BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

تۇراقتى تىركەستى تۇرپايىلاۋعا جول بەرمەۋ كەرەك

استانا. 14 مامىر. baq.kz. ٴبىز وقىعان قازاق ٴتىلىنىڭ گرامماتيكالىق ەرەجەلەرىندە قالىپتاسقان تۇراقتى ٴسوز تىركەستەرىن بۇزىپ جانە وزگەرتىپ ايتۋعا دا، جازۋعا دا بولمايدى دەپ تۇجىرىمدالعان ەدى. وكىنىشكە قاراي، ٴقازىر تۇراقتى ٴسوز تىركەستەرىن، فرازەولوگيزمدەردى قالاي بولسا سولاي جازا سالۋ، ايتا سالۋ بەلەڭ الىپ كەتكەندەي. وعان مىسال ىزدەسەك الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. تەلەديداردى قوسىپ قاراساڭىز دا، كەيبىر جاستار مەن جاسامىستاردىڭ سويلەپ جۇرگەن سوزدەرىنە نازار اۋدارىپ، زەر سالساڭىز دا جەتكىلىكتى. ماقالامدا سونداي مىسالدىڭ ٴبىرقاتارىنا توقتالامىن. بىردەن ەسكەرتە كەتەتىن جايت، بۇل مىسالدار جىلدار بويى باق بەتتەرىنەن جيناقتالعاندىقتان ونىڭ جاريالانعان مەرزىمى، سىلتەمەسى وزىمدە ساقتاۋلى. ونىڭ بارلىعىن تەرىپ جاتپاستان، بۇزىلعان تۇراقتى ٴسوز تىركەستەرىنە كوبىرەك توقتالۋدى ٴجون كوردىم. سونىمەن…

 ٴبىر تەلەديداردىڭ ٴتىلشىسى «سيىردىڭ ٴسۇتى – اۋزىندا» دەپ وي قوزعايدى. دۇرىسى «سيىردىڭ ٴسۇتى – تىلىندە» عوي. بۇل ٴسوز تىركەسى سيىردىڭ ٴشوپتى تىلىمەن وراپ بارىپ ج ۇلىپ جەيتىنىنە بايلانىس¬تى. ەگەر ٴشوپ تىلىنە ىلىنبەسە، مالدىڭ قارنى تويمايدى، ال تويماعان سيىر ٴسۇت بەرىپ جارىتپايدى. ٴتىلشىنىڭ مۇندايدان حابارى جوق ەكەندىگى بايقالىپ قالدى. نەگىزىندە جازۋ-سىزۋدىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەندەردىڭ ٴوز قىزمەتتەرىندە سوزدىكتەرگە ٴجيى جۇگىنگەندەرى ٴجون دەر ەدىك. ٴتىل دەگەن قاسيەتتى الەمگە «وزىمبىلەرمەندىك» جۇرمەۋى ٴتيىس. ٴبىر جۋرناليست ماقالاسىندا «كەشە كەلگەن توقالدار، وگىز بولىپ قوقاڭدار» دەپ جوسىلتىلدى. دۇرىسى – «كەشە كەلگەن توقالدار، ٴشومىش الىپ قوقاڭدار» ەمەس پە؟ توقال مەن وگىزدىڭ ەشقانداي ماعىنالىق تا، زاتتىق تا بايلانىسى جوقتىعىن ٴتىلشىنىڭ بىلمەگەنىنە تاڭداندىق تا قويدىق. «ٴبىزدىڭ جىگىتتەر ولاردىڭ پالۋاندارىنىڭ شىلعاۋىندا كەتپەي…» دەپتى ٴبىر اۆتور. شىلعاۋىندا ەمەس، «شىلاۋىندا كەتپەي» بولۋى كەرەك.
«پەتەربوردا وقىپ ٴجۇر، تالاي قازاق بالاسى» (جوعارى وقۋ ورىندارى تۋرالى حابار جۇرگىزگەن ٴتىلشىنىڭ سويلەگەنىنەن). ابايدىڭ «ينتەرناتتا وقىپ ٴجۇر، تالاي قازاق بالاسى» دەگەن ولەڭ جولىن وزگەرتىپ ايتۋعا بولا ما ەكەن!؟ «بوزا ۇستىندەگى اڭگىمە» دەگەن شىعارمانىڭ اۆتورى «تەمىردى ىستىق كەزىندە سوق» دەيدى. بۇل ٴسوزدىڭ دۇرىس قولدانىسى– «تەمىردى قىزعان كەزىندە سوق». مۇنداعى ماعىنالىق ايىرماشىلىق «ىستىق» پەن «قىزعان» سوزدەرىندە. ۇستا تەمىردى وتقا ۇستاپ قىزدىرىپ، شوقتاپ بولعاندا بالعامەن سوعادى. ال جاي عانا ىسىعان تەمىردى ٴجۇز جەردەن توقپاقتاساڭ دا دەگەنىنە كونبەيدى.
«قۇنان قويدىڭ جاسىنداي جاسىم قالدى» دەگەندى ەستىدىم. دۇرىسى – «كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسىم قالدى». بۇل ادام عۇمىرىنىڭ تۇگەندەر شاعىن بىلدىرەتىن استارلى ٴسوز. ال قۇنان قويىڭىز جاس ٴارى سەمىز مىقتى قوي. ماعىنالىق قاراما-قايشىلىق كوزگە ايقىن كورىنىپ تۇر.
اڭ پاتشاسى – ارىستاننىڭ اڭقاۋلاۋ، الاڭعاسارلاۋ كەيپىن ەرتەگىلەردەن ٴجيى كەزدەستىرەمىز. وسىعان بايلانىستى حالىق شاماسىن بىلمەي، ٴبىر ۇلكەن ٴىستى باستاعانداردى «ارىستان ايعا ¬شاۋىپ، مەرت بولىپتى» دەپ باعالايدى. ال ەندى وسى ٴسوزدى ٴبىر ٴتىلشى «جولبارىس ايعا شاۋىپ مەرت بولىپتى» دەپ قولدانىپتى. – كۇلەسىڭ بە، جىلايسىڭ با؟ «يەگىن قىشىماسىن» دەگەندى ٴبىر جازۋشى «ەزۋىن قىشىماسىن» دەپ وزگەرتىپ الىپتى.
«بۇكىردى كور تۇزەيدى» دەگەندى «بۇكىردى تابىت قانا تۇزەيدى» دەپ تاقىرىپ قويىپتى. شىن مانىسىندە «بۇكىردى كور تۇزەيدى» دەلىنەدى. بۇل مىنەزى قيسىق ادامنىڭ تىرشىلىگىندە تۇزەلمەسىن بىلدىرگەن بەينەلى ٴسوز. «ارقا ەتى ارشا، بورباي ەتى بورشا» دەگەن تۇراقتى ٴسوز تىركەسىن «ارشا ەتىمىز بورشا» دەپ جازعاندى وقىدىق. سوندا وسى ٴسوزدى جازىپ وتىرعان اۆتوردىڭ ارشا دەگەن ەتتىڭ ادامدا دا، جانۋاردا دا بولمايتىنىن بىلمەگەنى مە؟ «ىشەگىنەن شىنتاق اينالمايتىن» دەپ قولدانعانعا نە دەرسىز؟ قالام يەسى سوندا شىنتاق پەن شىناشاقتى ايىرا الماعانى ما؟ شىنتاق ىشەككە سىيمايدى. ويتكەنى ول ادامنىڭ قولىنىڭ بىلەگى مەن قارىنىڭ بۇگىلگەن بولىگى، بۋىن سۇيەگى. تىركەستىڭ دۇرىس قولدانىسى – «ىشەگىنە شىناشاق اينالمايدى». شىناشاق – كىشكەنە بوبەك اتالاتىن بەسىنشى ساۋساق. بۇل تىركەس كەيدە «ىشەگىنە قىل سىيمايدى» دەپ تە ايتىلادى. ماعىناسى – قىزعانشاقتىق، ٴىشتارلىققا سالدى.
بۇل كەلتىرىپ وتىرعان مىسالدارىمىز ٴار جىلدارداعى باسپاسوزدەن بايقاپ، تەلەحابارلاردان ەستىپ قالىپ جۇرگەندەگى تىزىمدەلگەن ٴسوز بۇزارلىق كەمشىلىكتەر. ال سارىجاعال اتالاتىن گازەت-جۋرنالداردىڭ قانشاما تۇراقتى ٴسوز تىركەستەردى اياۋسىز وزگەرتىپ جاتقاندىعىن كىم تارازىلاپ كورىپتى دەيسىز!؟ سوزدە كيە بار دەۋشى ەدى. وسىنى ەسكەرىپ ٴار ٴسوزدىڭ تاريحي قولدانىسى مەن ايتىلۋىن، جازىلۋىن ۇمىتپاي جۇرسەك، قانەكي.
وسى ورايدا پروفەسسور ش.قۇرمان¬باي¬¬ ۇلى¬نىڭ «انا ٴتىلى» گازەتىندەگى (№5، 10 اقپان 2016 جىل) «كەلە-كەلە ٴتىلىمىز ٴتىلىم-تىلىم بولماسىن» دەگەن ماقالاسىندا كەلتىرىلگەن مىسالداردى ٴبىز دە قولدايمىز. اۆتوردىڭ باعالاعانىنداي، تۇرسىنبەك قاباتوۆ كورەرمەندەردىڭ كوزايىمىنا اينالعان ونەرپاز. ونىسىنا تالاسپايمىز. ٴبىراق سويلەۋ ٴتىلىنىڭ كوڭىلدەن شىعا بەرمەيتىنى راس. ٴسوزدى «ٴبىزدىڭ اۋىلدا وسىلاي قولدانادى» دەگەندەي، ماعىنادا قولداناتىنى مۇلدەم دۇرىس ەمەس. كوپشىلىكتىڭ الدىنا شىعاتىن ٴاربىر ونەر يەسى اۋەلى انا تىلىندەگى سوزدىك قولدانىستاردىڭ زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋعا مىندەتتى. ال ونى ساقتاماي، قالاي بولسا سولاي كوسىلتە بەرۋ – انا تىلىنە دەگەن جاۋاپسىزدىق، نەمقۇرايدىلىق، ساۋاتسىزدىق بولىپ شىعادى. قاي سالا بولماسىن ٴتىلدىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارى ەرەجەلەرى جانە سونداعى تالاپتار ورىندالۋى ٴتيىس. «ورفوگرافيالىق سوزدىك – ٴتىل كونستيتۋسياسى» دەپ جازادى اقىن عۇسمان جاندىباي («انا ٴتىلى» گازەتى، №41، 15-21 قازان، 2015 جىل). وتە دۇرىس پىكىر. ٴتىلدىڭ قولدانىلۋ زاڭدىلىقتارىن بۇزىپ، كوركەمدىك قاسيەتتەرىنە نۇقسان كەلتىرىپ الماۋ ٴۇشىن «ورفوگرافيالىق سوزدىكپەن» بىرگە وزگە دە سوزدىكتەردەگى تالاپتار، ولارعا ەنگەن سوزدەر سول قالپىندا عانا پايدالانىلۋى كەرەك.
شىن مانىندە نەنى جازساق تا ەكى ۇشتى ەتپەي، بىرىزدىلىكتى ساقتاعانىمىزعا نە جەتسىن؟ كوپشىلىكتىڭ گازەت-جۋرنالدارعا قاراپ ٴسوزىن تۇزەيتىنىن، تەلە¬ديدار كورىپ، سويلەۋ ٴتىلىن قالىپ¬تاستىراتىنىن قالامگەرلەر، تىلشىلەر، وزگە بۇقارا حالىقتىڭ الدىنا شىعا¬تىن شەشەندەر ۇمىتپاۋلارى كەرەك قوي. مەنىڭ ايتقانىم، مەنىڭ جازعانىم عانا دۇرىس دەگەن سىڭارجاق كوزقاراس ٴسوز ونەرىنە جۇرمەيدى. ٴتۇرلى سوزدىكتەردەگى، اسىرەسە ورفوگرافيالىق، ورفوەپيالىق، فرازەولوگيالىق، تۇسىندىرمە سوزدىكتەردەگى، جانە تىنىس بەلگىلەرى – پۋنكتۋاسياداعى ەرەجە-تالاپتاردى باسشىلىققا الساق، تۋرا جولدان جاڭىلمايتىنىمىز انىق. بۇل سوزدىكتەردىڭ دارەجەسى زاڭدىلىق كۇشى بولۋىن قالىپتاستىرساق تا، ٴبىرشاما البىرتتىقتار مەن كەمشىلىكتەردى وزگەرتە الار ەدىك. ايتپەسە، «ويلاپ كەلىپتىك»، «كوپ نارسەدەن قاعىلىپتىق» دەپ جوسىلتا بەرەتىن دەندەگەن دەرتتەن ارىلۋىمىز قيىنداپ بارا جاتقان سىڭايلى.
تاعى ٴبىر گازەتتىڭ ٴتىلشىسى «دەگەنمەن، ٴبىر ناستە انىق» دەپ جازىپتى. اۆتوردىڭ اۋىلىندا ادەبي نورماداعى نارسە ٴسوزىن ناستە دەپ ايتاتىن شىعار. ٴبىراق ونى سولاي قولدانۋ كوركەم ٴتىلدىڭ زاڭدىلىعىنا ساي كەلمەيتىنى انىق.ٴارى قاراي «ٴقازىر مەندە سۇحبات بەرۋگە ۋاقىتىم جوق» دەپ جازادى. ول ٴسوزدىڭ تاۋەلدەنۋ زاڭدىلىعىن بۇزۋدىڭ ايتىلماق ويدى بۇرمالاپ ۇعىندىراتىنىن نەگە ەسكەرمەگەن؟ دۇرىسى «ٴقازىر مەندە سۇحبات بەرۋگە ۋاقىت (ۋاقىتىم ەمەس) جوق» نەمەسە ٴقازىر مەنىڭ (مەندە ەمەس) سۇحبات بەرۋگە ۋاقىتىم جوق» بولۋى كەرەك ەدى! «ادەبيەتكە ورالۋ» دەگەن ماقالانىڭ اۆتورى سويلەمنىڭ ورتاسىندا، سوڭىندا «ٴبىز، ٴسىز، ول» ەسىمدىكتەرىن، «ار، اي» دەگەن زات ەسىمدەردى ىلعي باس ارىپتەرمەن جازىپتى. قازاق ٴتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنىڭ جازىلۋ ەرەجەلەرىنە مۇلدەم قايشى كەلەتىن سىلتەۋ، جىكتەۋ ەسىمدىكتەرىن باس ارىپپەن جازاتىن وسىنداي ادەت باسقا دا اۆتورلاردا سوڭعى كەزدەردە، ٴتىپتى ٴجيى ۇشىراسۋدا. بۇيتە بەرسەك، ٴبىز وقىرمانىمىزدى ساۋاتسىزداندىرامىز. ماقالا، كوركەم دۇنيە جازاردا سونى وقيتىن جۇرتىمىزدىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى ٴبىر ٴسات تە ۇمىتۋعا بولمايتىندىعىن نەگە قاپەردە ۇستامايمىز؟قورىتا ايتقاندا، ٴتىل ٴبىلىمىنىڭ وزىندىك زاڭدىلىقتارىن ەموسياعا بەرىلىپ، ورىنسىز بۇزا بەرۋدىڭ ەشقانداي ٴجونى جوق دەپ بىلەمىز.


باعدات قالاۋباي،
قازاقستان جازۋشىلار
وداعىنىڭ مۇشەسى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي