرە ٴسۇيىپ وتىرمىز.

– ومىرلىك، شىعارماشىلىق ۇستانىمىز سوڭعى سۇراعىمىز بولسىن.

– ٴقازىر اقشاسى باردىڭ ٴبارى كىتاپ شىعارىپ جاتىر عوي. ساپاسىنا ەشكىم ٴمان بەرمەيدى. ال مەنىڭ ماقساتىم تاريحي، كەيىنگى ۇرپاققا قاجەتتى، سانالى، مازمۇندى دۇنيەلەر قالدىرۋ بولدى. ارينە، كەڭەستىك داۋىردە وڭ دا، تەرىس تە دۇنيەلەر بولدى. سونىڭ ٴبارىن ەسكەرە كەلە، ەكشەپ، دۇرىستاپ، سالىستىرىپ جاڭا لاتىن قارپىندە زايسان ەلى، زايسان جەرى تۋرالى ٴبىر تاماشا تاريحي دۇنيە قالدىرىپ كەتسەم دەگەن ارمانىم بار.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي