BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

«سۇيىنبيكە اتىم، تەگىم نوعاي…»

استانا. 14 مامىر. baq.kz. سۇيىنبيكە (1515-1557)-نوعاي ورداسىن قۇرعان ەدىگە ٴبيدىڭ بەسىنشى ۇرپاعى، «مىرزالاردىڭ مىرزاسى، «سۇلتانداردىڭ سۇلتانى» ٴاتانعان-جۇسىپ مىرزانىڭ قىزى. ارعى اتاسىنىڭ دا، قىزىنىڭ دا ەسىمدەرى ورتا عاسىرلارداعى نوعايلار مەن قازان تاتارلارىنىڭ عانا ەمەس، رەسەي تاريحىندا دا تانىلعان.
ورتا عاسىرلىق نوعاي ورداسى قازاق حاندىعىنان 60-70 جىلداي بۇرىن قالىپتاسادى. تۋراسىن ايتساق، نوعاي ورداسى-التىن وردانىڭ قاراشاڭىراعىن ۇستاپ قالعان ەل بولاتىن. xv-xvi عاسىردا نوعاي ەلى سىر بويى، ورتالىق، باتىس قازاقستان جەرىندە بولعان. ٴبىرشاما جىل سارايشىق قالاسى نوعاي ورداسىنىڭ استاناسى بولعان. كەيىن قاسىم مەن حاقنازار حانداردىڭ قولىنان ىعىسىپ، ولار قىرىم، سولتۇستىك كاۆكازعا كەتكەن ەدى.ودان كەيىنگى بيلىك ٴۇشىن قىرقىسۋلار وسى كوشپەلى قوعامنىڭ قۇلاۋىنا اكەلەدى. 1620-1640 جىلدارى حو ۇرلىك باستاعان قالماق اسكەرى شابۋىلدارى نوعاي ەلىنە وتە اۋىر ٴتيدى. نوعاي ورداسىنىڭ سوڭى 1780 جىلدارى گەنەرال ا.سۋۆوروۆتىڭ جانە باسقا اسكەرلەردىڭ نوعايلاردى قىرۋىمەن ياقتالعان. وسىلايشا نوعاي مەملەكەتىنىڭ تاعدىرى قايعىلى بولدى.
 

ٴقازىر رەسەيدىڭ ٴتورت اۋدانىندا قونىس¬تانعان نوعاي حالقى سانى 110 مىڭداي عانا. 1 ميلليونعا جۋىعى تۇركيادا تۇرادى دەيدى، ٴبىرشاماسى ەۋروپا ەلدەرىندە – گەرمانيا، گوللانديا، فرانسيادا تۇرىپ جاتىر.
كوپتەگەن نوعاي تايپالارى قازاققا قوسىلىپ پانا تاپتى. قازاق پەن نوعاي ەگىز حالىق. دانا قازاقتا وتكەن زاماننان جەتكەن مىناداي ەستەلىك بار:
«تەگىندە نوعاي، قازاق تەگىمىز ٴبىر
التاي، ەرتىس، ورالدى قىلعان ٴدۇبىر.
ورمانبەت حان وردادان شىققان كۇندە
اسان اتا قايعىرىپ، ايتىپتى جىر…».
***
سۇيىنبيكە تاعدىرىنا قايتا ورالايىق. نوعايلى قىزى سۇيىنبيكە قازان حانى جانالىگە ۇزاتىلىپ، ول ولگەن سوڭ كەلەسى حان سافاگەرەيگە تۇرمىسقا شىعادى. سافاگەرەيدەن كورگەن ۇلى وتەمىسگەرەي قازان حاندىعىنىڭ مۇراگەرى بولىپ جاريالانادى. سۇيىنبيكە بالاسى تاق مۇراگەرى وتەمىستىڭ اتىنان رەگەنتشا رەتىندە بيلىك جۇرگىزەدى. سۇلۋ دا، اقىلدى ايەل پاتشا xvi عاسىردىڭ ورتاسىندا (1549-1551جىلدارى) رەسەي، نوعاي ورداسى، قىرىم حاندىقتارىنىڭ ساياساتىنا ارالاسىپ، قازان حاندىعىنىڭ ەڭ اتاقتى، داڭقتى، قۋاتتى ٴامىرشىسى بولىپ، حاندىقتىڭ باسىنان باعى تايعان كەزدەگى كيەلى كەلبەتى بولىپ قالدى. ول قازان حاندىعىنىڭ كۇنى باتقان شاقتا بىتىراعان حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، اسكەرىن قۇراپ قازان قالاسىن قورعاعان سوڭعى بيلەۋشىسى. رەسەي بيلەۋشىسى يۆان گروزنىي قازان حاندىعىن جاۋلاپ العان سوڭ سۇيىنبيكەنى تۇتقىنداپ ماسكەۋگە جونەلتەدى. بالاسى وتەمىستى شەشەسىنەن ايى¬رىپ، حريستيان ٴدىنىن قابىلداتىپ «الەكساندر» دەگەن ات بەرگىزەدى. ول 20 جاسىندا قايتىس بولىپ، ماسكەۋ كرەملىندە جەرلەنەدى. داۋلەتىنەن، بيلىگىنەن، بالاسىنان ايىرىلعان سۇيىنبيكە زورلىقپەن ماسكەۋدىڭ ىرگەسىندەگى قاسىم قالاسىنا جىبەرىلىپ، ٴومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىن سوندا وتكىزەدى.
سۇيىنبيكەنىڭ ەسىمى قازىرگى كۇنگە دەيىن تاتارستان رەسپۋبليكاسىندا قاتتى قۇرمەتتەلەدى. xvii عاسىردا قازان كرەملىنىڭ اۋماعىندا تۇرعىزىلعان، قۇرىلىسى جەتى ساتىدان تۇراتىن بيىكتىگى 58 مەتر بولاتىن سۇيىنبيكە مۇناراسى نوعايلى قىزىنىڭ ەسىمىن ماڭگىلىككە ايگىلەپ تۇر. تاتار حالقى بۇل مۇنارانى قازان قالاسىنىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدايدى. ونى پاريجدەگى ەيفەل مۇناراسى مەن نيۋ-يوركتەگى بوستاندىق ستاتۋياسىنا تەڭەيدى.قازاقستان حالىق سۋرەتشىسى كاميل مولداشەۆ سۇيىنبيكەنىڭ پورترەتىن سالعان.تاتارستان مەكتەپتەرىندە حالىق اۋىز ادەبيەتىن وتكەندە «سۇيىنبيكە زارى» داستانىن وقىتادى.
1990 جىلداردان باستاپ قازاندا سۇيىمبيكە تاريحى جاڭعىرتىلىپ، كوپتەگەن تەرمەلەر، ادەبي مۇرالار، مۋزىكالىق شىعارمالار دۇنيەگە كەلدى. تاتار سازگەرى ٴزۇلفيا راۋپوۆانىڭ «سۇيىنبيكەنىڭ ورالۋى» («ياۆلەنيە سيۋيۋمبيكە») سيمفونيالىق پوە¬ماسى پ.ي.چايكوۆسكيي اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىندا ورىندالدى.
xx عاسىردىڭ باسىندا تاتار قىز-كەلىنشەكتەرى ٴۇشىن جارىق كورگەن «سۇيىمبيكە» جۋرنالى (كەڭەس زامانىندا «ازات قاتىن») قايتا شىعارىلۋدا. سول جۋرنالدىڭ ٴبىرىنشى نومىرىندە «سۇيىمبيكەنىڭ زارى» داستانى باسىلدى. «سۇيىمبيكەنىڭ زارى» داستانى بۇكىل تۇركى حالقىنىڭ اراسىندا كەڭ تاراعان بايىرعى شىعارما سانالادى. ول داستاندى تاتار زيالىسى گۋمەر باشيروۆ 1914 جىلى بەلگىسىز قولجازبادان كوشىرىپ الىپتى. سودان ك.كۋمراتوۆا نوعاي تىلىنە اۋدارىلىپ، 1992 جىلى «قىپشاق ايى» جۋرنالىنىڭ ٴ2-شى نومىرىندە جاريالادى. نوعاي عالىمى ٴامينات قۇرمانسەيىتوۆا «بايتەرەكتىڭ بايلىعى» (1996ج) مۇراعات دەرەكتەرىمەن سالىستىرىپ تاريحي جىردى راستادى.
ال نوعاي حالقى سۇيىنبيكە تۋرالى كوپ جازعان، ونىڭ اتىن ۇمىتپاعان ەكەن. كەيىنگى جىلدارى قازاقستان مەن رەسەيدەگى نوعايلار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جاقىنداي ٴتۇستى.
سونىڭ ناتيجەسىندە ٴبىزدىڭ قولىمىزعا نو¬عاي عالىمى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوك¬تورى، پروفەسسور ٴناسىپحان حۋسينقىزى ٴسۇيىنوۆا بەرگەن «سۇيىنبيكە» اتتى ماقالاسى مەن «سۇيىنبيكە زارى» ٴتۇستى. نوعاي مەن قازاقتىڭ اۋىزشا جانە جازبا ٴتىلى مەن جازۋى ۇقساس.
1914 جىلى تاتار عالىمى وسى زاردى قاعازعا تۇسىرگەن. نوعاي تىلىندە 1992 جىلى «قىپشاق ايى» (№2) جۋرنالىندا ك.كۋمراتوۆا باسقان بولاتىن. وسى بەيىتتى (زاردى) ٴامينات قۇرمانسەيىتوۆا «بايتەرەك بايلىعى» (1996) كىتابىندا تولىق ساراپتاعان بولاتىن. ال سوڭعى جوباسى «اسىل ٴسوز» (2013) كىتابىندا باسىلعان.
نوعاي جازۋىندا قازاق گرافيكاسىنان ايىرىلاتىن بىرنەشە ٴارىپ بار.
مىسالى، بىزدەگى «ج» ٴارىپىن ولار «ي»، نەمەسە «يا» (جاڭبىر – ياڭبىر، جارىعى – يارىعى، جاسىم – ياسىم، جىل – يىل، جولى – يولى، ت.ب.)
سوسىن، قايدان كىرگەنىن بىلمەيمىن نوعاي تىلىنە جىڭىشكەلىك بەلگىسى «» كوپ كىرىپ كەتكەن. «» ٴارپى «و»-مەن قوسىلىپ ٴبىزدىڭ «ٴو» ٴارىپىن بىلدىرەدى.
بىزدەگى «ۋ» دى ولار كوبىنەسە «ۆ» ارىپىمەن كورسەتەدى، مىسالى «اۋىلدى» ولار «اۆىل» دەپ جازادى، «داۋلەتتى» – «داۆلەتتى» دەپ كورسەتەدى.
«مەسكۋ» دەگەنى «موسكۆا» قالاسى.
سوسىن قازاقتا «اڭدادىم» – ولاردا «اڭلادىم»، «كۇشتى – كۇشلى» جانە تاعى وسىنداي ازداعان ايىرماشىلىعى بولماسا، قالعان ٴتىل تۇسىنىكتى.
سوندىقتان مەن وسى شىعارمانى وقىرمانعا نوعاي تىلىندە وزگەرتپەي بەرىپ وتىرمىن (قازاق تىلىندەگى اۋدارماسىن دايىنداعان تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى سەيىتقالي دۇيسەن) قازاق تاريحى مەن مادەنيەتى ٴۇشىن بۇل جىر وتە ماڭىزدى بولار دەگەن ويدامىز.

بۇركىت اياعان،
«مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ»
ديرەكتورى، تاريح عىلىمىنىڭ
دوكتورى، پروفەسسور

 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي