BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

تۇرىكمەننىڭ وي-جۇلدىزى

 استانا. 11 ماۋسىم. baq.kz – تۇرىكمەن ادەبيەتىنىڭ جارىق جۇلدىزى، تۇرىكمەن حالقىنىڭ ۇلى اقىنى ماقتىمق ۇلى پىراعى 1733-1790 جىلداردا ەترەك، گۇرگەن جانە گاررىگالا اۋماقتارىندا ٴومىر سۇرگەن دەلىنەدى. 2014 جىلدى تۇرىكسوي ۇيىمى "ماحتۋمكۋلي جىلى" دەپ جاريالادى. اراب تىلىندە جارىق كورگەن كىتابىندا ونىڭ اتى ماحديمكۋلى بولىپ اتالعان. كەيبىر ولەڭدەردە پىراعى (فراگي) لاقاپ اتى قولدانىلعان. ماحتىمق ۇلىنىڭ شىن اتى گەركەز، جۇرتى ەترەك ەكەندىگىن ونىڭ مىنا ٴبىر شۋماقتارىنان كورۋگە بولادى:

"ٴبىرىنشى اتىم-گەركەز دە، ەلىم -ەترەك، 
تابان جەتپەس جەرلەرگە جىرىم جەتپەك.
ماقتىمق ۇلى اتاندىم بۇگىن مىنە.
ٴوزىم-اڭىز، وزىم-كۇي،وزىم-ەرتەك". 
ۇلى اقىن العاشقى دارىستەرىن اكەسى دەۆلەتمەحمەت ازاديدەن العان، سول كىسىنىڭ ٴىلىمىن جانە اقىندىق ونەرىن جالعاستىرعان. ماقتىمق ۇلى جاس كەزىنەن ونەر –بىلىمگە قۇشتار بولىپ، حالاچ اۋدانىنداعى ىدىرىس بابا مەدرەسەسىندە وقيدى. ودان سوڭ حيۋا قالاسىنداعى شيرعازى مەدرەسەسىندە جانە بۇحارا قالاسىنداعى گوگەلداش مەدرەسەلەرىندە شامالى ۋاقىت ٴبىلىم الىپ، اراب –پارسى تىلدەرىمەن قاتار شىعىس تۇرىك ٴتىلىن ۇيرەنگەن. جازىلعان دەرەكتەرگە قاراعاندا، جيىرمادان اسقان شاعىنان باستاپ، ولەڭدەرىندە «ماقتىمق ۇلى»دەگەن اتىن قولدانا باستاعان سەكىلدى. 
ماقتىمق ۇلى ٴدىن تاقىرىبىنداعى شىعارمالارىندا مۇحاممەد 
پايعامبارىمىز ،باسقا دا پايعامبارلار تۋرالى ماحاببات پەن سۇيىسپەنشىلىك، جالپى ادامدىق قاسيەت پەن جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتار، ادامنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني ٴومىرىن شىنايى جىرلاپ، شىعارمالارىندا ونەگە -وسيەت ايتىپ وتىرعان. 
جاقسىلىق پەن جاماندىق، ەرلىك پەن قورقاۋلىق، اشتىق پەن توقتىق، سۇلۋلىق پەن جاۋىزدىق پسيحولوگيالىق پارالەلليزممەن جىرلانادى. ويشىل اقىن ٴوز شىعارمالارىندا دۇرىس قۇلشىلىقتى، اقيقاتتى ناسيحاتتاعان. 
تۇرىك ادەبيەتىنىڭ العاشقى تىزبەلىك كلاسسيفيكاسياسىن جاساعان ادەبيەتتانۋشى عالىم مەحمەت فۋات كوپرۇلۇ ماقتىمق ۇلىنى احمەت ٴياسساۋيدىڭ ٴىزباسارى ناكشي بەندي شەيحىنىڭ ٴدارىسىن تىڭداعان دەگەن دەرەك ايتادى. ماقتىمق ۇلى ٴبىر ولەڭىندە «اۋا-رايىمنىڭ يەسى احمەت ياسساۋي» دەپ جازعان. 
احمەت ياسساۋي،فيردوۋسي، يۋنۋس ەمرە، الىشەر ناۋاي سەكىلدى ۇلى اقىندار ول ماقتىمق ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ دامۋىنا جانە اقىندىق تابيعاتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا اسەر ەتكەن. ماقتىمق ۇلى جىرلارى تەرەڭ ويىمەن ، فيلوسوفيالىق جانە ديداكتيكالىق سارىنىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ٴول-وزى ٴومىر سۇرگەن ٴداۋىرىنىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني قاسيەت -قاعيدالارىن جىرلارىندا دارىپتەپ، عاسىردان عاسىرعا جەتكىزگەن ويشىل اقىن. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ: "18-عاسىر ماقتىمق ۇلى ولەڭدەرىنىڭ عاسىرى بولدى. ماقتىمق ۇلىنىڭ عاسىردان عاسىرعا جەتكەن جىر مۇراسى حالىقارالىق ولەڭ الەمىندە ٴوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الدى.ول - جۇرەگى سويلەگەن فيلوسوف بولاتىن."دەگەن ەكەن. بۇل -ماقتىمق ۇلى شىعارماشىلىعىنا ٴدال بەرىلگەن باعا. باسىنان وتكىزگەن سان قيلى زامانداردا دا تۇرىكمەن حالقى ادەبي-رۋحاني قۇندىلىقتارىن جوعالتقان ەمەس." كورع ۇلى"، "شاحسەنەم ٴ-عارىپ"، "ٴلايلى ٴ-ماجنۇن"،"تاحير -زۋحرا"، "قورقىت اتا" سەكىلدى حالىق داستاندارى ٴتىلدىڭ جوعالماۋىنا جانە ادەبيەتتىڭ جالعاسۋىنا نەگىز بولدى. وسى ۋاقىتتىڭ فيلوسوف اقىندارى دەۆلەتمەحمەت ازادي مەن ماقتىمق ۇلى تۇرىكمەن حالقىن بىرلىككە شاقىرىپ، ٴبىر مەملەكەت بولۋعا، ٴبىر تۋ استىندا تاتۋ ٴ-تاتتى ٴومىر سۇرۋگە ۇندەگەن.
"بار ادامعا ورتاق بولسا داستارحان،
كوڭىلدەر دە شىعار ەدى ٴبىر جەردەن" دەگەن ماقتىمق ۇلى جىرى ٴوز زامانىندا اڭىزعا اينالدى. 
ماحتىمق ۇلىنىڭ ٴتىلى جەڭىل جانە تۇسىنىكتى بولعاندىقتان، ونىڭ جازعان ولەڭدەرى وسى كۇنگە دەيىن اۋىزدان اۋىزعا تاراپ، ەل ىشىندە ساقتالىپ قالعان. شىعارمالارىندا شاعاتاي ادەبيەتىنىڭ اسەرى بار دەلىنەدى.
تۇرىكمەن ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالعان ماقتىمق ۇلى ، ٴوز زامانىنداعى ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىردە قولدانعان سوزدەرىن، كەشكەن تىرلىگىن ىلمەكپەن ٴىلىپ وتىرىپ جازعانداي، مىسالى، ٴبىر ولەڭىندە ول: 
«جامانعا سابىر بەر، مىڭ كەرە،
جاقسىعا شۇكىر بەر، كۇندەمە.
يمانسىز جۇرەكتەن شىرايلى ٴجۇز كۇتپە 
تاپپاساڭ ٴتاتتى ٴسوز... ۇندەمە» دەپ جىرلايدى. 
ماقتىمق ۇلى-تۇرىكمەن ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس، تۇرىكمەن حالقىنىڭ دا داناگوي ۇستازى. اقىن ٴداستۇرلى تۇرىكمەن ادەبيەتىن دامىتىپ قانا قويماي، سول زامانداعى تۇرىكمەن حالقىنىڭ رۋحىن جانداندىردى. فيلوسوف اقىن 150 جىلدان كەيىن بولاتىن تۇرىكمەن بىرلىگىن تۇسىندەي كورە بىلگەن دەلىنەدى. ونىڭ شىعارمالارىنان ٴ18-شى عاسىرداعى تۇرىكمەندەردىڭ ادەبي جانە مادەني ومىرلەرى كەستە سەكىلدى كورە الاسىز. اقىن شىعارمالارىندا حالىقتى جاقسىلىققا جانە اقيقاتقا ۇندەگەن، دىنگە قۇلشىلىق ەتۋگە شاقىرعان. اللا تاعالاعا سەنگەن ٴار قۇلدىڭ كوڭىلىنىڭ جانە اقىرەتتە ٴتورت جاعىنىڭ تەڭ بولۋىن جىرلاپ، حالىقتىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىك وتىن تاراتقان.
ماقتىمق ۇلى مۇحاممەد (س.ا.س.)، يبراھيم، مۇسا، ٴداۋىت، يسا جانە دە باسقا دا پايعامبارلارىمىز تۋرالى كوپتەگەن ۇلاعاتتى سوزدەر جازىپ، جان دەرتىنىڭ شيپاسىنىن سولاردان ىزدەگەن. 
" نۇح پايعامبار، 
ٴبىر جۇتىم –اق اۋا بەرشى، قىسىلدىم،
ٴومىر-مانسىز،جۇرەك –جانسىز،
كوڭىلىم-شەر، ٴىشىم- مۇڭ !
قىزىر، ٴىلياس، زاكاريا ، قابۋس،مۇسا پايعامبارىم،
قياس ،عيمران پىرلەرىم!
شاپاعاتپەن شيپا بەرشى، مەنىڭ دەرتتى جانىما ،
جارىعىڭدى تۇسىرگىن!" 
ماقتىمق ۇلى قۇرانداعى كەيبىر ماسەلەلەردى مەگزەگەن جانە كەيبىر پايعامبارلاردىڭ ناقىلدارىندا قولدانىلعان سۇرە اياتتارىن ولەڭدەرىندە قولدانىپ، ولاردىڭ ومىرلەرىندە بولعان وقيعالاردى جازعان. ولاردىڭ اڭگىمەلەرىنە ورىن بەرگەن. 
"ٴومىر كەشتى " ولەڭىندە اقىن «ادەم پايعامبارىنان باستاپ، نۇح، يبراھيم، ىدىرىس ، يسا، ايۋب، سۇلەيمەن، ٴجۇنىس، مۇسا، ٴجۇسىپ، جاقىپ جانە باسقا پايعامبارلار تۋرالى «قۇراندا» بەرىلگەن مالىمەتتەردى قولدانعان. 
پەندەنىڭ دۇنيەدە پايدالى ىستەر جاساۋ كەرەكتىگىن، بەس كۇندىك ٴپاني جالعاننىڭ تەك ٴبىر عانا ەگىن دالاسى ەكەندىگىن جانە ەرتەنگى كۇنى اللانىڭ الدىنا بارعاندا ەككەن جەمىسىنىڭ وزىڭنەن بۇرىن جەتەتىنىن ٴبىر ولەڭىندە بىلاي كەلتىرگەن: 
" ارعىماق-دۇنيە كورگەن تۇستەي،
ۇقپاسسىڭ اۋىردى يىققا تۇسپەي.
بوس كەلىپ ،بوس كەتكەندەردىڭ
جالعانداعى تىرلىگى جامان ىستەي.»
تاعى ٴبىر شىعارماسىندا جامانداردىڭ ورنى جاھاننام ەكەندىگى، جاقسىلاردىڭ ٴىسىنىڭ وزىنەن بۇرىن جەتەتىندىگى باياندالادى: 
" اداسساڭ جولدان-
باراتىن جەرىڭ تارىلار،
قايىرلى ٴىس قىلساڭ -
كەۋدەڭە لاعىل تاعىلار.
زالىمنىڭ ويى –
لاۋلاپ جانعاندا وت بولىپ،
جاقسىعا ٴدايىم-
ٴجانناتتىڭ بۇيىرار باعى بار.»
تۇرىكمەننىڭ ۇلى اقىنى ماقتىمق ۇلى پىراعىنىڭ جىرلارى تاقىرىپتىق اۋقىمدىلىعى جاعىنان تال بەسىكتەن باستاپ، جەر بەسىككە دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى.سوندىقتان دا ونىڭ شىعارمالارى حالىق جۇرەگىنە جاقىن. تۇرىكمەندەر اراسىندا ماقتىمق ۇلى جىرلارى ماقالعا، قاناتتى سوزگە اينالىپ كەتكەن. ۇلتجاندى، سابىر پەن راقىمدى، قاناعات پەن توقتامدى جان -جۇرەگىنە سىڭدىرگەن، رۋحاني باي، تاقۋا، سابىرلى، جومارت، دۇرىس دەپ سەنگەن شىندىقتارىن قورىقپاي ايتا بىلگەن، جۇرەگى تازا اقىن ماقتىمق ۇلى پىراعىنىڭ ولەڭدەرى ٴوزىنىڭ ٴومىر سۇرگەن ٴداۋىرىنىڭ مادەنيەتىن،ٴومىرناماسىن، ونەرناماسىن كورسەتەدى. 
ماقتىمق ۇلى شىعارمالارىنىڭ بۇگىنگى داۋىردە دە كەڭىنەن قانات جايىپ، وقىرماندارىن ويلاندىرىپ كەلە جاتقانى دا، ونىڭ دانىشپان ويلى،پاراساتتى جىرلارىندا جاتسا كەرەك.
 
مارجان ەرشۋ، 
اقىن.

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي