BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

توپىراقتىڭ قۇنارلىعىن ساقتاۋ تۋرالى زاڭ قابىلداۋ قاجەت – اكادەميك ەكسكليۋزيۆ

الماتى، baq.kz ٴتىلشىسى. توپىراق جامىلعىسى مەن ونىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى ناشارلاپ بارادى. بۇل تۋرالى ٴو.و.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى، اكادەميك ابدۋللا ساپاروۆ سۇحبات كەزىندە ايتتى.

- سۇحباتىمىزدى ەلىمىزدەگى توپىراقتىڭ قازىرگى جاعدايى قانداي دەگەن سۇراقتان باستاساق؟

- اتا-بابامىز نايزانىڭ ۇشىمەن، بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاعان كەڭ بايتاق جەرىمىز كولەمى جاعىنان الەم بويىنشا توعىزىنشى ورىندا ەكەنى بەلگىلى. تابيعي بايلىق رەسۋرستارى مەن ولاردىڭ قورلارىنىڭ كولەمى بويىنشا قارايتىن بولساق قازاقستان الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلادى. ٴبىزدىڭ ەلدىڭ توپىراعى وزگە ەلدەردىكىنەن ەرەكشەلىگى انتروپوگەندىك قىسىمعا توزىمسىزدەۋ، سونىڭ نەگىزىندە دەگراداسياعا، شول-شولەيتكە اينالۋعا بەيىم.

قازىرگى تاڭدا الەمدە توپىراقتىڭ 70%-ى دەگراداسياعا ۇشىراۋدا، ال 30 پايىزى شول-شولەيتكە اينالۋعا بەيىم. وسىنىڭ نەگىزىندە الەمدە كوپتەگەن قۇبىلىستار مەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. مۇنداي قۇبىلىس ٴبىزدىڭ ەلگە دە ٴتان. ٴقازىر ەلىمىزدەگى جەر كولەمىنىڭ 76%-ى ٴارتۇرلى دەڭگەيدە دەگراداسياعا ۇشىراعان. ٴبىزدىڭ جەردىڭ 75%-ى ٴاريدتى (قۋاڭ) جەرلەر، قۇنارلىلىعى مەن ونىمدىلىگى از جەرلەردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 75 %-ىن قۇرايدى.

سەبەبى سولتۇستىكتە جاۋىن-شاشىن كوپ تۇسەدى، 350-400 مم دەيىن جاۋادى، ال وڭتۇستىكتە جاۋىن از، وندا 100-150 مم دەيىن عانا جاۋادى، اۋا تەمپەراتۋراسى سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي ۇلعايادى. وسىعان وراي وسىمدىكتەردىڭ ٴوسۋى مەن توپىراق جامىلعىسىنىڭ قۇرىلۋ پروسەسستەرىدە وزگەرىسكە ۇشىرايدى. سوندىقتان ٴار بەلدەۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار جانە 9 زوناعا بولىنەدى. قازاقستان جەرىنىڭ 45 ملن گەكتارى قارا توپىراق، 90 ملن گەكتارى قارا قوڭىر، سۇر قوڭىر توپىراق، 120 ملن گەكتارى سۇر توپىراق، 37 ملن گەكتار تاۋلى ايماقتاعى توپىراق. قازىرگى تاڭداعى ىزدەنىستەردىڭ نەگىزىنە سۇيەنەتىن بولساق توپىراقتىڭ كولەمىندە ٴبىرشاما وزگەرىستەر بار. ول جاسالعان كوسموسۋرەت پەن توپوگرافيالىق ىزدەنىستەر مەن سۋرەتتەردى سالىستىرعاندا انىقتالعان. قۇنارلىعى از توپىراقتا وسكەن ٴشوپتىڭ نارلىگى تومەن بولادى. سوندىقتان سولتۇستىكتەن بەرى قاراي توپىراقتىڭ قۇنارلىعى بىرتىندەپ ازايادى، ودان كەيىن ەروزياعا، شول-شولەيتكە اينالىپ، تۇزدانا باستايدى. مۇنىڭ بارلىعى تابيعي كليماتتىق جاعدايعا بايلانىستى. جەرىمىزدىڭ كولەمى 272،5 ملن گەكتار، ونىڭ 180 ملن گەكتارى جايىلىم جەر، سونىڭ 48 ملن گەكاتارى وتە قاتتى دەڭگەيدە دەگراداسياعا ۇشىراعان، ونىڭ ىشىندە 25 ملن گەكتاردايى اۋىل-ايماق توڭىرەگىندەگى جەرلەر، بۇل جەرلەردە توپىراقتىڭ توزاڭى شىعىپ، ادراسپان جايلاپ كەلەدى. ال 27 ملن گەكتارى مال تۇياعىمەن تاپتالعان جەرلەر. وسى جەرلەردى ٴتيىمدى پايدالانۋ ٴۇشىن، توپىراقتىڭ دەگراداسياسىن توقتاتاتىن شارالار دايىنداپ وندىرىسكە ەنگىزۋ قاجەت.

- سوندا ەگىسكە جارامدى جەردىڭ كولەمى از بولعانى ما؟

- وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى 35 ملن گەكتار جەر ەگىسكە جارامدى ەدى، ال ونىڭ قازىرگى جاعدايداعى كولەمى 24 ملن گەكتارعا دەيىن ازايدى. كەزىندە سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى 2،3 ملن گەكتار بولعان، ٴقازىر ونىڭ كولەمى 1،5-1،6 ملن گەكتاردى قۇرايدى. سۋارمالى جەرلەردىڭ كوبى تاستاندى، تۇزدانعان جانە سورتاڭ جەرلەرگە اينالىپ كەتتى. سوندىقتان ۇكىمەت جەردى ٴتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىن العا قويىپ وتىر. ەلباسى ن.ٴا.نازاربايەۆ ٴوز جولداۋىندا سۋارمالى جەردىڭ كولەمىن 2021 جىلعا دەيىن 2 ملن-عا جەتكىزۋ قاجەت دەپ تالاپ قويدى. سول تاستاندى جەرلەردى يگەرۋدىڭ جانە ولاردى ٴتيىمدى پايدالانۋدىڭ نەگىزىندە ىسكە اسىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. بۇل ماسەلە اگروونىرىستىك كەشەندى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قاراستىرىلعان.

كەزىندە سۋارمالى جەرلەردەن الىنعان ٴونىم جالپى ٴونىمنىڭ 30% بەرەتىن. سوندىقتان ٴبىز اگرارلىق ەل بولعاندىقتان توپىراققا كوپ كوڭىل ٴبولۋىمىز كەرەك. اگرارلى سالا – ٴتيىمدى سالا. مىسالعا، مۇناي، التىن، كۇمىس، ۋران باسقا دا قازبا بايلىقتار ۋاقىت وتە كەلە بىتەدى. ال توپىراق قالادى، ونى كۇتىپ، وڭدەپ ٴتيىمدى پايدالانساق، ونىڭ جەمىسىن جەيمىز. دەمەك اگرارلىق سالا مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنىڭ درايۆەرى بولا الادى. جىلدا ونىممەن بىرگە كوپتەگەن قورەكتىك زاتتار شىعىن بولادى، ول ورنىنا تىڭايتقىشتار جانە باسقا دا زاتتارمەن تولتىرىلماسا، توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى ازايا بەرەدى. ياعني ٴونىمنىڭ ونىمدىلىگى دە ازايادى. وسىعان وراي دەر كەزىندە توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ جانە ونى جاڭعىرتۋ شارالارىن قولدانعان ٴجون.

- توپىراقتىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرۋ ٴۇشىن ٴقازىر قانداي شارالار قولعا الىنىپ وتىر؟

- ٴقازىر توپىراق جانە جەر رەسۋرستارىن، سونىمەن بىرگە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەرلەردى ٴتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى توپىراقتىڭ قۇنارلىعىن ساقتاپ، ٴونىمنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ساپاسىن جوعارىلاتۋ قاجەت دەگەن الدىمىزدا ۇلكەن تالاپ تۇر. اۋسپالى ەگىس، ونى وڭدەۋ، تىڭايتقىش ەندىرۋ، سۋارۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكانى دۇرىس پايدالانۋ جۇيەسىن قولدانعان دۇرىس. توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ٴۇشىن ەڭ الدىمەن توپىراققا مينەرالدى جانە ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى ەنگىزۋ قاجەت. ول دا بولسا داقىلداردىڭ بيولوگياىق سۇرانىستارىنا ساي جانە توپىراقتاعى مينەرالدى ەلەمەنتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋىنە بايلانىستى جوسپارلانعان ونىمگە بەرىلەدى. وسى سالادا مينيسترلىگىمىز 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋ جوسپارىن جاساعان. سونىڭ اياسىندا تىڭايتقىشتى ەنگىزۋ كولەمىن ۇلعايتۋ قاراستىرىلعان. قازىرگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ بيولوگيالىق سۇرانىسىنىڭ 16 پايىزى عانا بەرىلەدى. 2021 جىلعا قاراي ونى 25 پايىزعا جەتكىزەمىز دەگەن جوسپار بار. بۇل جاقسى باعىت، ٴبىراق ول جوسپارلى ٴونىم الۋ ٴۇشىن جەتكىلىكسىز. بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى فەرمەرلەر، شارۋا قوجالىقتارى دا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. كەيبىر جەردى دامىتۋ ٴۇشىن ۇكىمەت تىڭايتقىشقا، تۇقىمعا سۋبسيديا بەرىپ جاتىر. بۇلار ازدا بولسا كومەك بولعانىمەن، تولىعىمەن قامتاماسىز ەتە المايدى. وسعان وراي ٴبىزدىڭ عالىمدار جاڭا جانە ٴتيىمدى تىڭايتقىشتاردىڭ تۇرلەرىن ويلاپ تاپتى، الايدا ونى تولىعىمەن ەندىرە الماي جاتىرمىز.

- جالپى توپىراق قاي كەزدە لاستانادى، سول جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز؟

- توپىراق دەگاداراسياعا ۇشىراعاننان كەيىن شول-شولەيتكە اينالىپ، قۇنارسىزدانىپ، ەروزياعا ۇشىراپ، تۇزدانادى جانە لاستانادى. سول سياقتى، ەلىمىز مۇناي ٴوندىرىپ، تاۋ كەندەردى اشىق ادىسپەن يگەرىپ جاتىر. توپىراق مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىمەن لاستانىپ، ونداعى حيميالىق جانە اۋىر مەتالدارمەن لاستانادى. توپىراق تۇزدانىپ، ونىڭ كولەمى جىلدان جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ونىڭ كولەمى 35-37 پايىزدى قۇرايدى. مىسالى ارال تەڭىزىنىڭ تۇبىنەن شىققان شاڭ تۇزدار 25 ملن گەكتار جەرگە تارايدى. جەل تۇرسا 500 كم جەرگە دەيىن بارادى. سول تۇز، شاڭدار وسىمدىككە تۇسكەندە ونى كۇيدىرىپ، زيانىن تيگىزەدى، ونىڭ ارتى توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ ازايۋىنا، تۇزدانۋىنا اكەلەدى. ٴقازىر كەن ورىندارىن اشىق ادىسپەن ٴوندىرىپ جاتىرمىز، ول جەردە تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن قالدىقتار بار، ونى ارى قاراي تولىعىمەن وڭدەمەيدى. جەل تۇرعاندا ول جان-جاعىنا تاراپ، اۋىر مەتالدار جەردى بۇلدىرەدى. مۇنىڭ بارلىعى ٴقازىر وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. سەبەبى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى ازايادى، ەكولوگيالىق جاعدايى ناشارلايدى. مۇنىڭ بارلىعى ٴونىمنىڭ شىعىمىنا، اۋىل شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.

- سوندا توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن جانە لاستانۋىن قاداعالايتىن ورگان جوق پا؟

- ازىرگە جوق، جالپى ٴونىمنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ، توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ جونىندە ۇكىمەت تاراپىنان ۇلكەن ٴبىر باعدارلاما نەمەسە زاڭ قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ٴقازىر بىزدە جەر كولەمى ٴارتۇرلى شارۋا قوجالىقتارى بار. بىرەۋدە 3-5 گەكتار جەر بولسا، بىرەۋىندە 500-1000 گەكتار جەرى بار. وسى قوجالىق يەلەرى العان جەرىن قۇنارلاندىرۋى ٴۇشىن شارا قولدانۋ قاجەت. ەگەر ٴتيىمدى پايدالانباي، قۇنارلاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەسە ونى الىپ، باسقا قولىنان كەلەتىن ادامعا بەرۋ كەرەك. بىزدە سوعان كوڭىل بولمەيدى، نەگىزى باقىلاپ وتىراتىن ورگان قاجەت. وسعان وراي ەلباسى ناقتى دا قاتتى سىن ايتتى.

- وسى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ بويىنشا ينستيتۋتتا قانداي ىستەر جاسالىپ جاتىر؟

- ينستيتۋت عالىمدارى تاراپىنان كوپ ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن، تۇزدانعان توپىراققا ٴونىم از شىعادى، سول سەبەپتى ٴبىزدىڭ عالىمدار جاڭا تەحنولوگيالار ويلاپ تاپتى. جاڭا تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا تۇزدانعان جەرگە ەگىلگەن كۇرىشتىڭ ونىمدىلىگىن ساقتاۋعا بولادى. تۇزدانعان توپىراقتاعى ەڭ زياندى ەلەمەنت – بور ەكەنى انىقتالدى. ونىڭ اسەرىن ازايتۋ ٴۇشىن عالىمدار كوپ جىل بويى ىزدەنىستەر جاساۋدىڭ نەگىزىندە بوردىڭ زياندى شەگىن ازايتۋدى ىسكە اسىردى. بۇل تەحنولوگيا ٴقازىر وندىرىسكە ەنگىزىلىپ جاتىر.

سونداي-اق ٴونىمنىڭ ونىمدىلىگىن، توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىراتىن ٴبىزدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىمىز بار. ونى ٴبىز 2013 جىلدان بەرى وڭتۇستىك وڭىردە قولدانىپ كەلەمىز. ٴبىرىنشى جىلى 42 گەكتار جەرگە سىناق جاساۋ ارقىلى دالەلدەپ كورسەتتىك. سول كەزدە ٴبىزدىڭ تەحنولوگيا ارقىلى گەكتارىنان 124 سەنتەنەر تۇقىمدىق جۇگەرى الدىق. ال شارۋا قوجالىقتارىندا ٴونىم 37 مەن 54 سەنتنەردى قۇرادى. 2016 جىلى 1200 گەكتارعا وندىرىستىك سىناق جاساپ، تاعىدا ونىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتىك. قوسىمشا ٴونىم گەكتارىنان 35%-دان 174%-دى قۇرادى.

الماتى وبلىسىنداعى دەگراداسياعا ۇشىراعان جەرلەردى وڭدەۋ بويىنشا «نۇر-اگرو» شارۋا قوجالىعىمەن 10 جىلدان بەرى بىرلەسىپ جۇمىس اتقارىپ كەلەمىز. ولار ٴبىزدىڭ تەحنولوگيانى ەندىرە وتىرىپ، ٴونىمىن ارتتىرىپ وتىر. جاپلى قوجالىق يەلەرى، فەرمەرلەر عالىمدارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

ينستيتۋ عالىمدارى 2 كوممەرسيالىق جوبانى ۇتقان، سونىڭ نەگىزىندە شىمكەنت قالاسىندا تىڭايتقىشتار شىعاراتىن شاعىن زاۋىت سالدىق. وندا بيومينەرالدىق جانە بيوورگانيكالىق تىڭايتقىشتار وندىرىلەدى. ولاردى ماقتا، بيداي، قىتاي بۇرشاق جانە تۇقىمدىق جۇگەرى وسىرۋدە سىناقتان وتكىزدىك. ناتيجەسىندە گەكتارىنان 25%-دان 80%-عا دەيىن قوسىمشا ٴونىم بەردى. ٴبىزدىڭ جاڭا تىڭايتقىشتارىمىز تەك قانا ٴونىمنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ قويماي، توپىراقتىڭ قۇنالىلىعىن ساقتاپ، ونى جاڭعىرتۋعا بەيىمدىلىگىن كورسەتتى. وسىلاي توپىراق رەسۋرستارىن ٴتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى داقىلداردىڭ ٴونىمىن ارتتىرۋعا بولاتىنىن دالەلدەدىك. بۇلدا ٴبىزدىڭ توپىراقتى تىڭايتۋعا قوسىپ جاتقان ۇلەسىمىز دەپ بىلەمىن.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي