BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ۇرپاقتار جالعاستىعى نەمەسە ادەبيەتتەگى اڭىزدار

استانا. 30 قاڭتار. baq.kz - ٴبىز بىلەتىن ارعى-بەرگى الەم ادەبيەتىندە ٴتۇرلى-تۇرلى تامسىلدەر، التىن ارقاۋ اڭىزدار بار. قالامگەرلەر جايىندا، قايتالانباس تۋىندىلار حاقىندا. سونىڭ ٴبىرى – ورىس ادەبيەتىندە ماقتانىشپەن ايتىلىپ كەلە جاتقان اۋەزە اڭىز. وندا بىلاي دەپ، تىڭداعان جاندى ٴتانتى ەتەر سىر شەرتىلەدى. توڭكەرىسكە دەيىنگى داۋىردە «پۋشكيننىڭ ساقيناسى» دەگەن اڭىز بولىپتى 

پۋشكيننىڭ ساقيناسى «پۋشكيننەن – گوگولگە، گوگولدەن – تۋرگەنەۆكە، تۋرگەنەۆتەن – تولستويعا اۋىسىپتى...». وسىعان دالەل رەتىندە گوگولدىڭ پۋشكين تۋرالى: «ونىڭ اقىل-كەڭەسى بولماعاندا تۇك تە جازباعان بولار ەدىم!» دەگەنىن كەلتىرەدى. بۇل ورىستىڭ كورنەكتى جازۋشىسى، ٴومىرىنىڭ كوپ جىلدارىن توڭكەرىسكە دەيىنگى كەزەڭدە وتكەرگەن س.سەرگەەۆ-سەنسكييدىڭ جازىپ قالدىرعان شىندىعى. وسى ٴبىر جازباعا ٴوزىڭدى-وزىڭ سەندىرۋگە ٴماجبۇرسىڭ. ويتكەنى، ونىڭ وزەگىندە ونەگەلىك ارقاۋ جاتىر. ورىستىڭ كوركەم ادەبيەتى وسىلايشا پۋشكيننىڭ ساقيناسى دەگەن سيمۆولدىق اڭىزدى شىندىققا اينالدىرا بىلگەن. مۇنىڭ استارىندا ورىستىڭ ۇلى جازۋشىلارى وسىلاي ۇرپاقتار جالعاستىعىن ۇلىلار جالعاستىعىنا ۇلاستىرا بىلگەن دەگەن ۇلتتىق ماقتانىش ەسەدى. شىنىندا دا قيسىنى قانداي اسەم، شىندىعى قانداي كەرەمەت دەپ بەرگى كەزەڭگە كوز جىبەرسەڭ، الگى قاسيەتتى ساقينانىڭ تاعى دا ۇلى تۇلعالارعا اۋىسقانى ٴسوزسىز-اۋ دەپ تۇيەسىڭ. ف.دوستوەۆسكيي، سالتىكوۆ-ششەدرين، ا.چەحوۆ، م.بۋلگاكوۆ، م.بۋنين، م.گوركيي، م.شولوحوۆ، تۆاردوۆسكيي... بولىپ جالعاسا بەرەتىن ساباقتاستىق ٴوز ٴداستۇرىن الەمگە ايگىلى شىعارمالارىمەن تانىتا دا، مويىنداتا الدى.

ال ٴبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە وسى سىپاتتاس جاق­سى ٴافسانا، جارقىن ۇلگى بار ما. ارينە، بار دەۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. ٴاپ دەگەننەن الىپتار توبىنىڭ اسىل ۇلگىسىن ەلە­مەۋ­گە قاقىمىز جوق. سونىڭ ٴبىر اڭىزى مۇ­­حاڭنان باستاۋ الادى. ونىڭ اۋىزىنا ىلىگىپ، اق تىلەۋ باتاسىنا ىلىككەندەر جايلى اڭگىمەلەردىڭ ٴبارى ونەگەدەي وقىلىپ، جىلدارمەن جاساسىپ، اڭىزداي ايتىلىپ كەلەدى ەمەس پە. ونىڭ حاتتارىنداعى بولاشاعىنان كوپ ٴۇمىت كۇتەتىنىن ايتىپ ت.احتانوۆتى، س.شاي­مەردەنوۆتى، ٴا.نۇرپەيىسوۆتى، ز.قابدولوۆتى، ت.ٴالىمقۇلوۆتى اتاۋى قاسيەتتى ٴسات ساپارداي بولدى ەمەس پە؟! الىپتاردىڭ جالعاستىعى بولعان وسى اتالعان دارىندى بۋىننىڭ ادەبيەتىمىزدى ابىرويمەن ىلگەرى كوتەرىپ اكەتكەنىنە ٴبارىمىز كۋامىز. ال مۇحاڭنىڭ «جىل كەلگەندەي جاڭالىقتى سەزىپ»، جاس پوەزيانىڭ جاس كەرۋەنىنە كوز سالىپ تۇرىپ ق.مىرزاليەۆتى، ت.مولداعاليەۆتى، س.جيەنبايەۆتى، ٴى.مامبەتوۆتەردى اتاۋىن ٴقازىر اڭىز عىپ ايتىپ جۇرگەنىمىز شىندىق ەمەس پە؟! وسى رەتتە، ٴسوزىنىڭ ٴلامىن ليريكا – ادام رۋحى، ادام سىمباتى دەپ باستايتىن ٴابدىلدا تاجىبايەۆ اقساقالىمىزدىڭ پايىمداۋلارىنا قارالىقشى: «پوەزيامىزدىڭ ۇلتتىق قاسيەتىن الەمدىك پوەزيانىڭ بيىك مادەنيەتىمەن بىتە قايناستىرا دامىتقان اباي سالعان جاڭا ٴداستۇر ۇرپاقتان-ۇرپاققا ەستافەتا بولىپ اۋىسىپ، سول ٴداستۇر كۇنى بۇگىن ٴبىزدىڭ ەڭ سوڭعى بۋىن بالاۋسا جاستارىمىزعا ٴوتتى، بۇل ۇلكەن قۋانىش... سوناۋ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ سوزعان قولى ساكەن، بەيىمبەت، ٴىلياس، سابيتتەرگە جالعاسسا، ولاردىڭ قولىنان قاليجان، ٴابۋ، اسقار، تايىر، وتەباي، عالي، قاسىم، ديحان، جۇماعاليلارعا ٴوتتى. بۇل بۋىنعا قوسىلعان سىرباي، حاميت، جۇبان، مۇزافار، تاكەن، قۋاندىقتار وزدەرىنە جەدەل ىلەستىرە ادەبيەت مايدانىنا – عافۋ، ٴىزتاي، توقاش، ەركەش، ساعي، تۇمانباي، قادىر، امانجول، ادىلبەك، ٴشامىل، جۇمەكەن، زەينوللا، وتەجانداردى ەرتە كەلدى. مەن تۇڭعىش كىتاپتارىندا جاقسى باستاما كورسەتكەن جاستارىمىزعا سول ٴۇشىن قۋانامىن. ساپار وڭ بولسىن، جاس دوستار!» دەپ اق باتاسىن بەرۋى – بۇل دا ٴبىر ونەگەلى ٴداستۇر، ومىرلىك اڭىزداي ەمەس پە؟ ال قالامگەرلىگىنە قانات ٴبىتىرىپ، قامقور بولعان تالايلاردىڭ اعا تولقىننان كورگەنى، بەلگىلى قالامگەرلەردىڭ اقىلىنىڭ جىلۋىن سەزىنىپ ادەبيەت الەمىنە اياق باسقانى، كىتابىنىڭ جولىن اشقانى جايلى اڭىز-اڭگىمەلەر قانشاما. سونىڭ ٴبىرى – قازىرگى قالەكەڭ – قاليحان ىسقاق اعامىزدىڭ اڭگىمەسى:
– «...عابەكە، ٴبىراز ۋاقىتىڭىزدى جەپ قويدىق، وعان كىنالى مەن ەدىم، سونىڭ وتەۋى بولسىن، مىنا ٴبىر بالانىڭ قولجازباسىن وقىپ كورسەڭىز قايتەدى؟ – دەپ سافۋان اعامىز مەنى توبەمنەن تۇرتكەندەي بولدى، – بەس ٴجۇز بەت ەمەس، بار بولعانى بەس-اق باسپا تاباق.
جۇرەگىم زىرق ەتە قالدى.
جازباي كەتسەم دە جازۋشىلار وداعىنا نەگە كەلدىم دەپ وتىرعانىمدا ەسىككە بارىپ قالعان عابەكەڭ قايىرىلىپ ماعان قارادى دا: – ەرتەڭ ساعات ون بىردە ۇيگە كەل، ٴوزىڭ وقىپ بەرەسىڭ، – دەدى دە شىعىپ كەتتى.
بەس باسپا تاباق سالعان بوقشامدى سۇيرەتىپ عابەكەڭنىڭ ۇيىنە بەس كۇن باردىم. بەس كۇندە ٴتىس جارىپ، بەس ٴسوز ايتقان جوق ەدى، تەك سوڭعى كۇنى عانا: – كوركەم شىعارماعا پۋبليسيستيكا كولىك بولا المايدى. جەتكىزە الماي جاتقان جەرىڭدى پۋبليسيستيكامەن جاماما، ونىڭ توركىنى قىزىل ٴسوز، ونان دا جەتپەي جاتقانىڭنىڭ ٴوزى جاقسى...
التىنشى كۇنى عابەكەڭ مەنىڭ بەس باسپا تاباعىما بولا جازۋشىلار وداعىنا بەس مينۋتقا كىرىپ شىقتى دا:
– بۇل بالانى ماعان نەسىنە جىبەردىڭدەر، – دەدى.
«قۇرىعان جەرىم وسى شىعار»، – دەدىم ىشىمنەن.
– ٴسوز توركىنىن بىلەتىن بالا ەكەن، كىتاپ بولۋعا ابدەن جارايدى، – دەدى عابەكەڭ، – ارى-بەرى ساندالتپاي، مۇنداي دايار نارسەنى جولداماسىن بەرىپ، باسپاعا جونەلتە سالمايسىڭدار ما.
بەس باسپا تاباق جەتىم كىتاپشاما ادەبيەتىمىزدىڭ اقساقالىنىڭ بەرگەن باعاسى وسى ەدى. بەس تاباق جەتىم كىتاپشامەن-اق 1963 جىلى قوس عابەڭ مەنى جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداعان...».
ادەبيەتىمىزدىڭ ٴبىرتۋار بىلگىرى ٴارى جاناشىرى ٴىلياس وماروۆتىڭ جاس دارىندارعا دەگەن ٴىلتيپاتىن قايدا قويامىز؟ ونىڭ تالانتتى تانىعىشتىعى، جالت ەتكەن جاقسىنى كوزى شالعىشتىعى جايىنداعى اڭىز اڭگىمەلەرى قانشاما. «اقىندىق انكەتا» دەگەن تاقىرىپپەن جۇبان مولداعاليەۆكە، قاينەكەي جارماعامبەتوۆكە، مۇزافار الىمبايەۆقا، عافۋ قايىربەكوۆكە جولداعان حاتتارى قامقورلىقتىڭ قاس ۇلگىسىندەي ەمەس پە؟ ٴىلياس وماروۆ سەكىلدى اقىلماننىڭ كوكىرەك كوزى قىرانداي بولعان دەۋىمىزگە ونىڭ ولجاس پوەزياسىنىڭ بولمىسىن بىردەن تانىپ تۇستەۋى دالەل. «ولجاس ولەڭدەرىندە مەنىڭ نازارىمدى اۋدارعان – ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ وزەگىنەن ۇزىلمەي كەلە جاتقان ٴومىر مەن ٴبىر ۇلى سارىننىڭ سىرىن ۇقتىم» دەۋ بولاشاعىنان ۇلكەن قۋانىش كۇتەتىنىن اڭعارتقان اتالى ٴسوز ىسپەتتى.
دەمەك، ادەبيەتتەگى اڭىز شىندىقتان جارالادى، شىندىق سىر بولىپ شەرتىلىپ اڭىزعا اينالادى. وسى ايتقان دايەك-مىسالدارىمىزدى مايەك ەتىپ ويىمىزعا وراپ، ورەمىزدىڭ بارى مەن بەزبەنىنە سالىپ كورسەك، وعان كوزىمىز جەتە تۇسكەندەي بولادى. بۇل ادەبيەتىمىزدىڭ ٴوسۋ كەزەڭدەرى ۇزىلمەۋ ٴۇشىن، جالعاسا وركەندەۋى ٴۇشىن قاجەت ادەبي ٴداستۇردىڭ قاسيەتتى ۇلگىسى ەكەن.
– ال ٴقازىر ول جالعاستىق نەگە ٴۇنسىز، تۋراسىن ايتساق نەگە جوق؟ – دەيدى ادەبيەت جايلى اڭگىمەنى ىقىلاسپەن تىڭداپ وتىرعان جاس اقىن ٴىنىم ارى قاراي شىدامى تاۋسىلعان كەيىپپەن.
شىدامسىزدانۋىڭ ورىندى، – دەيمىن مەن، – مۇنىڭ جاۋابىن ٴبارىمىز بوپ ىزدەيىك. ال مەنىڭ ايتپاعىم، سەندەر وزدەرىڭ بىلەتىننىڭ و جاق بۇ جاعى. ٴوزىڭ بىلەسىڭ، قالامگەرلەر اراسىندا ۇرپاقتار جالعاستىعى قايدا دەگەندى ايتۋشىلار كوپ، ٴبىراق جاڭعىرىعى ٴالسىز. ونىڭ دا شىنايى سىرىن بىلگىسى كەلەدى. ٴبارى دە ادىلەتتى، شىنايى جاۋاپ كۇتەدى. مەنىڭشە، مۇنىڭ جىرى بولعانىمەن تۇك تە سىرى جوق، تەك ٴبارىمىز كورىپ-بىلىپ وتىرعانداي شىنى بار. ول شىندىق – ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ شىن مانىندە سەكسەنىنشى جىلداردان باستاپ ٴۇزىلىپ قالعانى. مۇنى مويىنداۋ كەرەك. ٴبىزدىڭ الىپتاردان كەيىنگى اعا جازۋشىلارىمىز، ودان كەيىن التىن عاسىر بۋىنى اتالعان بۇل باعىتتا اۋىز اشپاستان الىستاپ بارادى. ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى ارتىنان قالام ۇستاپ كەلە جاتقان جاس قاناتتارعا قايىرىلىپ توقتاپ، دارا ٴسوزىن دە، دانا ٴسوزىن دە ارناعاندارى كورىنبەيدى. بۇرىن سالت بار ەدى، ٴداستۇر بار ەدى. بەلگىلى قالام يەلەرى بولاشاعىنان ٴۇمىت كۇتكەن جاس دارىنعا جىلى ٴسوزىن ارناپ، گازەت بەتىنە شىعارىپ سالىپ جاتاتىن. سونىڭ ٴوزى جاس اقىنعا، جازۋشىعا كەرەمەت قولداۋ، رۋحاني ستارت بەرەتىن. ونىڭ الدىنان – ايدىنى اشىلاتىن، تانىمالدىقتىڭ باسپالداقتارى باستالاتىن. ٴقازىر وندايدى مۇلدە كورمەيمىز. تاڭعالارلىعى، بۇگىندە بەلگىلى تۇلعالارىمىز ادام بىلمەيتىن كىتاپ اۆتورلارىن ماداقتاۋ وداسىنان تۇراتىن ٴسوز جازىپ بەرەتىندى شىعارعان. كىتاپتى اشاسىڭ دا ٴالعىسوزىن جازعان بەلگىلى قالامگەردىڭ وتىرىك ماقتاۋىنا ٴوزىڭ ۇيالاسىڭ. بۇگىنگىنىڭ كەيبىر كىتاپ شىعارعىشتارى ٴوزى جايلى دەرەكتى فيلمدەر ٴتۇسىرتىپ، وندا الگى ەلگە سىيلى اعالارىن سويلەتىپ قوياتىندى شىعاردى. ولار ەل بىلمەيتىن الگىنى تالانتتىڭ تۇيعىنى ەتىپ ماقتاپ وتىرعانىن كورگەندە... ارتىعىن ايتپاي-اق قويالىق... ۇلكەن ادەبيەتتىڭ جاس بۋىنعا دەگەن ۇلكەن ۇلاعاتى مەن ۇلگىسى قايدا؟ دارىندى تاني ٴبىلۋ، تىلەۋقورلىق ٴسوزىن ايتا ٴبىلۋ داستۇرىنەن ٴوزىن اۋلاق ۇستاۋدىڭ سالقىنى ىزعارعا، ٴوز كۇنىڭدى ٴوزىڭ كورۋگە ۇلاسىپ بارا جاتقانداي. مۇنىڭ تۇپ-توركىنى ەشكىمدى وقىماۋدان، كەيىنگىنى تانىماۋدان تۋىپ جاتقانى ٴسوزسىز. كىتاپتىڭ وقىلماۋى وقىرماندى عانا الىستاتىپ وتىرعان جوق، ٴتىپتى قالامگەرلەردىڭ ٴوزىن جاتباۋىر بولىپ بارا جاتۋىنا سەبەپكەر.
كوزگە ىلىنبەۋدەن كوڭىلى پاسەيگەن جاس قالامگەردىڭ قالعان تىرلىگى ۇمىتتەن گورى كۇدىككە تولى. جازادى، شىعادى، اينالا ٴۇن قاتپايدى. ەڭسە ەزىلەدى، وي ومىرىلادى، سەزىم شەرلەنەدى، ٴسوز سۋالادى...
الىپتار توبى كەتتى. اڭىزى قالدى. تەگەۋرىندى توپ تولىستى، بولىستى. اڭگىمەسى قالدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ادۋىندى بۋىنى ارىندادى. تانىلدى، تانىمال بولدى. بۇگىندە جەتپىسىنشى جىلدار تولقىنى تەڭىزىن تاپتى. تەڭىزدەي وقىرمانى تولقىتتى. ولاردىڭ كوزى تىرىلەرى اقساقال جاسىنا جەتتى. ٴبىراق ولاردىڭ ارتقى بۋىنعا قايىرىلىپ قاراپ ٴسوز قاتقانى بايقالمايدى.
وسىلاي ۇندەمەۋ ارقىلى ٴوزىمىزدى-وزىمىز جوعالتا باستايتىنىمىزدى، ادەبيەتىمىزدىڭ قالىپتاسقان داستۇرلەرىن ۇمىتۋعا اينالۋ پروسەسىنىڭ پروگرەسسيۆتى قارقىنمەن ۇدەي تۇسەرىنە سەلت ەتپەيتىنىمىز قالاي؟ مۇنى دا ۋاقىتتىڭ، زاماننىڭ كىناسىندەي كورەمىز-داعى.
ٴار ۇرپاقتىڭ پارىزى بولادى. ٴتىپتى، تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ٴبارى ونىڭ ٴۇزىلىپ قالماۋى ٴۇشىن ٴومىر كەشەدى. ادەبيەتتىڭ دە ۇرپاقپەن بىرگە جاسايتىنى، ونىڭ تاعدىرى ٴوزىمىزدىڭ قولىمىزدا ەكەنى قاراپايىم عانا تۇسىنىك ٴارى تالاس تۋدىرمايتىن تۇيسىك.
قازىرگى قالام ۇستاعان جاس بۋىن بۇرىنعى گازەت-جۋرنال، جيناقتارعا باسىلۋى قيامەت زاماندى بىلمەيدى. جول اشىق، باسىلىم كوپ، جاريالانۋ وڭاي. بۇرقىراپ شىعادى دا جاتادى. ٴتىپتى، اي سايىن ٴبىر ٴمۇشايرا ٴوتىپ جاتادى. ودان بايگە الىپ، ات ٴمىنىپ جاتقاندارى دا جەتەرلىك. ٴتۇرلى اتاۋلى سىيلىقتار دا جەتەدى. ٴبىراق ولار: «مەنى نەگە باعالامايدى، نەگە مەنى تانىمايدى؟ ٴبىزدىڭ جاسىمىزدا قادىر، تۇمانبايلار، ولجاس، مۇحتارلاردى ەل بىلگەن، ولەڭدەرىن تىڭداۋعا كەلگەندەر اۋديتورياعا سىيماعان؟» – دەپ نازالانادى. «ٴبىز ۇمىتىلعان ۇرپاقپىز»، – دەپ كۇيىنەدى. ولاردىڭ كوبى سول باياعى دۋالى اۋىزدان ٴسوز ەستۋدەن، باعاسىن الۋدان، ۇكىسىن تاعىنۋدان ٴۇمىتتى. ٴبىراق ۋاقىت ٴوتىپ بارادى، ٴوزىن قالىڭ وقىرماننىڭ بىلمەيتىنىنە، وقىلمايتىنىنا، نەگە تانىمايتىنىنا ناليدى.
ٴبىز البەتتە، ايتقىشپىز. اقىلىمىز اسىپ تۇرادى، بىلىگىمىز جەتىپ تۇرادى، ويىمىز سايراپ تۇرادى. ٴبىراق بەتكە ايتۋعا جوقپىز. باسقا بىرەۋ ايتۋ كەرەك سياقتى، باسقا بىرەۋ دالەلدەۋ كەرەك ٴتارىزدى. ۇرپاقتار جالعاستىعىنىڭ ۇزىلىڭكىر-ە-ە-ەپ بارا جاتقانى دا وسىنداي كەپ.
تەڭىز تولقىندارىمەن جاڭارىپ جاتادى.
ادەبيەت تە تەڭىز سەكىلدى. الدىڭعى تولقىن اعالار – كەيىنگى تولقىن ىنىلەر بولىپ تولىعىپ جاتادى.
جاسارىپ جاتادى، جاڭارىپ جاتادى.
وسىنى ۇمىتپايىق!
جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ،
جازۋشى 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي