BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

سەگىز جولدان سەگىز تومعا دەيىن

استانا. 29 مامىر. baq.kz - اڭگىمەمىزدى ارىدەن باستايىق… ونىڭ ٴوزى الپىسىنشى جىلدار: ٴبىزدىڭ بارىنە تاڭدانا قارايتىن، جاڭالىققا ەلەڭدەپ، جاقسىلىققا ۇمتىلىپ، كوڭىلدىڭ ك ۇلىنشاعى شارتاراپقا شاپقىلاپ، القىنىپ الىپۇشقان بالاۋسا كەزىمىز. اۋەستىگىمىز ارتىپ، ارمانىمىز اقشا بۇلتتارمەن بىرگە قالىقتاپ، قانات بىتكەن بوزتورعاي كوڭىل بۇلا شاق. دالىرەك ايتساق، «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە قىسقا-قىسقا حابار-وشارىمىز شىعىپ، مەكتەپكە «سىيماي» جۇرگەن كەزىمىز، اۋدانعا دا اتىمىز شىعىپ قالعان. ٴوزىمىز ٴبىر توپپىز. ٴنومىر سايىن گازەتتىڭ بوياۋلى ادەمى بەتىندە ۇشىراسىپ جاتامىز: جانات ەلشىبەكوۆ، سلام نۇرماعامبەتوۆ، ىرىم كەنەنبايەۆ، قايسار ٴالىموۆ، يۋلاي ماسالين، داۋلەت يسابەكوۆ… سونىڭ ىشىندە تورعايدان جازاتىن قايسار ٴالىموۆ دەگەن بالانىڭ ەكپىنى ەرەن. جازۋى دا اتىنا ساي تىنبايدى، مەكتەپتەگى، اۋىلداعى بولىپ جاتقان وقيعا، جاڭالىقتاردى قاز-قالپىندا سۋرەتتەپ حابارلايدى دا جاتادى. بوزبالا كەزدە وسىلاي ٴتانىسىپ-بىلىسىپ، كورمەسەك تە كورگەندەي بوپ ۇيلەسىپ، جاقىنداسىپ جاراسىپ كەتكەن قايسار دوسپەن جولىمىز وسىلاي باستالعان. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قارا جولىندا قاتار باسىپ، قىزىعى مەن شىجىعىن، سۋىعى مەن شۋاعىن، ٴومىردىڭ بار رايى مەن شىرايىنا تولى قاناتتى كۇندەرى مەن جوتالى جىلدارىن بىرگە كەشىپ كەلە جاتىرمىز. كەشەگى قاۋىرسىن قانات قايسار بۇگىندە جۋرناليستيكانىڭ قاسقا جولىندا اقبوز ارمانى شىندىققا اينالعان، دىتتەگەن بيىگىنە شىعىپ، ومىرسەرىك قالامىنىڭ وركەنى مەن كوركەمىن كورىپ وتىرعان جازۋشى-جۋرناليست.

ٴبىزدىڭ الدىمىزدا جاتقان شىعارمالارىنىڭ باسىن قوسقان سەگىز تومدىق سونىڭ شىرايلى شىندىعى، بارەكەلدى دەگىزەر ايعاعى. كوز بەن كوڭىلدى بىردەن اۋدارتار، قانعا ٴسىڭىستى بوپ كەتكەن قالامگەرلىك ىنتازارلىق پەن قىزىعۋشىلىق ٴاپ دەگەندە شىعارمالاردىڭ تاقىرىپتارىنا اۋدى. ٴومىر بويى ەڭبەكقورلىقتى كرەدو ەتكەن، وزىنە ٴتان تاقىرىبىن قاۋزاۋدا قالامىنىڭ قارا تەرىن اياماي تەرەڭنەن تارتىپ، تىگىسىن جاتقىزا جازۋدىڭ بار سىرىن ويىنا ٴتۇيىپ، بويىنا سىڭىرە بىلگەن قالامگەر كوڭىلىنە قوناقتاعان قاي تاقىرىپتى دا قاپىسىز قاۋزاعانى بايقالادى.

سونىڭ ٴبىر سوقتالىسى – الاش ارداقتىسى ٴمىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ٴمايىتىن 57 جىلدان سوڭ كارەليادان اكەلىپ، تۋعان جەرى – تورقا ٴتورى تورعايعا قايتا جەرلەۋ ەكسپەديسيالىق ساپارىنىڭ باسى-قاسىندا بولعان قايساردىڭ قالامىنان تۋعان «مۇڭدى ساپار» اتتى تاريحي-تاعىلىمدى حيكاياتى. ارعى-بەرگى دەرەكتەردى اقتارا وتىرىپ اقتاڭداقتاردىڭ توزاعى مەن ازابىن تارتىپ، قاراۋلىق پەن قاتىگەزدىكتىڭ تەمىر تورىندا مەرت بولعان قازاقتىڭ عاسىردا ٴبىرتۋار ۇلى تۇلعاسىنىڭ تراگەديالىق تەبىرەنىستى ٴساتى – قابىرعا قايىستىرعان قايعىلى دا قاپالى، مۇنارلى دا مۇڭدى ساپارى جايلى جازىلعان حيكاياتتىڭ ٴورىمى ازالى شىندىققا تولى. ساپار بارىسىن بايانداۋدا ويپىر-اي دەگىزىپ ويلاندىرار، ادام ساناسىن شوق باسقانداي سىلكىنتەر، جارىق سۇيگەن جۇرەكتى شىم ەتكىزەر ساتتەر مول. ەرىكسىز ەستە قالارلىقتاي قۋانىشى مەن كۇيىنىشى ارالاس مۇڭدى ٴساتتىڭ ٴلۇپىلى كەلەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قارا باستىڭ قامى ەمەس، ەلىنىڭ ەرتەڭىن ويلاعان، حالقىنىڭ قامىن جەگەن، ۇيىقتاپ جاتقان ۇلتتىق سانامىزدىڭ قالعي بەرمەي ويانۋىنا جار سالىپ، العى كۇندەردىڭ الاش بوپ اتۋىن ارمانداپ قاپىدا كەتكەن قايران ەرلەردىڭ جابۋلى جاتقان ەسىمدەرى قايتا ٴتىرىلدى، قايتا قاۋىشتى. وسى پروسەستىڭ العى شەبىندە جۋرناليستەر مەن جازۋشىلار ەرەكشە بەلسەندىلىك، ەرەكشە ۇلتجاندىلىق تانىتقان ساپتا قايسار دوستىڭ بەلسەنە كىرىسكەن جۋرناليستىك بەس قارۋى بەلىندە بولعانى ٴتانتى ەتەدى.
قالامگەردىڭ توسىن، تىڭ قادامعا باتىل بارۋى دا الىمدى. ونىسى قازاق ادەبيەتىندە كەنجە قالىپ، قاتارعا قوسىلا قويماي كەلە جاتقان ەپيستوليارلىق جانرعا دەن قويۋىنان كورىنەدى. بۇل رەتتە قايساردىڭ اتاقتى قالامگەر، ەڭ وقىرمانى كوپ ايگىلى «اقيقات پەن اڭىزدىڭ» اۆتورى ٴازىلحان نۇرشايىقوۆپەن جازىسقان حاتتارى سىيلاستىق پەن سىرلاستىقتىڭ، ٴومىر مەن ادەبيەتتەگى ادەمى ۇندەستىكتىڭ ۇزاق جىلدارداعى جەمىسى دەرلىكتەي. دالىرەك ايتساق، وتىز جىلعا جۋىق مەرزىم شەڭبەرىندە ٴاعالى-ىنىلى قالامگەرلەر ۇزدىكسىز ٴۇن قاتىسىپ، ٴومىر مەن ادەبيەت الەمىنە قوس ەسكەك بوپ قايىق سالادى، بىرگە ٴجۇزىپ سىر بولىسەدى. ادەمى ٴۇردىس ەمەس پە؟ عاجاپ قوي. مۇنداعى ٴاربىر ٴۇشبۋ حابار قايتالانبايتىن ٴومىر لۇپىلىنە تولى، ٴار حاتتا ۋاقىتتىڭ ۇزىك-ۇزىك تىنىسى، سول كۇندەردىڭ بوياماسىز بەتتەرى، قوعامنىڭ كۇيى مەن كەيپى، ويى مەن ٴسوزى سويلەيدى. قايساردىڭ ٴار حاتىنا ٴازاعاڭ اسا ىقتياتتىلىقپەن، ايرىقشا اعالىق ىقىلاسپەن جاۋاپ بەرەدى. جازۋشىنىڭ پاراساتى مەن پەندەلىگىن، ٴومىردىڭ ۇساق-تۇيەگى مەن كۇيبەڭىن، تۇرمىستاعى تۇيتكىلدەر مەن وكىنىشتەردى، اقىل-كەڭەستەردى، ادەبيەت توڭىرەگىندەگى ويلارىن، الىس-جاقىن تانىستارى جايلى، قالامداس قاتارلاستارى جايلى ايتقاندارى ٴار حاتتىڭ ارقاۋى بولىپ، جەتەلەپ وتىرادى. وقىرماننىڭ دا ۇتارى سول: حاتتارداعى اڭگىمەنىڭ ارقاۋىنان قالامگەرلىك قارىم-قاتىناستىڭ ادامي بولمىسىن تانىپ-بىلەدى، ٴسوز ساپتاۋلار مەن سالەم-بايانداردىڭ ونەبويىنان ٴبىلىم-پايىمنىڭ دەڭگەي قالىبىن كورەدى، سونداي-اق وزىنە قاجەتتى قىزىقتى دەتالداردى قاپىسىز تاۋىپ، قاداعالاي وقىپ، باعاسىن بەرىپ وتىرادى. بۇل حاتتاردىڭ ٴبىر قىزعىلىقتىعى قالامگەرلەردىڭ بىر-بىرىنە دەگەن رياسىز ادالدىعى، سالەم الماسۋداعى اشىقتىعى، نەنى ايتسا دا ادەبيەت اۋىلىنان الشاقتاماي، رۋحاني ٴومىردىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە وي بۇرا وتىرىپ، ىڭعايىنا قاراي كەڭەس پىكىرىن ورتاعا سالا سىنالاي سىر شەرتەدى. وسى حاتتار ارقىلى ەموسياعا بەرىلمەيتىن، ٴاربىر سوزگە ىقتياتتىلىقپەن قارايتىن حات جازۋشىلاردىڭ ادەت-ادەبى مەن مادەنيەتى دە بايقالىپ قالادى. قايساردىڭ ەنشىلەگەن حاتتارى بۇعان ايعاق، ادال باعاسىن الۋعا لايىق. وي مەن ٴسوزدىڭ شىنايى سىپاتىن، اۆتورلاردىڭ جان جاراتىلىسىن، ومىرگە قاتىناسى مەن كوزقاراسىن، پەندەلىكتىڭ بارى-جوعى مەن كوڭىل شوعىن كورۋگە بولادى. مۇنىڭ ٴبارى ەپيستوليارلىق جانردىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ قۇنارلى توپىراعىنا قوسىلعان، ۇيلەسىمى ۇندەسكەن كوركەم ۇلەس ۇلگىسى دەسەك، ارتىق ەمەس.
قالامنىڭ جولىن اشاتىن تالماي ىزدەنۋ مەن تىنىمسىز ەڭبەك. قايراعان سايىن وتكىرلەنە تۇسەتىن باكىدەي ٴىزىن سۋىتپاي بابىنا كەلتىرىپ باپتاپ وتىرۋ – ونىڭ العىشارتى. تەمىرقازىعى – وڭ جامباسىڭا كەلەتىن تاقىرىپتى تاپ باسىپ تاڭداي دا تالعاي ٴبىلۋ. وسى ورايدا قايسار ادەبي تۇلعالار جايلى جازۋعا بەيىل تانىتادى. وعان بار پەيىل-ىقىلاسى مەن بەيىمدىگى دە بەك بايقالادى. ەلگە تانىمال تۇلعانىڭ شىنايى بەينەسىن، ٴسوزىن، ويىن، ٴجۇرىس تۇرىسىن، مىنەز-قۇلقىن، شابىتتى شاعى مەن مۇڭايعان ساتتەرىن، اڭگىمەسى مەن قازاقى قالجىڭدارىنا دەيىن قاز-قالپىندا جەتكىزۋگە قۇشتار. وقىرمان ٴۇشىن، كەلەشەك ۇرپاق ٴۇشىن تاعىلىمدىق، تانىمدىق جاعىنان قاجەتتىگىنە، ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىنە تاپتىرمايتىن مول دەرەك كوزى بولاتىنىنا كامىل سەنەدى.
كەز كەلگەنىمىزدى ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزەر «سىرشىل سىرباي» مەن «عافۋ-عايىپ» ەسسەلەرى اسقان شەبەرلىكپەن، دەمى ۇزىلمەي جازىلعان دارا دۇنيە. راسىن ايتساق، ەكەۋى دە بىلدەي تۇلعالار، ەكەۋى دە پىلدەي الىپتار. قاي قىرىنان الساڭ دا قاپىسىن تاۋىپ، قالت جىبەرمەي باعۋىڭ كەرەك. قايساردىڭ قالامى اعالارىنىڭ قىر-سىرىنا، بولمىسىنا اپتىقپاي، بايىپتىلىقپەن بويلايدى، شاشاۋىن شىعارماي سۋرەتتەيدى، كانىگى جۋرناليستىك شەبەرلىكپەن بادىزدەيدى. سىراعاڭنىڭ كەۋىلدىنە وتىرىپ: «قوستانايداعى قايران تىلشىلىك ٴومىر! جاياۋلاپ-جالپىلاپ ساپارلارعا شىعۋشى ەدىك. ٴوز باسىم گازەتتەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. ولەڭدەرىمدەگى ناقتىلىق، قىسقالىق – سول گازەتتىڭ بەرگەن جەمىسى. سونىمەن قاتار، گازەت فاكتىنى جيناقتاپ، قورىتىندىلاپ، سونىڭ توڭىرەگىندە كۇردەلى وي تۇيۋگە جاتتىقتىرادى. ماقالا جازۋداعى شاپشاندىق، ورالىمدىلىق – گازەت سىڭىرگەن قاسيەتتەر. مەن گازەت پەرزەنتىمىن. قالام دەگەننىڭ كيەسى، قۇدىرەتى بولادى. وسىنى جادىڭدا تۇت!» دەپ اقىل ايتۋى، عافاڭا «ارقالىق قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلگەندە: «ٴوزى، ماعان وسى اتاق ٴالى بۇيىرماعان با؟» دەپ اقىننىڭ ەلدى دۋ كۇلدىرۋى قوس الىپتىڭ كەلبەتى مەن كەمەل بولمىسىن،تورعايدىڭ تۋسىراعان بوز دالاسىنداي دارقان كوڭىلىن، داڭعايىر پەيىلىن تاپ باسىپ تانىتار ورايلى دا ويلى شتريحتار دەسەك، قاتەلەسپەيمىز.
قايسار ٴالىمنىڭ كوپ جىلدىق ەڭبەگىن پا­راقتاي تۇسكەندە الدىمەن كوزگە تۇسەتىنى – ونىڭ جۋرناليستىك دۇنيەلەرى. ٴدايىم قا­لاۋى – ويدا، قادامى – جولدا، قالامى قولدا ٴجۇ­رەتىن ٴجۋرناليستىڭ ەڭبەگى كۇندەلىكتى قاجەتتى دۇنيەلەردىڭ تۇساۋىن كەسىپ جاتاتىنى كوزى­قاراقتىعا بەلگىلى قالىپتى جاي. كىتاپتاعى ٴبىر شوعىر دۇنيەنىڭ باسىن قۇراپ تۇرعان دا وسىنداي ٴداۋىرتىنىستى دۇنيەلەر. «ماڭگىلىك شەر» حيكايا­تى چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانساسىندا بولعان اپات ٴورتىن سوندىرۋدە اسقان جانكەشتىلىك تانىتىپ، قارا باسىن قاتەرگە تىگە ٴجۇرىپ، ەستەن كەتپەس ەرلىك كورسەتكەن، قوستانايلىق لەونيد تەلياتنيكوۆتىڭ ٴتۇپ-تۇقيان ٴومىرىن بار قىرىنان قورسەتىپ، بوياۋىن قويۋلاتپاي، قاز-قالپىندا كورسەتە جازادى. باتىر اتانۋىن تەبىرەنە وتىرىپ، وعان ٴوزى دە قۋانا وتىرىپ سۋرەتتەيدى. قاراپايىم ادامنىڭ ادامگەرشىلىگىنىڭ قاندايلىعىن، ەلى ٴۇشىن جاساعان ازاماتتىق پارىزدىڭ ەرلىككە قالاي ۇلاسقانىن ۇلگى ەتە ۇكىلەيدى.
قالامنىڭ ۇشى جاسىسا قايتا ۇشكىرلەنەدى، تەك قالامنىڭ قۋاتى قايتپاسىن دەيىك. ٴومىردىڭ سان سالالى سيتۋاسيالارى ونىڭ كوپ قىرلى قالامىنىڭ ۇشىنا اڭگىمە بوپ ىلىنەدى. ونىڭ اڭگىمەلەرى شاعىن، ويماقتاي وي تۇيگەن، وقيعالى بولىپ كەلەدى.ٴتىپتى، ادامداردىڭ باسىندا بولاتىن باياندار، تۇرمىستا كەزىگەتىن قاراپايىم جايلار بولىپ كەلەدى. نەگىزگى نىسانا – نازىك ساتتەر، ادامداردىڭ قاراپايىم مىنەزدەرىن ارقاۋ ەتەدى. كورگەنى مەن تۇيگەنىن ويمەن ۇندەستىرەدى، قاراپايىم بولمىستى بيىك قويادى. «قارا كەمپىر»، «قاڭباق شال»، «اڭساۋ»، «وگەيلىك»، «كۇنا»، «ٴتۇبىت ٴشالى» اڭگىمەلەرىندە شىم-شىمداپ شەرتىلەر سىردىڭ ٴدىڭى مەن ٴدىلى – ٴومىر مەن ادام. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا پايىم مەن پەندە. ولاردىڭ قايعىسى مەن قۋانىشى بىر-بىرىنە ۇقسامايدى،ٴتىپتى ٴبىتىم-بولمىستارى دا قايتالانبايدى. وسىلايشا قايساردىڭ جانىن تەربەپ جازعان اق اجەسى، قاراشاسى، الكەنى، قاڭباق شالى، كۇلبانى مەن سەرىگى، قارا كەمپىرى تىزبەكتەلىپ ٴوتىپ، بارىمىزگە تانىس تا بەيتانىس اۋىلدىڭ ادامدارىنداي جىلىۇشىراي كورىنىپ، ٴوزىمىز ساعىنا ەسكە الاتىن اۋىلدىڭ كوگىلدىر اسپانىنداي ادەمى اسەرگە بولەيدى. وسىنداي قاراپايىپ اڭگىمەلەر ارقىلى ادامگەرشىلىك اتتى الەمنىڭ كوزگە كورىنە بەرمەيتىن، بىلايعىدا بايقالا قويمايتىن، سەزىلە دە بەرمەيتىن بۇيداسىز قالتارىستارىنا بارادى، سول ارقىلى وي تاستايدى، سىر تۇيۋگە مەگزەيدى. اڭگىمەنىڭ اياعىن ٴومىر دەگەن وسى دەپ وزىڭە قالدىرادى.
قايسار ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسى ايدىنىنا دا ات باسىن بۇرادى. ادەبيەتتىڭ ارلى ىسىنە وزىنە ٴتان تازالىقپەن قارايدى، جەبىر ٴسوزدىڭ جەتەگىندە كەتپەيدى، سونىڭ ٴبارىن تالعاپ، جەلدىرتىپ جەلپىمەي جۇگىنىپ وقيدى. وقۋ دەمەكشى، وقۋدىڭ دا ٴوز ٴورىمى مەن مادەنيەتى بار. ٴتىپتى، ىقىلىم زاماننىڭ وزىندە: «وقىعان كىتاپتارىمىزدىڭ كوپتىگى ٴبىزدى تەك ۇمىتشاق ەتەدى. سوندىقتان، قولىڭدا باردىڭ ٴبارىن وقي الماساڭ، قولىڭا تەك وقي الاتىنىڭدى عانا ۇستا، سونىڭ ٴوزى جەتەدى. ٴارقاشان دا مويىندالعان جازۋشىلاردى وقى، ال ەگەر باسقاسىن وقىعىڭ كەلسە، بۇرىن وقىعاندارىڭا قايتا ورال. كوپ نارسەگە وي جۇگىرتىپ، بۇگىن ٴوزىڭ قورىتا الامىن-اۋ دەگەن بىرەۋىن تاڭدا. مەن ٴوز باسىم سولاي ىستەيمىن، وقىعان كوپ نارسەلەرىمنىڭ ىشىنەن بىرەۋىن ەستە ساقتاپ قالامىن»، دەپتى ەجەلگى ريم ويشىلى سەنەكا. ادەبيەتتىڭ كورنەكتى تۇلعالارى، زامانداس، قاتارلاس قالامگەرلەردىڭ ىشىنەن ٴوز ورەسىنە ٴورىمى كەلەتىن، تۇنىق كوڭىلىنە تىرس ەتىپ تامعانداي توسىن اسەر بەرەردەي ەرەك تىلسىمى بار، ٴسوز ساپتاۋى سەزىمنىڭ قىلىنا سەپ بولارداي، سىرىنا ٴتانتى ەتەر كىتاپتاردى وقۋدا قايساردىڭ دا ٴوز قۇپياسى بارداي. وسى جاعىنان العاندا قايسار ادەبي پورترەتتەرىنە ٴوز قالاۋىنا كەلەتىندەردى، كوپتەن وقىپ، كوكەيىندە جۇرگەندەردى قالامىنا كوگەندەي تىزگەن-اۋ دەيمىن. ولاي دەۋگە نەگىز مىناعان قاراڭىز: «قارعالىدا قار قالىڭ» (ع.مۇستافين)، «جىر جامپوزى» (ن.احمەتبەكوۆ)، «قىرداعى قاقپان» (س.كەنجەاحمەتوۆ)، «كومبە» (ق.سالعارين)، «ٴاي-اي، اقىن» (ق.ٴابىل)، «جومارتتىڭ جان تۇكپىرى» (ج.ٴابدىحالىقوۆ)، «تەڭىز تىلسىمىنداي تاعدىرلار» (ق.جيەنباي)، «مەشىتتى عالام مەيىرىمى» (ق.امانجول)، «ٴماريام مۇڭى» (م.حاكىمجانوۆا)، «تۇيگەنى: توقتام!» (ق.جارماعامبەتوۆ)، «كەڭدىك پەن كەمەلدىك» (ك.مىرزابەكوۆ)، «كولبەڭدەگەن كولەڭكەلەر كىمدىكى؟» (ت.ساۋكەتاي)، «ٴازىز جۇرەك ٴازاعا» (ٴا.نۇرشايىقوۆ)، «اقمولانىڭ جاعالاۋى قانداي-دى» (ٴى.ەسەنبەرلين)، «شەرحان شۋاعى» (ش.مۇرتازا)، «الاش قىزى» (گ.دۋلاتوۆا). «بۇلاردى مەن قايتا-قايتا وقىپ ٴوز تۇيگەنىمدى بايان ەتتىم»، دەيدى قايسار. اششى تەرىن توگە وتىرىپ، تۋىندىلاردىڭ تۇنىعىنان قانىپ ىشكەندەي كۇي كەشۋ بۇيىرىپتى باسىنا. شابىتپەن جازىلعان شىعارمالاردىڭ شالقارىنا ٴجۇزۋ شاتتىعىنا بولەنىپتى، ەستەتيكالىق اۋراسىمەن تىنىستاپ، ينتەللەكتۋالدىق يىرىمدەرىنە بويلاپتى. ٴار شىعارما مەن اۆتورى ٴبىر الەم بولسا، ٴارقايسىسىنىڭ ٴتىلىن تاۋىپ، تۇسىنە ٴبىلۋ، يدەياسىنىڭ استارىن اشا ٴبىلۋ مادەنيەتى مەن ماتەماتيكاسىنىڭ شەشىمى قايسار قالامىنىڭ دىتتەگەن باستى نىسانى بولعانىن كورەمىز. وقىرمان شىعارمانى وقۋ ٴۇشىن ەمەس، تيتتەي دە بولسا ويلانۋ ٴۇشىن وقۋى كەرەك دەگەن پايى­م پوزيسياسىن ۇستانادى. سونى ساۋلەلى سوزبەن جەتكىزۋدە بايانداۋدىڭ ٴتۇرلى تاسىلدەرىنە بارا وتىرىپ، قايتالانباس قالامگەرلەردىڭ ادامي قىرلارىنا، شابىتكەرلىك سىرلارىنا بارلاي بارۋى تابيعيلىقپەن تارقاتىلادى. قالامگەردى تۇستەپ تانۋعا بولار، ٴبىراق ٴتۇسىنۋ قيىن.ٴتۇسىنۋ ٴۇشىن ونىڭ تۇلابويىن تەبىرەنتىپ تۋدىرعان تۋىندىسىن وقۋ كەرەك. جۇرەگىنىڭ لۇپىلىمەن ٴتۇن قاتىپ جازعان دۇنيەنىڭ ٴدىلىن ٴتۇيسىنۋى، سوزىنە ٴسۇيسىنۋى كەرەك. وي مەن يدەيانىڭ استارىن اشۋ سوندا عانا بەتىن بەرمەك. ادەبي پورترەتتەردى جازۋدا قايساردىڭ دىتتەگەنىنە دەمىكتىرمەي جەتكىزەر وسىنداي پايىم پوزيسيانى ۇستانعانى ٴسوزسىز.
بىرگە ٴجۇرىپ، بىرگە تۇرعان فيلوسوف-قالامگەر جومارت ٴابدىحالىقوۆتىڭ «جومارتتىڭ جان تۇكپىرى» ەڭبەكتەرىن ٴسوز ەتكەندە قايسار ونىڭ ٴپالساپاشىل وي ومىرىنە، ساناسىن ىزگى يدەيالار تەربەگەن ساليقالى بولمىسىنا، ازاماتتىعىن بار قىرىنان تانىتاتىن ادامگەرشىلىگىنە، جۇرتىنا جانىمەن شىرىلدايتىن ارلى سوزىنە ۇڭىلەدى. ونىڭ نەنى جازعانىنا ەمەس، قالاي جازعانىنا قىزىعادى، تەرەڭ ٴبىلىم مەن زەرەك ويدىڭ تولعاعىنان تۋعان فيلوسوفيالىق وي ورامدارىنا دەن قويادى. «فيلوسوفياسى جوق حالىق ٴوزى تۋرالى ويلانباعان، ويلامايتىن حالىق. قازاقتى وسىلاي دەسەك، بۇقاردى، شورتانباي، دۋلاتتى قايدا قويامىز. ارىرەك ۇڭىلسەك تە، بەرىرەكتەن ىزدەسەك تە كوز توقتاتىپ، جوباعا جاتقىزاتىن ويشىلدىق ۇلگىسى تابىلاتىنداي. ميفتىك سانا، پرەدفيلوسوفيا، تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن تانىم، ديالەكتيكا – ٴبارىنىڭ نىشانى تۇنىپ تۇر دەسە، بەرگى زامان باسقا بولعان سوڭ، قوزعالىس-قيمىل، ٴوي-ورىس تە جاڭالانۋى كەرەك-اق. قالاي بولعاندا دا ۇمىت-سەنىم جۇتاماسىن دەڭىز. اركىم ٴوز تىرشىلىگىن ويلاۋعا ٴماجبۇر بولاتىن قاتال دا قاتىگەز كۇن تۋدى. ەندى ەشنارسە قۇنسىزدانىپ، قۇر بوسقا جەردە جاتپاۋعا ٴتيىس. ٴبىراق، بۇدان تەك قازاقتىڭ قارابايشىلدىعى، ورىستىڭ پليۋششكينشىلدىگى، باتىستىڭ گوبسەكتەرى مەن تارتيۋفتەرى عانا تۋىنداپ، تىرشىلىكتى تەك شىقبەرمەس شىعايبايلار عانا جايلايدى ەكەن دەپ ويلاۋ قاتە. جانى جومارتتار مەن قولى جومارتتار، نەلەر ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ازاماتتار بۇل جاڭا قوعامدا دا از بولمايدى. سولاردىڭ ٴبىرى بولۋ باقىتى ٴبىزدىڭ ٴارقايسىمىز ٴۇشىن اشىق تۇر. تەك ارەكەت قاجەت، بىرلەسكەن تۇبەگەيلى تۇسىنىك كەرەك. كىمدى كىم قالاي قولداسا دا ودان ەلىمىزگە تيەتىن تۇپكى پايدا ەستەن شىقپاسا دەيمىز»، دەپ ٴبىر قايىرسا، ەندى ٴبىر ٴسات: «بيىك مانساپ، ۇلكەن لاۋازىم ەشكىمگە بەرىك قورعان ەمەس، تەك ەستىلىك، ىسكەرلىگىڭ، ادىلدىك، ازاماتتىعىڭ عانا انىق قورعان… جارىققا قاراعىڭ كەلەدى، جاقسىلىققا سەنگىڭ كەلەدى»، دەپ وقىرمانمەن تولعامدى پايىمدارىمەن ساۋالداسىپ-جاۋاپتاسىپ سىرلاسىپ وتىرۋدى ىزگىلىكتى ارەكەت كورگەن، اقىل مەن سەزىمدى سىناپ كورۋگە قۇشتار ٴىلىمشىل جاننىڭ ومىرلىك كرەدوسى كىم-كىمدى دە ويلانتپاي قويمايدى. قايسار وسىنىڭ بارىنە قازىرگى زاماننىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىندا قاراپ، جومارتتىڭ ومىرگە، ورتاعا، الەۋمەتكە دەگەن پايىم­دارىن ورتاعا ۇسىنا تارازىعا تارتادى. وعان اركىمنىڭ ٴوز بيىگىنەن بايىپتاپ ٴتۇيىپ بارلاۋ جاسايتىنىن بىلەدى. جومارتتىڭ قالامىنىڭ وزىندىك سيپاتتا ٴسوز سارالايتىنى، قاراپايىم دۇنيەلەرگە تەرەڭ تۇسىنۋلەر ارقىلى اقيقاتتىڭ نىساناسىن كورە ٴبىلۋ پاراساتى ٴتانتى ەتەدى. سوندىقتان دا اۋىق-اۋىق ونىڭ تالعامدارىنا قاراپ، تولعامدارىنا جۇگىنەدى. ارينە، وي-سانا ساناتكەرى، پاراساتتى فيلوسوفتى قانداي ساۋال تولعاندىرىپ، قانداي جاۋاپتىڭ جۇيەسى مەن جەبەسى ۇستاتپاي جۇرگەنىن، قوعامدىق فورماسيانىڭ كۇرت وزگەرۋىنە وراي ادامدار پسيحولوگياسىنىڭ ٴتۇرلى كەيىپكە ەنۋىن كورىپ، جاھاندىق جاڭعىرۋ دەگەندى قالاي قابىلداپ، قالاي قورىتقانىن جومارتتىڭ جانىندا جۇزبە-جۇز تىلدەسىپ جۇرگەن قايساردىڭ بىلە ٴتۇسىپ، كۋاگەر بولعانى كۇمانسىز. جاندۇنيەسى بولەك، ٴداۋىر بولمىسىن سەزىنۋى مەن ٴسىڭىرۋى دارا، ەلدىڭ قامىن ەلەكتەن وتكىزۋى ەرەك، ٴتىپتى الەۋمەت اينالاسىنا ەستەتيكالىق تۇرعىدان قارايتىن سابىرلى قالپىنان اينىمايتىن جومارتتىڭ جان تۇكپىرىنە ايتقان سوزدەرى مەن ويلارى ارقىلى جەتپەك بولادى قايسار. وسى قايسار قۇشتارلىقتىڭ ارقاسىندا فيلوسوفتىڭ جان الەمىن بارلاپ، استارلى اقيقاتىن اشا تۇسەدى، ويىن تۇيسىنە، تۇيىندەرىن تاپ باسىپ ساناسىنا سىڭىرە وقيدى. كەيىپكەرىنىڭ «شاربولات سەنىم»، «101 تولعام 1001 ٴتۇيىن» اتتى فيلوسوفيالىق-پۋبليسيستيكالىق تۋىندىلارىن وسىلاي تاۋەلسىز وي-سانا، رۋحاني-ەستەتيكالىق پايى­م تۇرعىسىندا تولعايدى. كىتاپتاردىڭ «ايرىقشا ٴبىر ەرەكشەلىگى، قازىرگى الەۋمەتتىك احۋال، مادەني-رۋحاني ٴۇردىس، ادامي بولمىس سىرى، تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بۇگىنى، دەموكراتيا جاعدايىنا بايلانىستى وي تەزىنە سالىنىپ ورىمدەلۋىندە» دەپ تۇجىرىم جاسايدى.
ومىرشەڭ دە ٴورشىل اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ جايىنداعى «كەڭدىك پەن كەمەلدىك» ادەبي اڭگىمەسى وتە قىزعىلىقتى وقىلاتىنىن باسا ايتقانىمىز لازىم. اقىن مىنەزىندەگى وزگەگە ۇقسامايتىن قايسارلىق، وتكىرلىك، بەتكە ايتار باتىلدىق ونىڭ پوەزياسىنىڭ ايبىنى مەن ايدىنىن اشا تۇسەتىنىن، قازاقى پەيىلمەن، ۇلتتىق اڭسار، ۇمىتپەن ورىلەتىنىنە كوز جەتكىزەدى… «اۋەزدىك پەن اۋەندىلىك ۇندەستىگىن تاپ باسۋ، ۋاقىت بيلىگىن باعامداۋ، شىندىق پەن اقيقاتقا جۇگىنۋ، ۇلتتىق ٴتىلدىڭ سيقىرىنا توياتتانۋ، ٴتىلدىڭ تەرەڭىنە ٴۇڭىلۋ، وبرازدى ويلاۋ شىنايىلىعىنا بويلاۋ، اقىندىق قۇبىلىستىڭ وزىندىك مىنەزبەن سۋارىلعان تەكتىلىگىن مويىنداۋ، ت.ب. تالانت قىرلارىن تۇيسىنە دە تۇسىنە ٴبىلۋ شارت. سوندا عانا اقىننىڭ كەڭدىگى مەن كەمەلدىگىنىڭ كوكجيەگى ساعىمنان گورى، ساعىندىرعان ساباتتى كوگالداي ىنتىقتىرا تارتارى انىق»، دەپ كەڭشىلىك پوەزياسىنىڭ لەيتموتيۆ كرەدوسىنىڭ كارتاسىن جايادى. ٴارى قاراي ٴوز ۇيعارىمىن ٴوزى دىتتەپ… «تالانت ٴتاڭىر سىيى دەسەك، باستاپقى قادام مەن باستىققان تۇسىنداعى ٴىنجۋ-مارجان ۇزىكتەرىنەن ورشەلەنە ٴوسۋ ۇدەرىسىن اڭعارامىز. قاي ولەڭىن الماڭىز زامان، قوعام، ادام، الەۋەت استارلارىنىڭ ٴتىنى اجىراماستاي تۇزىلگەن. دەمەك، ٴداۋىر ۋاقىتپەن قاناتتاسقان ۇلت اقىنى ەلدىك مۇراتتاردى ەنشىلەي بىلۋىمەن دارالانادى. ٴتىپتى، كىتاپتارىنىڭ اتاۋلارىنان-اق تاقىرىپ كەڭدىگى، كەمەلدىك كوكجيەگى ايقىندالعان. ايتالىق «ىڭكار دۇنيە»، «ٴدۇبىرلى داۋرەن»، «كوكتەم كوكجيەگى»، «ٴسارۋار»، «زامانداس سىرى»، «اۋىل مەن استانا»، «قاسيەتتى قاس-قاعىم»، «بالالىق شاق باللادالارى»، «ٴداۋىر داستان»، دەپ ناقتىلاي تۇيەدى. پوەزياسىنان كەيىن پروزاسىنا دا ۇلكەن سۇيىسپەنشىلىكپەن ٴتانتى بولعانىن راقاتتانا ايتادى، پروزاسىنىڭ ٴوزى مىق شەگەدەي مىنەزدىلىگىن پاش ەتەدى، كوركەم دۇنيەدەي وقىلاتىنىن ويعا ورالتادى. جازعاندارى مەيلى سۋرەتتەمە مە، كوسەمسوز بە، وچەرك پە، قاز-قالپىندا ما – قۇنارلى ٴتىلدىڭ قۇنداعىنان شىققانداي سىرلى دا شۋاقتى ەدى دەپ اعىنان جارىلادى.
«كولبەڭدەگەن كولەڭكەلەر كىمدىكى؟» دەگەن ادەبي پورترەتتىڭ كەيىپكەرى تالانتتى قالامگەر تۇرىسبەك ساۋكەتاي. مۇنداعى اڭگىمەنىڭ ٴورىمىن قايسار وزىنشە ٴبىر ساۋال قويا وتىرىپ، وعان جاۋاپ ىزدەي ٴۇڭىلىپ، ويلانىپ تاڭدانىپ تاراتا اشۋعا ۇمتىلادى. كوكەيگە كۇلتەلى وي تاستاپ، وزەگىنە وزىنشە سانا ساۋلەسىن تۇسىرۋگە تۇسىنىپ-تۇيسىنۋگە يشارا جاسايدى. سونىسى مىناداي ٴتۇيىن.. كولەڭكەلەر پاتشالىعى وقىرماندارىن تاپقان ورايلى دۇنيە. ويلى پەرنە، سىرلى ساعاق. ٴدىر ەتكىزەر سەزىمگە باي. قورقىنىشى مەن ۇرەيى قولامتاسىندا مۇلدە ٴوشىپ بولماعانى تاعى سەزىلەدى. وقىپ وتىرىپ كەيىپكەر تاعدىرىمەن تامىرلاسىپ كەتەسىڭ، ورمەكشىدەي ٴورىپ جۇرگەن كولەڭكەلەردى بايقاپ، مىنا ومىرگە كەلگەنىڭە وكىنەسىڭ. نەمەسە كىتاپتى وقي، توقي وتىرىپ كولەڭكەلەر كەمەسىمەن ٴجۇزىپ جۇرگەندەي ويعا كەنەلەسىڭ. كولەڭكەلەر پاتشالىعىنداعى كومەسكى ىزدەردەن سىر ٴتۇيىپ، سىرالعى بولا باستاعانىڭدى اڭعارماي دا قالاسىڭ. سەبەبى، مىنا ٴومىرىڭنىڭ ٴجۇزىن جاپقان كولەڭكەلەردى ٴبىر دەممەن ۇرلەپ، ارشىعان جۇمىرتقاداي اپپاق ەتە قويۋ مۇمكىن بولماسا دا كۇنگەيگە جونىڭدى جىلىتىپ، السىرەگەن ٴالىڭدى جيناپ، كومەسكىلەنگەن پەردەنى ىسىرىپ تاستاۋعا تالپىناتىنىڭ زاڭدى شىعار. ٴسويتىپ، كەيىپكەرىڭمەن جاقتاسىپ، كولەڭكەلەرمەن شايقاسىپ، ونەتىن دە، ونبەيتىن دە ىسكە شاتىلىپ كەتە باراسىڭ. ٴبارىبىر كولەڭكەسىز ٴومىر سۇرۋگە بولمايدى ەكەن… كولەڭكەسىز دۇنيە عاپىل ەكەن»، – دەپ شىعارمانىڭ استارىن، پسيحولوگيالىق-فيلوسوفيالىق ارحيتەكتونيكاسىن اشىپ كورسەتە ٴبىلۋى قايسار قالامىنىڭ تەرەڭ بويلاعىشتىعىن، جازۋشىنىڭ جازۋ الەمىن تانىعىشتىعىن بايقاتىپ قانا قويمايدى، لوگيكالىق بايىبىنا باس يگىزەدى.
تۇرلاۋلى جىلدار مەن تاعدىرلى ادامدار جايلى سىر شەرتەر سەگىز تومدىق قايسار قالامىن بار قىرىنان تانىتادى. ونىڭ تىنباي جازاتىنى، سول جازۋعا تۇبەگەيلى بەرىلگەندىگى، قالام تەرىنەن قاناعات تابار ەڭبەكقورلىعى ٴتانتى ەتەدى. شىعارمالارىمەن قاتار ادامدارمەن جازىسقان حاتتارى، كۇندەلىكتەرىنە دەيىن تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ جۇيە-جۇيەسىمەن جيناقتاپ بەرۋى ٴوز ەڭبەگىنە دەگەن قۇرمەتتىڭ بىرەگەي ۇلگىسىندەي كورىنەدى.
ەرەسەن ەڭبەك تە لايىقتى باعالانىپتى. قازاقستان جۋرناليستەر وداعى م.دۋلاتوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، «ەرەن ەڭبەگى ٴۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى، تورعاي قالاسىنىڭ جانە جانگەلدين اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، حالىقارالىق «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. مىنە، وسىنىڭ ٴبارى ونىڭ ٴومىر جولى.

بۇل جول سوناۋ ارمانعا تولى اقبۇلاق كۇندەرى ۇمىتىلماس الپىسىنشى جىلداردان باستالعان. – ٴيا، بۇدان ەلۋ ٴۇش جىل بۇرىن، دالىرەك ايتساق «قازاقستان پيونەرى» («ۇلان») گازەتىنىڭ 1962 جىلدىڭ ز قاڭتار كۇنگى نومىرىندە «قىسقا حابارلار» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانعان سەگىز جولدىق ماقالاسىنان باستاۋ العان ەكەن. الدىمىزداعى ايقارا اشۋلى پيونەر گازەتىنىڭ اسەم بوياۋلى بەتى الىستاعى تورعايدان جەتكەن جاس تالاپتىڭ جۇرەك ٴلۇپىلىن وسىلاي بەرىپتى. مىنە، قايسار دوستىڭ قايسارلىعى دا، ٴساتتى سامعاۋى دا وسىدان كورىنىپ-اق تۇر.
تاعدىر وعان سيمۆوليكالىق سىي جاساپتى: سەگىز جولدان سەگىز تومعا دەيىن! ٴتىل ۇشىنا ۇيىرىلە كەتەر ٴۋاجدى ٴسوز. ويدان شىعارىلعان ەمەس. ٴومىردىڭ ٴوزى تۋعىزعان لەپتى ٴسوز، ىزەتتى وي.
قايسار قالامىنىڭ قارا تەرى مەن قارىمىن وسىعان قاراپ-اق بايىپتاۋعا دا،باعالاۋعا دا بولادى.
سەگىز تومدى جيىپ قويىپ قاراپ وتىرعان قايسار جوق.
جازىپ جاتىر.
قالامىڭ قولىڭنان تۇسپەگەي…

 

 

جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ،
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.

الماتى.
 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي