BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

سارىشولاق (اڭگىمە) - مۇرات الماسبەك ۇلى

استانا. 14 ٴساۋىر. baq.kz – تاڭەرتەڭگى شايىن تەز ىشكەن قۇمىرتاس تورى الا اتقا ەر سالدى. جولشىباي قارا جىمعا قۇرعان تۇزاعىنا سوعىپ ەدى، لاقتاي ور قويان ٴتۇسىپتى. جاقسى ىرىمعا بالاپ، جەلدىرتە جونەلدى. كوپ وتپەي بۇيرا قالپاقتى بوز تالداردىڭ اراسىنان سوپاڭ ەتىپ شىعا كەلگەن ول، تاستاق جازىقتى قيعاشتاي كەسىپ، سەكسەۋىل، جىڭعىلى جارىسا وسكەن بىدىرماق اق قۇمداردىڭ اراسىنا ٴىلىندى.  

كوزەۋلى جەر وسى. مال ورىسىنەن اۋلاق، سالما-سالما قۇم القابى ۇساق اڭعا اتاپ سوققان ٴوڭىر. قۇمىرتاس ٴۇستى جازىقايلاۋ توبەگە كوتەرىلدى. ەداۋىر ەڭسەلى، جەل قاقتى ورىن ەكەن. ماڭايىنا از سىعىرايا قاراپ، كوز مولشەر جاساپ العان سوڭ اسىقپاي اتتان ٴتۇستى. توڭىرەك تىم-تىرىس. سۋىق تۇننەن توڭازىپ شىققان دالا ٴالى بۇيىعۋلى. ارقان بويى كوتەرلىگەن كۇننىڭ سارعىش ساۋلەسى اڭشىنىڭ بەلىندەگى ساقينالى قىننىڭ جەزىنە شاعىلىسىپ جالت-جۇلت ەتە قالدى. تىزگىنى ەردىڭ قاسىنا ٴىلۋلى تورى الا تاپجىلماي تۇر.

قۇمىرتاس ات بەلىنە ارتا سالعان تەرى قورجىننان تەرمە باۋدىڭ جىبىنەن شارشى كوزدەپ توقىلعان تور الىپ شىقتى. جولدا ٴبىر قولتىققا تاياۋ شىبىق كەسىپ العان. قۇم توبەنىڭ تەپسەڭدەۋ تۇسىنا سولاردى اينالدىرا شانشي باستادى. كەرەگە بويىنان بيىك، ۇيشىكتىڭ ورنىنداي شەڭبەر جاسادى. سوسىن، قۇلاعى ات قولتىعىن سوعا، قانجىعادا سالاقتاپ تۇرعان قوياننىڭ سانىن-سان، قولىن-قول قىلىپ پىشاقپەن ٴبىر-بىر تارتتى دا، ۇلى دەنەسىن بولەك قالدىردى. قورجىننىڭ ەندى ٴبىر قۋىسىنان باسى قىلتيعان قارعانى سۋىرىپ الىپ، ۇيشىكتىڭ شەتىنە اياعىنان بايلادى. ونى كەشە كۇرەسىنگە قاقپان قۇرىپ ۇستاپ العان. قوياندى قارعادان الىستاۋ تاتساپ، ٴبىر سانىن عانا الدىنا لاقتىردى. اينالاسىنا جالتاق-جالتاق قاراپ العان ول دالپىلداي بارىپ، ساندى شوقۋعا كىرىستى.

اڭشى توردى شىبىققا كۇرگەيلەي ۇستاپ، بايلاپ تاستادى. استىن ٴۇش كەرەگە كوگى اشىق قالدىردى. كانىگى كوز جاڭىلماپتى. شانشىعان شىبىقتارعا تور ٴدال قونا كەتكەنى. توردىڭ ەتەگىنەن ىشقىرلاپ تارتقان ٴجىپتىڭ ٴبىر ۇشىن سەكسەۋىلدىڭ بوس تومارىنا تاعا سالدى. شىرعا دايىن. ەندى تەزىرەك بوي جاسىرعان دۇرىس. اسىقسا، بەسىنگە قاراي ٴبىر بايقاستاپ قويادى. بولماسا، ەرتەڭ ٴبىر سوعىپ كەتەر.

اققۇمنان الىستاپ، تال ىشىنە كىرە بەرگەن اڭشىنىڭ كوزى زاۋدەعالام اسپان بيىگىندە بۇلدىراعان قارا نوقاتتى شالدى. تىم شىرقاۋدان كورىنەدى. تورى الانىڭ تىزگىنىن تەجەپ، ۇزاق تەسىلدى. قارا نوقات جاقىنداپ، ماڭداي تۇسىنا تاياعاندا، جۇرەگى اتقاقتاپ كەتكەندەي بولدى. «جانۋار، جازىققا سيرەك تۇسەتىن قۇس قوي مىناۋ، تاۋدا بوران بولعان-اۋ شاماسى» دەدى تولقي كۇبىرلەپ. دەرەۋ اتتان ٴتۇستى دە، تالدى جابىتتاپ، باسپالاي قارادى. بۇركىت كەربەز قالىقتاپ، تور قۇرعان تۇسقا بارعان سەكىلدى. «ٴيا، ٴسات، ٴيا ارۋاق!» دەپ ىشتەي ٴجۇز قايتارا سيىنعان ول سىعالاپ تۇرعان تالدان ون نەشە قادام الىستاپ، ۇساق قاراعانداردىڭ اراسىنا كىرىپ كەتكەنىن بايقاماي قالعان. ٴبىراق، قانشا تالدىرا قاراعانىمەن «ٴمولىت» ەتىپ شىعىپ، لەزدە كىرپىك ۇشىنا تاراپ كەتكەن ٴبىر تامشى قۋانىش جاسىنداي قۇس تا كوزدەن عايىپ بولىپتى. اق شاربى بۇلتتى ايقارا تاققان كوك اسپان تىپ-تىنىش.

«ياپىراي، كورىپ قالعان بولدى عوي» دەپ وكىنگەن اڭشى، تورعاي ۇستايتىن بالاداي تىم سابىرسىزدانىپ كەتكەنىنە كەيىدى. كوڭىلى الا قىزىپ، قولىنداعى قۇسىن ۇشىرىپ العاننان جامان جۇدەدى. سوسىن، تورى الانىڭ ەرىن دەرەۋ سىپىرىپ، بۇركەۋ تالدىڭ تۇبىنە قورجىن-قوسقالاڭىمەن تىعا سالدى. اتتى شىلبىرىن سۇيرەتىپ بوس قويدى. ٴوزى دە «جالپ» ەتىپ، ەردىڭ جانىنا وتىرا كەتكەن. تاقات قىلا الماي، قايتا اتىپ تۇرەگەلدى. باسىن قىلتيتىپ، تور قۇرعان جاققا قاراعانى سول ەدى، كوزى «جارق» ەتتى. بۇركىت قايتا ۇشىپ كەلە جاتىر. ول ساسقالاقتاپ تالعا دالدالاندى. قىراننىڭ قانات سۋىلى مەن پىشتاكتاعان داۋىسى ٴدال توبەسىنەن ەستىلگەندەي بۇعىپ بارادى. وسى كەزدە قاپەرسىز جايىلىپ تۇرعان تورى الا ات باسىن جەردەن ج ۇلىپ الىپ، قۇلاعىن تىگە قالدى. قۇمىرتاس تا ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ، اققۇم جاققا اسىعا كوز تىگىپ ەدى، بۇركىت شىڭ باسىنان لاقتىرعان تاستاي تومەنگە زىمقاپ بارادى ەكەن. «ٴتۇستى، ٴتۇستى» دەپ ايقايلاپ جىبەرە جازدادى اڭشى. «ويپىراي، قالاي تىك شانشىلادى پالەكەتىڭ. تەبىنى تەنتەك قوي ٴوزى، اراندالىپ قالار ما ەكەن» دەدى جاساۋراعان كوزىن ٴسۇرتىپ تاستاپ. ەسى شىققان ول ەندى اتى مەن ەردىڭ ورتاسىندا ارى ٴبىر، بەرى ٴبىر جۇگىردى. جاڭاعى پەرى توردى دال-دۇل قىلىپ، تۇڭعيىق اسپانعا قايتا ٴسىڭىپ جوعالاتىنداي. اقىرى اتىن قۇيقالاقتاي ەرتتەپ ٴمىندى دە، اققۇمعا قاراي تۇرا شاپتى.

قاقپان، تۇزاق سەكىلدى قوڭتورعاي اڭشىلىققا ماپانداي بولعانىمەن، تورى الا جىلدىم جىلقى ەمەس بولاتىن. ونىڭ كۇزدى كۇنگى سۋىردىڭ ايعىرىنداي توڭقالاڭداعان شابىسىمەن جەتكەنشە، يەسىنىڭ دەگبىرى قالمادى. سەڭسەڭ تىماعى جالباڭداپ، ەكى ەتەگى دالاقتاپ، اتتان بۇرىن ٴوزى ۇشىپ جەتەردەي ۇتمىلادى. ۇستى-ۇستىنە توپەلەگەن مۇنداي قامشى كورمەگەن تورى الا دا، ٴوزىنىڭ جىلقى بولىپ جارالعانىنا ٴدال وسى جولى وكىنگەندەي. قوس قۇلاعىن جىمقىرىپ الىپ، بار ەكپىنىمەن سىرقىراتتى-اي كەلىپ.

ايتقانداي، قۇم توبەنىڭ ٴۇستى اپتەر-تاپتەر ەكەن. توردى شىبىقتارىمەن قوسا ج ۇلىپ، اناداي جەرگە اپارىپ تاستاعان ٴبىر كەۋسىننىڭ سۇلباسى قارايادى. ونىڭ مەلجەمدى توپانىن كورگەننەن-اق، قۇمىرتاستىڭ كوڭىلى توياتتاپ سالا بەردى. تورعا ۇمار-جۇمار ورالىپ، قاناتىن سەرپۋگە شاماسى كەلمەي جاتسا دا، ادام جاقىنداعانىن سەزگەن سارجون بۇركىت اۋزىن اشا ىسىلداپ، قاتتى ايبار شەكتى. وكىنىش پەن اشۋدان جانتالاسا جۇلقىنىپ، تىپىرلاي تەپكىلەنەدى. شىرماۋىقشا ورالعان تور دىڭكەسىن قۇرتىپ، ونە بويىن بۋىپ تاستاعان. اڭشى ول اۋزىن اشا ايبات تانىتقاندا تىلىنە كوزى تۇسە كەتتى. «قانعا تويماس قارا ٴتىلدىڭ ٴوزى ەكەن» دەدى ىشىنەن قايران قالىپ. سوسىن شاپشاڭ قيمىلداپ، قۇستى ٴبىر قولىمەن وراي قۇشاقتادى دا، «سارت» ەتكىزىپ توماعانى كيگىزىپ جىبەردى. جاڭا تۋعان بالانى ۇستاعاننان بەتەر قوپالدانعان قۇمىرتاس، «ا، قۇداي ٴوزىڭ جار بول!» دەپ بۇركىتتى توردان شىعارا باستادى. شەشىپ جاتقاندا بايقادى، ساندارى دا قاتقان قايىڭ شوقپاردىڭ سابىنداي سوم ەكەن. ۇستاپ ەدى، الاقانىن كەردى.

توردان بوساعان «ولجاسىن» قالىڭ كۇپىسىنە وراپ العان ول ەندى ٴسال تىنىستادى. «قالايدان قالاي بولدى» دەگەندەي، اڭشىعا ٴتان ۇقىپتىلىقپەن اينالاسىنا ٴساپ سالا قاراعان. جاڭاعى القىن-جۇلقىندا بايقاماپتى، تۇمسىعى ٴىستيىپ، القىم ٴجۇنى بوبىراعان قارعانىڭ باسى ٴبىر بولەك، شيدەي اياعى سوزىلىپ، قاناتى ۇيپالانعان دەنەسى ٴبىر بولەك قالىپتى. قوياننىڭ جۇمساق سان ەتىنە ەندى اۋزى تيگەن باقىتتى شاعى ۇزاققا بارماسا كەرەك. ەزۋىنەن جۇتىپ ۇلگىرمەگەن سىلەمەيلى ەتتىڭ ٴبىر ۇشى قىلتيادى. اياعى بايلاۋلى سورلىنى «ۇشىپ كەتە قويمادىڭ» دەپ قاھارلانعان قىران باسىن ج ۇلىپ الىپ، لاقتىرىپ تاستاپتى. «اپىراۋ، بۇركىتتىڭ جەمتىگىنە دە جاراماعان ەكەن-اۋ مىنا جازعان» دەدى قۇمىرتاس وعان ناراۋ كوز تاستاپ.

اڭشىنىڭ كوڭىلى باياشات. بۇدان ٴارى قۇسبەگى دەگەن مىندەتتى ارقالاماق. ٴاسىلى، بۇركىتتى دە بابىن تاپقان كىسى سالادى. ايتپەسە، اتتىڭ تەرىن، ادامنىڭ ەڭبەگىن ەش قىلعان قۇر سارپالداڭنان باسقا بەرەرى جوق. قۇمىرتاس بۇركىت بابىنان قاراجاياۋ ەمەس. اكەسى دە ايتۋلى ساياتشى بولعان. ٴقازىر جاسى ۇلعايىپ، دەنساۋلىق سىر بەرگەن سوڭ توقتاتتى. اكە جولىن جالعاپ كەتە الماعان ول، وسى كۇنگە دەيىن قۇس سالۋعا ونشا ق ۇلىقتى بولماي تارتىنىپ كەلدى. بۇركىت كوتەرگەننەن گورى، قاقپان قانداعان اڭشىلىعى قىزىق كورىنەتىن. ٴبىراق، بويىنداعى تۇقىمنان بىتكەن قۇسبەگىلىك ونەردىڭ قانى تاسىپ جاتاتىن. ٴوزى سالىنىپ ساياتشىلىق قۇرماسا دا، قۇس ۇستاعان «مەن، مەن مىنىسكەرمىن» دەيتىندەر ەسكەرمەيتىن توسىن كەڭەس ايتىپ، نەبىر شوراياق قۇسبەگىلەردى شۇلعىتىپ تاستايتىن. بىلتىردان بەرى قۇدىرەتشە، قۇس سالۋعا ٴوزى دە ىقىلاس تانىتا باستادى. دەسە دە، كوڭىلىندەگىدەي كەشكىل باس، كەرەگە قانات كەزىكپەي بەتى قايتا بەرگەن. ەندى مىنە، اياق استىنان جولى بولىپ، جومارت اسپان ىزدەگەن جوعىن تورىنا اكەلىپ «توپ» ەتكىزدى.

*******

قۇمىرتاس بۇركىتتى ٴۇش كۇن ىرعاققا وتىرعىزدى. ٴتورتىنشى تاۋلىكتە قالجىراپ، تۇمسىعىنان شانشىلا قۇلاعان قۇستى تۇيە ٴجۇن كۇپىسىنە وراپ، ۇيىقتاتىپ تاستادى. ونىسى – يەسىنىڭ يىسىنە بوي ۇيرەتە بەرسىن دەگەنى.

ەرتەڭىندە ۇيقىسى قانعان بۇركىتىن تۇعىرعا قوندىردى. «ٴدۇر-دۇر» سىلكىنگەن قىراننىڭ جون-ارقاسىن سيپاپ، قانات-قۇيرىعىن تاراپ، ۇيىرلەستىرە باستادى. ۇستاعانى ٴتۇز قۇسى بولسا دا، قاسارىسىپ، كوپ شارگەزدىك تانىتقان جوق. مىنەزدى، سابىرلى كورىنەدى. قۇمىرتاس ونىڭ بويىنداعى قىراندىق بەلگىسىن توردان بوساتقاندا-اق بايقاعان. كوڭىلدەگى بيىك ولشەمگە ٴبارى سيىپ تۇر. موينىن قىلتىڭ-قىلتىڭ ەتكىزگەندە، جىلان باستاعى شۇڭىرەك قىزىل كوزى وڭمەنىڭنەن وتەدى. قادالعان جەردەن قان، جارماسقان تۇستان جان الماي تىنبايتىن ناعىز قانشەگىردىڭ سۇرقى.

قۇمىرتاستىڭ ۇستاپ اكەلگەن بۇركىتىنە اكەسى دە قاتتى قىزىقتى. جەلپىنىپ، ٴجۇزى نۇرلانىپ، قىراننىڭ الدىن-ارتىن بىرنەشە اينالىپ ٴوتتى. «اي، جانۋارىم-اي! وڭاي قولعا تۇسپەيتىن كەسپەلتەك شوڭگەل سارى عوي مىناۋ! بۇيىرسا، قىلىش تۇمسىق قىرىپسالدىڭ ٴوزى بولعالى تۇر» دەپ ٴبىر توقتادى. سودان بۇركىتتىڭ ٴدال قارسى الدىنا مالداس قۇرىپ وتىرا قالىپ، ارى قاراي سويلەپ كەتتى. «قالىڭ توپشىلى، شالقاق ٴتوستى تۇرقى بولەك-اق ەكەن. كۇڭگەيدىڭ جەل مەن جاڭبىر، كۇن مۇجىگەن تاسىنداي قوجىر، تالتاق اياقتارىن كوردىڭ بە؟!. قايتپاس كۇشتىڭ قارىمى بار. اسىرەسە، تەمىردەي تۇياقتارىنىڭ جانىنداعى قوبىشانىڭ ەكى شەتى پىشاقتىڭ جۇزىندەي قىرلى. انە، تۇياق ساۋساعىنىڭ ۇستىندەگى شودىرايىپ بولەك تۇرعان بۋىن-بۋىن تاستاردى سانا. تۇپ-تۋرا بەسەۋ. جەمباسار عانا ەمەس، سىعىم مەن شەڭگەل، تەگەۋرىندە دە سونداي بەس بولات تاس. تابانى قىشىرلى، كوبەنىڭ بۇيىرىندەگى بەزى ٴبۇدىرلى». قۇمىرتاس قيسسا تىڭداعان بالاداي وعان قۇلاي قيسايىپ الىپتى. كەنەت اكەسى ورنىنان جەڭىل تۇرىپ، قولىمەن قۇستىڭ ارقاسىنان نىعارلاي باستى. «كوردىڭ بە، بۇگىلۋ، ٴيىلۋ دەگەن جوق. مىنا، قوس شالعى دا ايقاسا بارىپ، بايالى قۇيرىقتى جاۋىپ تۇر. ٴون بويىنداعى سار جىلتىر ٴجۇننىڭ تەڭبىلى تەرەك جاپىراعىنان دا زور. بۇل دا ناعىز قىراننىڭ بەلگىسى» دەپ تاعى تىنىستادى. سوسىن، بالاسىنا ريزا كەيىپپەن قاراپ تۇردى دا «ەتى جاقسى، سەمىز. ٴبىراق، مىناۋىڭ كۇي تالعامايتىن جانۋار. اقجەم بەرەمىن دەپ ارىقتاتىپ الىپ جۇرمە. ساربورتپەمەن دە سۋىن تاباسىڭ. قايىرۋىن كەلتىرسەڭ، مەسەلىڭدى قايتارمايتىن قىرانىم وسى دەي بەر»، – دەدى تاياقتاي ساۋساقتارىمەن ايىر ساقالىن كۇلىمسىرەي تاراپ. وسىلاي دەپ بۇرىلىپ جۇرە بەردى دە، قايتا قايىرىلدى. «قوياسىن قامىستىڭ ۇلپىلدەگىمەن تۇسىرسەڭ دە بولادى. سۋ ىشكىزگەنگە قۇمايدىڭ قانات سۇيەگىنەن گورى مىناۋ جاقسى». ول باعانادان ۇستاپ جۇرگەن تىرنانىڭ قۋ جىلىنشىگىن ۇسىندى «تاعى كەرەك دۇنيەلەرىڭ بولسا ايتارسىڭ. ۇيدە كەيبىر زاتتار بوسقا تۇر عوي، ەندى قۇس سالىپ جاتپاعان سوڭ ماعان كەرەگى دە جوق» دەدى. داۋىسىندا ەندى، دۇبىرگە ەلىتكەن سەرپىلىستەن گورى، داۋرەنى وتكەن وكىنىشتىڭ سىزى باسىم. قۇمىرتاس اكەسىنىڭ سوڭىنان ٴۇنسىز قاراپ، ٴبىراز تۇردى.

قۇس قولعا تەز ۇيرەندى. ٴبىر قاراعاندا، اۋىلعا دا، ادامعا دا باۋىر باسقانداي بەينە تانىتتى. يەسى ونى دالبايعا ٴتۇسىرىپ اۋرەلەگەن جوق. ەنەسىنەن ٴتالىم كورىپ، ارى قاراي ٴتۇز تاربيەلەگەن ۇياباسار تاستۇلەككە باپ قانا كەرەك بولاتىن. ەتىن ارىلتىپ، ٴىشىن تازالاپ، ابدەن اق ساڭعىرىق بولعاندا اۋزىن تۇمىلدىرىقتاعان قارساققا سالىپ ەدى، «ٴشۇ» دەگەندە ٴبۇرىپ ٴتۇستى. قۇسىنىڭ الىمدىلىعىنا ٴتانتى بولعان قۇمىرتاستىڭ كوڭىلى ٴوسىپ، قاناتتانىپ قالدى. ەندى تەك، تاقاۋ قالعان سايات مەزگىلىن اسىعا كۇتتى.

*******

قاراشا ورتاسىنان اۋىپ، قار ٴبىر جاۋعاندا قۇمىرتاس تا ارۋاققا سيىنىپ، العاشقى قانسونارعا شىقتى. استىندا قار سۋىمەن قويا بەرىپ، جاقىندا ۇستاعان جۇيرىك اقتاڭگەر. ەتى قاتقان سايگۇلىك جەر-سۋدى باسار ەمەس. يەسىنىڭ جانىنا بالاعان جەلقاناتى. بۇرىن ساياتقا مىنىلمەگەن جانۋار بۇركىت الدىرماي ٴبىراز اۋرەلەگەن. اقىرى كوندى. قانجىعاعا سالاقتاتىپ قارساق بايلاپ تا ۇيرەتتى.

باسىنا جەڭىل پۇشپاق تىماق كيىپ، تۇيە ٴجۇن كۇپىسىن تەرى شالبارعا سىپتىعىرلانا شالبارلانعان قۇمىرتاس اقتاڭگەرمەن شەرتە اياڭداپ الدا كەلەدى. سىرتىنداعى سەڭسەڭ ىشىكتىڭ ٴوڭىرىن اشىپ تاستاعان. قاسىندا وسى ماڭايدىڭ جاس قۇسبەگىلەرى – ٴابىلقاس پەن توشتىباي. بىر-ەكى قاعۋشى، قوسشى جىگىتتەر بار.

بۇلار كوپ ۇزاماي ٴبىر ىزگە كەز بولا كەتتى. «تۇلكى، وسى جاڭا عانا ٴجۇرىپتى» دەدى ٴابىلقاس ىزگە ٴۇڭىلىپ.

– وندا بيىككە تارتايىق.
– قاعۋشىلار ىزگە ٴتۇسسىن!
ساياتشىلار الداعى توبەگە ۇمتىلدى.

قۇمىرتاستىڭ كوڭىلى قوبالجۋلى. «قالاي بولار ەكەن!؟». ىشتەي تارتىنۋ بار. «تۇسپەي قويىپ، بەتىم قايتپاي ما؟». وندايدا اكەسى ەسىنە ٴتۇسىپ ۇيالىپ كەتەدى. «ٴاي، سەن وسى قاقپانىڭدى قۇرىپ جۇرە بەرمەدىڭ بە!» دەيتىن سەكىلدى سالقىن قاراپ.

راسىندا، تۇلكى جاقىن ماڭدا ەكەن. قاعۋشىلار جايداق جىلعانى ورلەپ توقىم ۇرىپ ەدى، ماي قاراعاننىڭ تۇبىنەن ور قىزىل ىتقي جونەلدى. تۇندە عانا جاۋىپ باسىلعان ۋىزداي اق مامىق قاردى ٴبىر شوق قىزىل وتتاي ٴتىلىپ، لاۋلاپ بارادى. ونسىز دا تۇنىق اۋادا شىراداي جانىپ، تاڭعى ٴتاتتى ۇيقىداعى ارۋدىڭ اق تورعىن دەنەسىندەي كەرىلىپ جاتقان سۇلۋ دالاعا اربالىپ كەلە جاتقان كوزدەردىڭ قۇرتىن قوزدىرىپ، جەلىكتىرىپ اكەتتى.

– پاي، پاي!
– ناعىز التايى قىزىلدىڭ ٴوزى!
– قانە، توماعا تارتىڭىز! شوڭگەل سارىنى دا بايقاپ كورەيىك...

جاستارى كىشى ٴابىلقاس پەن توشتىباي قۇمىرتاسقا جول ۇسىندى. ايعاي شىعىپ، تۇلكى قاشقالى قولىنداعى كەسپەلتەك سارى «ساڭق» ەتە پىشتاكتاپ، تۇڭىلىكتەي قاناتىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرگەن. قىزىققا ەلىككەن قۇمىرتاس ٴبارىن ۇمىتتى. «ٴيا، ٴسات!» دەپ بۇركىتتىڭ توماعاسىن ج ۇلىپ الدى. بەت الدىنان تەڭىزدەي اق جايقىن دالا «لاپ» ەتكەن شوڭگەل سارىنىڭ شوقتاي قىزارىپ العان كوز جانارى، قىزىل وتتاي الاۋلاپ بارا جاتقان تۇلكى جۇنىنە شاعىلىسىپ، قانقۇمار ٴبىر ەسىرىك ۇشقىن «جارق» ەتكەندەي بولدى. يەسىنىڭ قولىن سەرپە كوتەرىلگەن ول جەر باۋىرلاماي بيىكتەپ كەتتى. «اپىراي، مىناۋ قايتەدى» دەگەنشە تۇلكىنىڭ ۇستىنە ٴتونىپ قالىپ ەدى. الايدا، ول جاۋىنا بىردەن تۇسپەدى. دوعا ٴتارىزدى جارتى شەڭبەر جاساپ، الدىنان وراي شىقتى دا، كەنەت اسپانعا تىك شانشىلىپ، ىلەزدە تومەنگە قاراي جەبەدەي زاۋلادى.

– ويپىراي، ويپىراي!
– جازىم بولار ما ەكەن؟!.

بۇركىت ٴبىر وتاۋ قاردى «بۇرق» ەتكىزىپ تۇسكەندە، قۇمىرتاس تا اتىن تەبىنىپ قالدى. شوڭگەل سارىشا ۇشپادى دەمەسەڭ، بۇتا-بۇرگەن، وي-شۇڭقىردا جازىق جەردەي جۇيىتكىگەن اقتاڭگەر ۇلپا قاردى دودىراتا ەسىپ، اق توزاڭنىڭ اراسىندا ايقاس مايدانىنا لەزدە جەتىپ ۇلگەرگەن. كەلە قارعىپ تۇسكەن قۇسبەگى تۇلكىنىڭ اۋزى مەن قۇلاق شەكەسىن قوسا شەڭبەكتەپ، ەندى ٴبىر اياعىمەن بەل ومىرتقادان ٴبۇرىپ وتىرعان قۇسىن كوردى. يەسى كەلگەندە دە ەش ىڭعاي بىلدىرمەدى. ەكى كوزى شاتىناي قانتالاپ، جەلكە ٴجۇنى جاپىراق-جاپىراق بولىپ ٴۇرپيىپ كەتىپتى. تۇرىندە سونداي سۋىقتىق، جاۋجۇرەك دولىلىقتىڭ سۇرى بار. قۇمىرتاس بۇركىتتىڭ قارىسقان شەڭگەلدەرىن قامشىنىڭ سابىن تىعىپ ارەڭ جازدى. تۇلكىنىڭ قۇلاق-مۇرنىنان قان شىعىپ كەتكەن ەكەن. وڭ اياعىن اجىراتقاندا شوڭگەل سارىنىڭ بالاق جۇنىنە جۇققان قاننىڭ ٴبىر تامشىسى ٴۇزىلىپ بارىپ، اپپاق قارعا تامدى. قۇمىرتاس دەرەۋ تۇلكىنىڭ سان ەتىن جالاڭاشتاپ، جىپ-جىلى قىزىلدان بۇركىتىنە جۇلعىزىپ-جۇلعىزىپ جىبەردى. سودان كەيىن عانا ساباسىنا تۇسكەن قۇسىنا توماعا كيگىزىپ، قولىنا الدى.

the-eagle-bird-flight-wings-flap.jpg

ٴجۇنى ابدەن جەتىلىپ، قۇلپىرعان قىزىل تۇلكىنى «ۇيىرىمەن ٴۇش توعىز» دەپ قارعا ۇرىپ-ۇرىپ جىبەرگەن ول، باسقالارىنان جاسى ۇلكەن ٴابىلقاستىڭ قانجىعاسىنا بايلادى.

– قانجىعا قاندى بولسىن!
– اللا جولىمىزدى وڭعارسىن!
– ويدويت دەگەن! وت قوي مىنانىڭ ٴجۇنى، – دەسىپ كەۋ-كەۋلەگەن قۇسبەگىلەر العاشقى ولجالارىنىڭ قوماقتى بولعانىنا قۋانىپ قالعان.

شوڭگەل سارىنىڭ الگىندەگى تەبىنىنە، ٴوزىنىڭ ونى قايىرۋىن جەتكىزىپ، زار كۇيىنە كەلتىرگەنىنە قۇمىرتاس ەرەكشە قۋانۋلى. تىزگىندى قويا بەرە سالىپ، بۇركىتىن ٴالسىن-الى سيپالاي تۇسەدى.

قۇسبەگىلىكتىڭ جان سۇيىندىرەر ەڭ ٴبىر قۇمارلى ٴساتى - ٴوزىڭ باپتاپ، ٴۇمىت ارتىپ سالعان قىرانىڭنىڭ بەتى قايتپاي اڭعا ٴتۇسىپ، ايىزىڭدى قاندىرۋى ەكەن. بالكىم، سىرتتان قاراپ تۇرعان ادام بۇركىتتىڭ تۇلكىنى باسقان كوز الداعى قىزىعىنا عانا كوڭىل جەلپىنتەتىن شىعار. ال، قۇس يەسىنىڭ باستان كەشەر سەزىمى ودان الدەقايدا تەرەڭ. ەڭ الدىمەن تۇزدەن ۇستاعان نە ۇيادان العان قۇسىڭنىڭ قىراندىعىن تاني ٴبىلۋ دەيتىن تالعامپازدىعىڭ سىنالادى. ۇيقى-كۇلكى كورمەي قايىرىپ باپتاعان بۇركىتىڭنىڭ تايىنباي اڭعا ٴتۇسۋى – قۇسبەگى دەيتىن ادامنىڭ قاتارداعى قىزىلكوز قىزىققۇمار ەمەس، قىراننىڭ مىنەزىن، ساياتتىڭ سىرىن زەردەسىنە توقىعان سۇڭعىلا جان ەكەنىن بىلدىرمەي مە!؟

ٴابىلقاستىڭ قانجىعاسىندا قۇلپىرا بۇلعاق قاققان تۇلكىگە قاراپ، قۇمىرتاستىڭ كوڭىلى شارىقتادى. قۇس سالۋدىڭ ٴلاززاتىن بۇرىن نەعىپ سەزىنبەگەن. ەشكىمگە قياناتى جوق ناعىز ٴادىل ايقاس. تۇلكىنى اتىپ-شاپپايسىڭ، تەمىر ٴتىستى قاقپاننىڭ دا قاجەتى جوق. ٴبارى تابيعي. بۇركىتتىڭ تۇلكى الۋىن ەشكىم ويدان شىعارىپ، قولدان قۇراستىرعان جوق. ٴتاڭىر جاساعان تابيعاتتىڭ كەسىمدى زاڭى. بۇركىتشى سول بار زاڭدى پايدالانادى. تەك ادام بولمىسىنا ٴتان ايلاسىن قولدانادى. ەندى، پەندە بالاسىنىڭ ايلالى بولۋى – ول دا ٴتاڭىردىڭ تورەلىگى. ٴبىر ايىرماشىلىعى – بۇركىت پەن تۇلكى ٴتاڭىردىڭ ۇكىم-ۇياعرىمىن بۇلجىتپاي اتقارسا، ادام ٴوزىنىڭ اقىلدى ارتىقشىلىعىنا سۇيەنىپ، تابيعات زاڭىمەن وزىنشە باسەكەگە تۇسەدى ەكەن. اناۋ اسپانداعى قىرانعا دالاداعى ٴتۇز تاعىسىن ۇستاتىپ، قانجىعاسىنا بايلاپ الۋى سونىڭ ٴبىر كورىنىسى. ايتسە دە، قۇسبەگى تابيعاتقا جاۋ ەمەس، قايتا دوسى. ويتكەنى، ول ٴبارىبىر تۋ باستا ٴتاڭىر جاراتقان زاڭنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كورمەگەن...

سول كۇنگى قانسوناردا قۇمىرتاستار ٴۇش بۇركىتكە جەتى تۇلكى، ٴبىر قارساق الدىردى. قاعۋشى جىگىتتەر دە قۇر قالماي، بىرەۋى قارساق، ەكىنشىسى تۇلكى ەنشىلەدى. قانجىعالارىنا ەكى تۇلكىدەن ايقاستىرا بايلاعان ٴۇش قۇسبەگى ەرىندەرىنە قۇيا سالعان كۇرەڭ ناسىبايعا قۇشىرلانا تاماسانىپ، تىستەرىنىڭ اراسىنان «شىرت» تۇكىرە اياڭداپ بارا جاتتى. توماعالى قۇستارىن بيالايعا قوندىرىپ، قاتارلاسقان ساياتشىلاردىڭ ۇزەڭگىلەرى بىر-بىرىنە تيە سىڭعىرلاپ، تىپ-تىمىق كەشكى دالانىڭ سيمفونياسىنداي الىستاعى قارلى جوتالار مەن ساي-جىلعالارعا ٴسىڭىپ قالدى.

*******

قىس بويى قانجىعاسى قۇرعاماعان قۇمىرتاس شوڭگەل سارىعا ابدەن باۋىر باسىپ، شىعاردا جانى سونىڭ ۇستىندە بولدى. بۇركىتىنىڭ قايدا سالساڭ قايتپايتىن قىراندىعى ونى باسقا ادامعا وزگەرتىپ جىبەرگەندەي. كوڭىلى ٴور، ەڭسەسى بيىك.

قۇسىنىڭ اڭعا شانشىلا تۇسەتىن ادەتىنەن قورقىپ ەدى. ونداي قىراندار تاۋ-تاستى جەردە وڭاي اراندالادى. ايتكەنمەن، شوڭگەل سارى ولەر-تىرىلەرىن بىلمەيتىن ەسەر ەمەس بولىپ شىقتى. كۇدىردە اڭدى تاڭىنان بۇرە، سىپىرا باساتىنى يەسىن ٴسۇيىنتتى.

وتكەن جولى ٴابىلقاس بوكتەر تاۋدان تۇلكى ٴتارىزدى ٴبىر ەرەكشە اڭ وكرگەنىن ايتىپ كەلدى. توشتىباي ەكەۋىنىڭ قۇسى دا الا الماپتى. قار بەتىنەن قاشقاندا ساعىمدانىپ، ەكى اڭ كەتىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى ەكەن. ٴتونىپ بارعان بۇركىتتەر ونىڭ ساعىمىنا ٴتۇسىپ، جەر سوعىپ قالعان.

ٴۇش كۇننەن كەيىن، سارسەنبىنىڭ ٴساتىن ساناپ اتتانعان قۇمىرتاس تۇسكە قاراي الگى ەرەكشە اڭعا كەزىگە كەتتى. راسىندا تاڭعاجايىپ جاراتىلىس ەكەن. قۇبىلىپ ويناپ، ساعىمدانىپ، بۇلدىراپ بارادى. «تاۋەكەل» دەپ توماعا تارتقان بۇركىتشى ٴالىپتىڭ ارتىن باقتى. ەندى از بولسا جان ۇشىرعان اڭ تاۋعا ٴىلىنىپ كەتۋگە جاقىن. قىزىق بولعاندا، بۇل جولى قۇسى بيىكتەمەي ۇشتى. تاعات قىلا الماعان قۇمىرتاس تا ات باسىن قويا بەردى. ٴبىر زاماندا بۇركىتى اڭعا جەتتى اۋ دەيمىن، ۇمار-جۇمار ٴتۇسىپ قالعانداي بولدى دا، قايتادان تەز تايقىپ شىقتى. «اتتەگەن-اي، جەر سوعىپ قالدى-اۋ» دەپ ويلاعانى سول ەدى، شوڭگەل سارى جانە ٴشۇيىلىپ بارىپ، باسىپ قالعانداي كورىندى. اقتاڭگەرمەن ارقىراتىپ بۇل جا جەتتى. قۇسى اڭدى ۋماجداپ العان ەكەن. يەسىنە ايقۇلاقتانا قاراپ، ماساتتانعان بەينەمەن شاڭقىلداي پىشتاكتايدى. ونىڭ ادەتتەگى اڭ ەمەس ەكەنىن سەزگەن شوڭگەل سارى بۇيىرلەي بارىپ تەۋىپ ٴتۇسىرىپ، سودان كەيىن شەڭگەل سالعان ەكەن. قۇسىنىڭ سەزىمتال، جىرىندىلىعىنا قۇمىرتاس سوندا قاتتى تاڭقالىپ، ەرەكشە اسەرلەنگەن. ال، ۇستاعانى تۇلكى ەمەس بولىپ شىقتى. ٴبىر وزگەشە، كەرەمەت اڭ. قۇلپىرعان ٴجۇنى باسىنان كوتەرسەڭ اياعىنا، اياعىنان كوتەرسەڭ باسىنا توگىلىپ، كوز سۇرىندىرەدى.

«جانات دەنەن اڭ وسى، – دەدى اكەسى ونى كورگەن جەردەن، – بۇل وڭىردە سيرەك بولسا دا تۇقىمى بار. مىناۋ قارا جانات ەكەن. ال، بۇنىڭ قىزىلى دا بولادى. ول، ٴتىپتى كوركەم».

شوڭگەل سارىنىڭ جاناتتى تەۋىپ ۇستاعانىن ەستىگەندە اكەسى دە ريزا بولدى. «پاي، پاي، پاي شىركىن! بۇركىت دەگەن جارىقتىق دويىر كۇش، تەگەۋرىندى تۇياقتىڭ عانا ەمەس، سەزىم مەن اقىلدىڭ دا يەسى عوي. جىلقىمەن تابيعاتى ٴبىر. قىراننىڭ دا ٴبىز كورمەگەن نەبىر ٴتۇرى بار ەكەن عوي. اۋەلى، ٴبيتتى قىران، قۇرتتى قىران دەگەندەر بولادى دەپ ەستيتىنبىز. ٴبيتتى قىراننىڭ ۇستىندە ايىرباس قۇرت سەكىلدى بيت تىرشىلىك ەتەدى ەكەن. ونى بيتتەگەن مالدىڭ ۇستىنە قويا بەرسەڭىز، بۇركىتتىڭ ٴبيتى مالدىڭ ٴبيتىن قىرىپ جىبەرەدى دەيدى. قاراشى، ٴوزىن بىلاي قويىپ، ۇستىندەگى ٴبيتى دە قاندى اۋىز بولىپ تۇرماي ما. ال، قۇرتتى قىراندا جىلقىنىڭ قاتپارلى قارنىنداعى سەكىلدى قۇرت بولادى دەيتىن. ونىڭ نە ەرەكشەلىگى بار ەكەنىن قۇنىتتاپ ەسكە ساقتاماپپىز» دەگەن.

بۇركىتىن بابىنان تايدىرماعان قۇمىرتاستىڭ دا، قۇسىنىڭ دا اتى شىعا باستادى. قىرانى تىلەنىپ ۇشىپ، قاراقۇيرىق تا العان. قارسىلىق كورسەتپەگەنىمەن، قوڭىر اڭدى كوپ جاعالاسىپ، تۇمسىقتان تەگەۋرىن سالىپ، ومىرتقادان شەڭبەكتەپ، السىرەتىپ قۇلاتتى. الايدا، قىستاي ارىنى قايتپاعان قۇسى ويلاماعان ٴبىر وقىسقا جولىققانى.

وتارداعى قويشىلارعا تۇنەپ شىعىپ، تۇسكە دەيىن ٴبىر تۇلكى الدىرعان قۇمىرتاس، ەكىنتى اۋا وزەنگە قاراي بەتتەپ كەلە جاتقان. ٴبىر كەزدە الدىنان انەۋكۇنگى جانات سەكىلدى قارالتقىم اڭ تۇرا قاشسىن. «ٴاي، جانات-اق بولارسىڭ» دەگەن بۇل اسىعىس. كۇن شىتقىل، جەلەمىك ەدى. بۇركىتى دە سۋىق سورىپ كەلە جاتقان. يەسى توماعا تارتقاندا، اڭدى كورگەن قىران اتىلا ۇشتى. ايتكەنمەن، بىرنەشە رەت ٴشۇيىلىپ بارسا دا، قايتا-قايتا تايقىپ شىعا بەردى. بۇنداي مىنەزىن كورمەگەن يەسىنىڭ كوڭىلى الدەنەدەن سەكەم الىپ، اتىنا قامشى باسقان. قىرسىققاندا جەل دە قارسى ەكەن. جانە ۇمتىلعان بۇركىتىن ايقايلاپ شاقىرىپ ەدى، ەلەمەدى. ەبەدەيسىز قالبالاقتاي بارىپ، ٴتۇسىپ قالعانداي بولدى. الدان اپىر-توپىر قار بۇرقىراپ، بۇركىتتىڭ «شاڭق» ەتكەن اشتى داۋىسى شىقتى. قۇسبەگى دە شاۋىپ جەتكەن. مەجەسى قاتە كەتىپتى. شوڭگەل سارىنىڭ باسىپ جاتقانى جانات ەمەس، ۇلكەندىگى يتكە جەتەقابىل قارا تۇلكى ەكەن. ٴالى جانى شىعىپ ۇلگەرمەگەن، دەنەسى جيرىڭ-جيرىڭ ەتەدى. ويىندا ەشتەڭە جوق، ادەتتەگىدەي، بۇركىتىنىڭ شەڭگەلىن اجىراتىپ جاتقان قۇمىرتاس كەنەت كوزى «اقشىراڭ» ەتىپ، شوشىپ كەتتى. قۇسىنىڭ سىعىمى جوق. بۋىنى شولتيىپ جاتىر. «و، اتاڭ ەتىن جەگىر، شايناپ تاستاعان ەكەن-اۋ» دەدى داۋىسى دىرىلدەپ. جەلكە ٴجۇنى قوقيىپ، قاسارىسقان قىران جاۋىن سوندا دا قويا بەرمەپتى.

قۇسبەگى قاتتى وكىندى. «ەكىنتى مەن اقشامنىڭ اراسىندا بەكەر جەلىككەن ەكەنمىن. مىنا قارا پالە كەسەلگە جولىققان بولدى عوي. قايران قىرانىم-اي، الدا جانۋارىم-اي» دەپ قۇسىن قۇشاقتاپ ەگىلىپ كەتتى. ٴوز كوزىنە ٴوزى سەنبەي، مەلشيىپ ٴبىراز وتىردى. بۇركىتتىڭ شولتيعان ساۋساعىنان شىپ-شىپ قان تەۋىپ تۇر. اۋىرسىنىپ، اياعىن كوتەرىپ-كوتەرىپ قويادى. يەسى دەرەۋ تۇلكىنىڭ سان ەتىنەن جۇلدىرماق بولىپ ەدى، كىرجيىپ قارامادى. «وسى كۇيگە دۋشار ەتكەن سەنسىڭ» دەگەندەي موينىن تەرىس بۇردى. كوزدەرى بوزارىپ، ايازبەن شاڭىتتانعان كوكجيەككە مۇڭدانا، قينالا تەلمىرەتىندەي. قۇمىرتاستىڭ وزەگىن ٴورت شالىپ، تۋرا قاراۋعا ٴداتى شىداماي، كوزىن تايدىرا بەردى. كەنەت ول ويىنا ٴبىر نارسە تۇسكەندەي اتىپ تۇرىپ، تۇلكىنىڭ ىرسيىپ جاتقان اۋزىنان شوڭگەل سارىنىڭ قىرشىلعان تۇياعىن الدى. «بولات، قۇرىش تۇياقتار ەندى قايتا ورنىنا كەلمەيدى. قۇسىن ماڭگى كەمتار، مىسكىن قىلىپ العانى ما؟!» اشۋى القىمىنا تىعىلعان قۇسبەگى قۇيرىعى ٴبىر قۇشاق بولىپ جاتقان قارا تۇلكىنىنى بوربايدان ەكى ايىردى دا، قۇسىنىڭ باسىنان جەتى رەت اينالدىرىپ، بار كۇشىمەن بۇتا-قاراعاننىڭ اراسىنا لاقتىرىپ جىبەردى. «ٴتىفۋ، قارا سايقال! پالە-قازانىڭ قاراسى سەنىمەن باتسىن، قىراننىڭ تۇياعىنعان ساداعا كەت!» دەدى بەيۋاقپەن بىرگە قارعانىپ. سودان، ٴبىر ۋىس بولىپ، ٴشوجىپ وتىرعان بۇركىتىن ايالاي قولىنا الدى. ٴدال ٴقازىر قويا بەرە سالعىسى كەلىپ ٴبىر وقتالدى. سوندا عانا كوڭىلى تىنشتالاتىنداي. ٴبىراق، قۇسىنىڭ الدىنداعى كىناسى ونىمەن جۋىلا ما؟ كەرىسىنشە، شولاق، كەم ساۋساق قىران ارام ولمەي مە! وسىنى ويلاعان ول ٴوز بەكىمىنەن تەز اينىدى. بۇركىتتىڭ شولاق ساۋساعىن باسىنداعى شىتىمەن تاڭدى دا، ٴوزىن ات كورپەسىنە وراپ الدى. ٴبىراز كۇن اڭ قاراپ جۇرمەك بولىپ شىققان، سول كۇنى سۋىت تارتىپ، ۇيىنە قايتتى.

– ٴتىلىمدى الساڭ ەندى بۇنى قويا بەر، – دەدى اكەسى بۇركىتتىڭ دومالانىپ قالعان ساۋساعىنا قاراپ، – قانشا باپتاعانىڭمەن بۇرىنعىداي بولمايدى. كەمدىگىن ىستەتەدى. بەكەر وبالىنا قالما...

مىنا ٴسوزدى ەستىگەندە قۇمىرتاس قولقا-باۋىرىن بىرەۋ سۋىرىپ بارا جاتقانداي شىرقىرادى. قويا بەرۋدى ٴوزى دە ويلاعان. ٴبىراق، جەمە-جەمگە كەلگەندە قۇسىن قيا المادى. ودان ايىرىلسا كۇنى قاراڭ بولاتىنداي قاتتى قۇلازىپ، يىعى ٴتۇسىپ كەتتى. اقىرى بولماعان سوڭ اكەسى وعان اقىل كورسەتىپ، بۇركىتكە جاساندى تۇياق سالىپ الۋدى ايتقان. بۇل قۇسبەگىلەر اراسىندا بار ٴادىس. ەسى شىققان قۇمىرتاس ونى نە عىپ ويلاماعان!؟ شوڭگەل سارىنىڭ تۇياعى جوق بولعانىمەن، ساۋساعى ٴبۇتىن. قۇداي قاراسقاندا تۇلكى ساۋساقتىڭ بەرگى بۋىنىنان شايناپتى. ال، تاعا-شەگە، پىشاق قانا ەمەس، ايۋ قاقپانعا دەيىن ٴوزى سوعىپ الاتىن قۇمىرتاستىڭ ۇستالىعى ەلگە ٴمالىم. سونىمەن، قۇس سالعالى قولى تيمەگەن كورىگىن قايتا قىزدىرعان ول ٴىشىن قۋىستاپ، جەزدەن تۇياق جاسادى. ونى شولاق ساۋساققا كيگىزىپ، سىرتىن ساقينالاپ بەكىتىپ تاستادى. بىر-ەكى كۇن اۋىرسىنعانداي بولعانىمەن، بۇركىت ونى ەلەڭ قۇرلى كورمەي كەتتى. يەسىنىڭ وزىنە دەگەن ادال نيەتى، اياۋشىلىعى ونى سەرپىلتىپ جىبەرگەندەي. قىراندىق قانى قايتا ويناپ شىعا كەلدى. سول جەز تۇياقپەن دە تالاي ٴتۇز تاعىسىن شەڭبەكتەپ، قۇمىرتاستىڭ قانجىعاسىن قانداۋمەن بولدى. قىراننىڭ كەمدىگىن دە، قۇسبەگىنىڭ ولقى كوڭىلىن دە جاساندى جەز تۇياق بۇتىندەپ، قالپىنا تۇسىرگەن. الايدا، سودان كەيىن شوڭگەل سارى «سارىشولاق» اتانىپ كەتتى.

اقپاننىڭ باسىنا قاراي ساياتشىلىق توقتاپ، قۇسبەگىلەر دە دامىل تاپتى. بۇدان ٴارى اڭنىڭ جۇپتاسىپ، ۇيىعاتىن ۋاقىتى. اسىرەسە، تۇلكىنىڭ ٴجۇنى ٴتۇسىپ، ٴيىسى جامان بولىپ كەتەدى. جان-جانۋاردىڭ تۇقىم كوبەيتەر كەزىندە اڭشى-ساياتشى قاۋىمى ارانىن اشپاي، قۇستارىن كەلەسى قىسقا دەيىن تۇعىرعا قوندىرادى.

*******

قۇمىرتاس جاز بويى شىمنان تۇعىر جاساپ، سارىشولاقتى بۇلاق جاعاسىنداعى جاساڭعا بايلاپ تۇلەتتى. جەمتىك، ولەكسە جەگىزگەن جوق. ەت تاۋسىلسا، ارنايى مال سويدى. يەسىن داۋىسىنان، ٴتىپتى توماعامەن وتىرسا جۇرىسىنەن تانيتىن قۇسى ول جاقىنداسا پىشتاكتاپ، قاناتىن قاعىپ، قۋانعان بەينە بايقاتاتىن. جەمى بولسىن، بولماسىن ات ۇستىنەن «كا،كا»-لاپ شاقىرسا دەرەۋ قولعا قونا قالاتىن. ەركەلەگەندەي باسىن يەسىنىڭ بەتتەرىنە ۇيكەلەيتىن ساتتەرى دە بولۋشى ەدى. وندايدا قۇسبەگى دە مەيىرلەنىپ، ونىڭ قانات-قۇيرىعىن تاراپ، اينالىپ-ۇيىرىلەدى.

ساياتشىلىققا ٴبىرجولا بەرىلگەن قۇمىرتاس اقتاڭگەر اتتى تاعى دا قار سۋىمەن قويا بەردى. قىرانىن تۇلەتىپ، باپپەن قايىرىپ، جەلتوقسان مەن قاڭتارداعى قانسوناردىڭ قىزىعىن سارىلا كۇتۋمەن بولدى.

كۇز دە جاقىنداپ كەلە جاتتى...

قازاننىڭ اياعى. جايلاۋدان تۇسكەن ەل كۇزەۋ الىپ، ەندى قىستاۋعا كىرۋگە قامدانعان. سول كۇنى قۇمىرتاس بۇركىتىنە جاڭا توماعا، وزىنە ارقاردىڭ مويىن تەرىسىنەن بيالاي تىگىپ ۇيدە وتىرعان. ٴتۇس الەتىندە ەسىكتەن «سالاۋماعالەيكۇم» دەپ گۇرىلدەي سالەم بەرىپ كىرگەن ادامعا ول «جالت» قارادى. الاعاقتى مەكەندەيتىن جيەنى ٴابدىشامىل ەكەن. اكەسى الداباي جوعارى-تومەنگە اتى شىققان، داۋلەتتى، مال-جاندى ادام. بۇلا وسكەن باي مىرزاسى ناعاشىلارى جاققا جىلىنا ٴبىر سوعىپ تۇراتىن. ٴبىراق، بيىلعى كەلىسى ەرتە. ادەتتە، قىسقا قاراي، سوعىمنىڭ جىلى-جۇمساعى دايىن بولدى-اۋ دەگەن كەزدە جەتەتىن.

قۇمىرتاس جيەنىمەن ٴتوس سوعىستىرا امانداسىپ، تورگە شىعاردى. اۋىل-ايماقتىڭ، اپايىنىڭ اماندىعىن سۇراپ قاۋقىلداپ جاتىر. ٴابدىشامىلدىڭ كۇمىس كىسەلى بەلدىگىندە زەر تاستى توماعا مەن ورنەكتى جەمقالتا كوز تارتادى. ٴبىر جاعىندا ويۋلى بيالايى سالاقتايدى. ول دا قۇس سالىپ، ساياتشىلىق قۇرۋعا اۋەس. باي جىگىتكە جاراسىمدى دا. قىران قۇس تا «مەنى ادامنىڭ قولىنا تۇسىرە كورمە، ەگەر تۇسىرەر بولساڭ توعىز ۇلى، توقسان ايعىرى بار پەندەگە كەزىكتىر» دەپ تىلەيدى ەكەن. جەتى اتادان بەرى قازانىنان قاسپاق كەتپەگەن ٴابدىشامىل قىران تىلەگىن ورىنداۋعا شاماسى قاپتال كىسىنىڭ ٴبىرى. ونشا-مۇنشا ادامدى ەلەپ كەتپەيتىن تاكاپپار جيەننىڭ ۇلكەن ۇيگە ەمەس، بۇندا ٴتۇسۋى دە قىزىق.

ٴبىر قويىن الىپ ۇرعان قۇمىرتاس، قوناعىن استى-ۇستىنە ٴتۇسىپ كۇتتى. ٴتۇننىڭ ٴبىر ۋاعىنا دەيىن سوزىلعان اڭگىمە بۇركىت پەن سايات تۋرالى بولدى. اراسىندا جيەنى بىلتىردان بەرى قولىنا دۇرىس قۇس تۇسپەي، مەسەلى قايتىپ جۇرگەنىن قاراقتاتتى.

ەرتەڭىندە جايىمەن تۇرعان ٴابدىشامىل شايدان كەيىن اتتاناتىن بەينە بايقاتقان.

– ال، جيەن! وت الىپ جۇرگەن جوقسىڭ، ٴبىراز كۇن اۋناپ-قۋناپ جاتساڭشى، – دەدى قۇمىرتاس جۇرەلەپ الىپ، ۇشاتىن قۇسشا ۇمسىنىپ وتىرعان ابدىشامىلگە قاراپ.
– جاتقان دەگەن وسى عوي، ٴدام تارتسا تاعى كەلەمىز.
– وندا، بۇيىمتاي شارۋاڭدى ايتا وتىر.
جيەنى قاتتى ٴبىر جوتكىرىنىپ الدى. توبەسى ٴتورت سايلى قۇندىز بوركىن شەشىپ، جىپسىگەن ماڭدايىن ٴسۇرتتى.
– ايران سۇراي كەلىپ، شەلەگىڭدى جاسىرما دەگەن. وزىڭىزدەن ٴبىر قالاۋىم بار ەدى...
– ايت، ايت جيەنجان! جاقسى بولسا ناعاشىڭ، كۇندە شاۋىپ باراسىڭ دەگەن. ات-اتان سۇراساڭ دا بار عوي، قۇدايعا شۇكىر.
– ە، ە-ە، ناعاشى. ات پەن اتانعا ٴوزىم دە كەندە ەمەس ەكەنىمدى بىلەسىز. مەنىڭ قالاۋىم باسقا، باسقا بولعاندا دا مىنا ٴسىزدىڭ سارىشولاعىڭىزعا قولقا سالىپ كەلىپ وتىرمىن.
ايتارىن مايموڭكەلەمەي، توتەسىنەن تارتقان ٴابدىشامىل «ەندىگىسى ساعان سىن» دەگەندەي توردەگى جۇككە شالقالاي وتىردى. قاپتال شاپانىنىڭ تۇيمەلەرىن دە اعىتىپ تاستادى.
بۇنى ەستىگەندە قۇمىرتاستىڭ جۇرەگى «زىرق» ەتە قالدى. بوساعادا مۇلگىپ وتىرعان سارىشولاققا وقىس قارادى. كەشەدەن بەرى ٴىشىن تىرناعان كۇمانى باسقا ۇرعانداي شىنعا اينالعانىن-اي! بۇركىتى دە الدەنەنى سەزىپ، كوڭىلى ٴتۇسىپ كەتكەندەي. ونى كورىپ ٴتىپتى جانى اشىپ، جۇرەگى ەزىلىپ كەتتى. ٴبىراق، سىرتقا سىر بىلدىرگەن جوق.
– وي، ٴابدىش-اۋ! كەم بولىپ قالعان جامان سارشانىڭ قاي جەرىنە قولقا سالعالى وتىرسىڭ. بەكەر ەڭبەگىڭى ەش قىلادى عوي ول، – دەدى زورلانا كۇلگەن بولىپ. سارشولاقتى وتىرىك جامانداعانىنا شىداي الماي، وعان كوزىنىڭ استىمەن تاعى ٴبىر قاراپ قويدى.
اڭگىمەنىڭ بەتى اشىلعان سوڭ ٴابدىشامىل ٴتىپتى كەڭىپ العان. «بۇلتالاققا سالىپ، قالاۋىمدى باسقاعا بۇرىپ جىبەرمەسىن» دەگەن الاڭى دا جوق ەمەس.
– اپىراۋ، ناعاشى. ات قۇلاعىنان اقساي ما. قاس قىران ٴبىر تۇياقتان كەمدىك كوردى دەگەندى ەستىمەپپىن. ونى بىلاي قويعاندا، شەبەر قولىڭىزبەن بولات قانجارلارعا الماس قىلىش قوسىپ، كەمدىگىن بۇتىندەپ قويىپسىز ەمەس پە. بىزدەي قاراعا ەرۋشىلەر، سىزدەردەي مىنىسكەردىڭ سارشاسىن دا مىسە تۇتپاقسا لاجى بار ما. سونى داتكە قۋات قىلامىز عوي، – دەدى.

قۇمىرتاس سوزدەن ۇستالعانىن بىلسە دە، ەندى باسقا ٴبىر جاعىنا جالت ەتتى.

– ناعاشىڭنىڭ ماقتاۋىن اسىردىڭ عوي، جيەن. سول ٴسوزىڭ راس بولسا، مەن ساعان ٴوز قولىممەن ٴبىر قۇس ۇستاپ، باپتاپ بەرەيىن. ساعان دا اتى-زاتىڭا ساي سالىپ جۇرەتىن ٴبىر قىران كەرەك قوي.

ٴابدىشامىل بۇل تۇزاقتى باسقان جوق. بۇرىن دا بىرەر رەت ٴجۇرىپ، تۇمسىعى تاسقا تيگەن سوقپاعى. سوڭعى ۋاقىتتا قۇستان سالىمى بولماي، جىگەرى قۇم بولىپ جۇرگەندە سارىشولاقتىڭ اتاق-داڭقى دۇڭكىلدەي باستادى. قولىنا وڭكەي بۇقاتانا، جارعاق اياق تۇسكەنىنە نامىستانىپ ولەردەي بولعان باي اتانىڭ شوراسى، بيىل سونىڭ ەسەسىن ٴبىر قايتارماق بولىپ، سارىشولاقتى كوزدەپ قويعان. ٴبىر جاعىنان، ايتۋلى قىران بوتەندە ەمەس، ناعاشىلارىنىڭ اۋىلىندا بولعاندىقتان سەنىممەن، سالماقپەن كەلگەن بەتى ەدى.

– قۇستى ۇستاپ-اق بەرەسىز عوي. وعان كۇمانىم جوق. ايتسە دە، ونىڭ قانداي بولىپ كەزىگەرى ٴبىر قۇدايعا ايان. اۋەلى، بابىن تاۋىپ، باعىن اشا السام جاقسى. كەرىسىنشە، ٴوز ماڭدايىما سور بولا ما دەپ قورقامىن. ودان دا ناعاشى، وسى ٴسىزدىڭ سارىشولاعىڭىزدى ۇستاپ، سالىمىمدى ٴبىر بايقاپ كورمەكپىن.

قۇمىرتاس ەندى بۇلتالاقتاي بەرۋدىڭ ورىنسىز بولارىن ٴتۇسىندى. قالاي قيالاسا دا، كوك سوقتا ماڭدايىن كولدەنەڭ تارتقان جيەنى قۇسىنا قۇلعاناداي جابىسىپ، قۋساڭ كەتەتىن ەمەس.

ونىڭ بوگەلىپ قالعانىن اڭداعان ٴابدىشامىل ىرىقتىلىق وزىنە وتە باستاعانىن سەزىپ، باستىرمالاتىپ العىسى كەلدى.

– قولى قۇتتى قۇسبەگى بولدى دەپ وزىڭىزگە ەل تامسانىپ ٴجۇر. سارىشولاق سوڭعى قىرانىڭىز بولماس ناعاشى! اماندىق بولسا ٴالى تالاي قوجىر اياق تۇعىرىڭىزدا تۇلەيتىنىنە ٴشۇبام جوق. قانشا دەگەنمەن تۇڭعىش قانات قاقتىرعان قۇسىڭىز عوي، ىستىق بولادى. قيماي وتىرعانىڭىزدى دا بىلەمىن. ٴبىراق، مىنا جامان جيەنىڭىز دە ٴبىر قولقاڭىزعا تاتيتىن شىعار. «ەر موينىندا قىل ارقان شىرىمەيدى» دەمەي مە. ٴتىپتى، قىرىق سەركەشىمنىڭ ٴبىرى ەمەس، ٴبارى دەپ-اق بىلەيىن. «قۇر اياققا باتا جۇرمەيتىنىن» دە ەسكەرمەي وتىرعام جوق. اياقباۋىنا نە قالايسىز، توسىلماي ايتىڭىز. قىرىق قىسىراق، توقسان توعاناق بولسا دا شىدادىم.

قۇمىرتاس ايلالى جىلقىشى تۇيىققا اكەلىپ قاماعان قاشاعانداي دەنەسىن تەر باسىپ، قىسىلىپ كەتتى. تۇرىساتىن جاۋ ەمەس، قۋىساتىن داۋ ەمەس، قىلبۇراۋ سالعان جيەن قالاۋى قاي شيىرعا سالسا دا قۇتقارار ٴتۇرى جوق. بۇدان ارى شالقالاۋعا كەلمەيتىندەي كوكجەلكەنى جارعا اپارىپ ٴبىر-اق تىرەدى. ەندى قۇمىرتاس ٴبىر كەكجيسە «الماعانىم سول بولسىن» دەپ، شىعىپ جۇرە بەرەتىن جەرگە اكەلىپ قويدى ٴابدىشامىل. وندا ارتىنان قۋىپ بارىپ، ٴوزىڭ اپارىپ بەرەسىڭ. ٴتىپتى، جيەن الدىندا ايىپتى بولۋىڭ دا كادىك ەمەس. ودان دا جاڭا ٴابدىشامىل ٴوزى قولعا ٴىلىندىرىپ قويعان ٴجىپتىڭ ٴبىر ۇشىنان ايىرىلماۋ كەرەك. ٴبىراق، ونى قالاي تارتىپ قالعان دۇرىس. كەيىن شيەلەنىسىپ، ٴتۇيىن بولىپ قالاتىن جاعىنا ما، الدە كۇرمەۋى جازىلىپ، كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرمەيتىن تۇسىنا ما!؟ ەندىگى ماسەلە وسى ىڭعايلى تۇستى تابۋ. ال، ونى ٴبىر تاپسا، ىلدەباي تابادى.

ول جيەنىنە جاۋاپ قايتارۋدىڭ ورنىنا، ەسىك الدىندا ونى-پۇنى شارۋامەن كۇيبىڭدەپ جۇرگەن ايەلىنە داۋىستادى.

– ٴاي، بايبىشە، مىنا ابدىشامىلگە داستارقان جايىڭدار! شولدەگەن شىعار، تاڭداي ٴجىبىتسىن. مەنىڭ ناسىبايىم تاۋسىلىپ قالىپتى. بارىپ، ىلدەبايدىڭ شاقشاسىنان ٴبىر اتىپ، قۇرىس-تىرىسىمدى جازىپ كەلمەسەم، جامان جيەن قىسىپ جىبەرمەدى مە، – دەپ شىن نيەتىمەن قارقىلداي كۇلدى.

ٴابدىشامىلدىڭ دە كوڭىلى جايلانىپ سالا بەردى. جولى بولىپ، سارىشولاقتى قولعا قوندىراتىن ٴسات تە جاقىنداعان سىڭايلى. ەندى نە دە بولسا اسىقپاي، سوڭىن كۇتەدى.

قۇمىرتاس كەلگەندە ىلدەباي دومبىراعا تيەك جونىپ وتىر ەكەن.
– ٴيا، قوناعىڭدى اتتاندىردىڭ با؟ – دەدى بۇعان مويىن بۇرماستان.
– سالماعى قاپ تاۋىنان دا اۋىر قوناقتى اتتاندىرۋ وڭاي بولماي تۇر عوي. قولتىقتاي كەلگەن قولقاسى، قالتاسىنا سالا جۇرگەن قالاۋى بار ەكەن.
– اۋ، نە دەيدى. قاسقالداقتىڭ قانىن سۇراپ وتىرماعان شىعار...
– ٴجا، ىلدەباي. قالجىڭعا اينالدىراتىن جاي ەمەس، الگى جيەن سارىشولاقتى سۇراپ وتىر.
– سونىمەن...
– بەكىنىپ كەلىپتى. ٴبىراق، بۇدىرسىز دا ەمەس، ٴبىر ٴجىپ ۇستاتادى. قانداي قولقاڭا دا كوندىم دەيدى.
ىلدەباي ٴابدىشامىلدىڭ ىڭعىلىن كەشە بايقاعان. ساۋىرى دوڭگەلەنگەن سەمىز قۇلا اتتىڭ الدىڭعى قانجىعاسىنداعى بالداقتى كورگەندە-اق ٴىش تارتقان. قۇمىرتاستىڭ وزىنە كەلەتىنىن دە شامالاپ قويعان. سودان بولار، ٴسوزدى كوپ سوزبادى.

– وندا بىلاي بولسىن، ٴابدىشامىل سۇراپ كەلسە بۇركىت، سەن ونى شوشىندىرىپ ۇركىت، – دەدى كوزدەرى ويناقشي، سوزدەرىن تاقپاقتاي قۇيقىلجىتىپ.
– ۇركىتكەنى نەسى، يت قوسام با؟..
– ونداي كوكجالدى يت قابا ما، بوي جەتىپ وتىرعان قارىنداسى نۇريپانى سۇرا.
– نۇريپانى! ۇيباي-اۋ، ماڭايىنا جۋىتا ما؟!
– جۋىتپايتىن نە بولىپتى. ونسىز دا سارسۇيەك، قۇداندالى ەل ەمەس پە! قايتا اپايىمىزدىڭ كوزى تۇرعان ورايدى قامتىپ قالمايمىسىڭ. ۇلىڭ شايسۇلتان دا سولقىلداپ ٴوسىپ كەلە جاتقان جىگىتتىڭ سىرتتانى. وسىنداي وردالى جەرگە قول ارتىپ، ٴبىر جۇرتىن بەرەكەلى اتادان تاپسا جامان با؟! باسقا ۋاقىت بولسا، ۇيىرلەپ ايداپ، قوس-قوستان ماتاپ قالىڭمال بەرۋگە شىداماي، قايقالاق قاعار ەدىك. ال، مىناۋ قوراعا ٴوزى كەلىپ تۇرعان قۇدا ەمەس پە...

ىلدەباي كۇرەڭ مۇرتىن شيراتىپ، مىرس-مىرس كۇلدى. ونىسىندا جىرىندى ايلالىنىڭ ٴاجۋاسى دا، ٴجون بىلەر كوشەلىنىڭ كورەگەندىگى دە استاسىپ جاتقانداي.
– اپىراۋ، بۋىنسىز جەردەن پىشاق ۇرعانداي بولمايمىز با؟..

– ٴاي، قۇمىرتاس-اي، – دەدى ىلدەباي ونىڭ ورىنسىز تارتىناق، بيازىلىعىن جاقاتپاي، – ٴتاڭىر ەر جىگىتتىڭ نەسىبەسىن تۇزدەن جاراتادى دەگەن. سارىشولاق سەنىڭ نەسىبەڭدى ارتتىردى. ەندى ونى ەكى ەسەلەپ، مالىڭنىڭ ەمەس، جانىڭنىڭ باسىن ارتتىرعالى تۇرعان بولار. ٴمورتى كەلگەندە باسىپ قالماساڭ، تۇعىرداعى قىرانىڭنىڭ قارعا قۇرلى قادىرىنە جەتپەگەنىڭ. سەن ماعان ٴجىپتىڭ ۇشى بار دەدىڭ. مەن ونى قولىڭا ۇستاتىپ، قولايىڭا كەلەتىن تۇسىن كورسەتتىم. ەگەر قالاعانىڭ ات-اتان بولسا باعانا-اق ايتا بەرمەدىڭ بە. ەندىگىسىن ٴوزىڭ ٴبىل، – دەدى كيىمىنە جابىسقان ۇساق جوڭقالاردى قاعا ورنىنان تۇرا بەرىپ.

ٴىنىسى قايتىپ ۇندەگەن جوق. اقىرىن شىعىپ كەتتى.

ول ۇيىنە كىرىپ كەلگەندە جۇرىسىنەن تانىعان سارىشولاق پىشتاكتاپ، ورنىنان قوزعالاقتاپ قويدى. بۇگىن وزىنەن الىستاپ كەتەتىنىن ٴبىلىپ، قوشتاسىپ جاتقانداي. يەسىنىڭ كەۋدەسى تاعى «شىم» ەتە ٴتۇسسىن. توردە «الماي كەتپەسپىننىڭ» كەرىمەن قايماقتى شايدى ۇرە تارتىپ وتىرعان ٴابدىشامىلدى كورەگەندە، قۇمىرتاستىڭ باعاناعى تارتىنشاقتىعى جايىندا قالدى. بويى شيراپ، كوڭىلى قاتايىپ سالا بەرگەن.

شايدىڭ سوڭىن زورعا كۇتكەن ول داستارقان جيىلا توتەسىنەن سوزگە كوشتى.

– ال، جيەنجان! بۇيىمتايىڭ مەن ٴۇشىن اۋىر بولعانى شىن. قۇسىمدى قيماعانىم دا راس. ٴبىراق، جيەن نازارى دەگەن بار. ناعاشىم دەپ اڭقالاقتاپ كەلگەندە، كوڭىلىڭە كىربىڭ سالعانداي بولمايىن. دەسە دە، قاس قىراننىڭ قارىزى كەتپەسىن. مەن دە ٴوز قالاۋىمدى بىلدىرسەم دەپ وتىرمىن.

– البەتتە، ناعاشى، ايتىڭىز، ٴبىلدىرىڭىز! ٴتورت تۇلىكتەن تاڭداعانىڭىزدى بەرمەسەم، اكەمنەن تۋماي كەتەيىن! – دەدى ٴابدىشامىل بويىنا بىتپەگەن جەڭىلتەكتىكپەن دەلبەلەك قاعىپ.

– ٴجا، بولدى جيەن. ٴويتىپ، انت-سۋ ىشپەي-اق قوي. مەن ايتسام، قارىنداسىڭ نۇريپانى وڭ جاعىما كەلىن قىلىپ ٴتۇسىرىپ، بۇرىننان بار سۇرلەۋدى كەڭەيتىپ، سۇيەك ۇستىنە سۇيەك جالعاساق دەيمىن. سارىشولاق سول مىڭ جىلدىققا جالعاسار قۇدالىقتىڭ دانەكەرى بولسا قيدىم ساعان.

قۇمىرتاستىڭ ىلدەبايمەن اقىل قوسقالى كەتكەنىن ٴابدىشامىل دە شامالاعان. «ۇزاسا ات پەن اتان، ارى كەتسە قىسىراقتىڭ شولاق ۇيىرىنەن اسپاس» دەپ ويلاعان. ونىڭ ۇستىنە، بەرسە ٴوز ناعاشى جۇرتى. شىنداپ كەلسە، مالىنىڭ ٴورىسى عانا اۋىسادى. ايتا بەرسەڭ، جىلقىنى ساناعاننان ەرىنىپ، تۇبەككە تولتىرىپ تۇگەندەيتىن اۋىل ٴۇشىن توعىز بايتال، ٴبىر ساۋرىتكىڭ بار-جوعى دا بەلگىسىز ەمەس پە.

الايدا، ٴابدىشامىل ٴوز دولبارىنىڭ سونشالىق دۇمبىلەز بولعانىنا سەنە الماي قالدى. «قۇداي-اۋ، مىنالار ٴبىر قارعاعا بولا اي مەن كۇندەي الپەشتەگەن قارىنداسىن سۇراپ وتىر عوي. ٴاي، ىلدەباي! تالماۋ جەردى تاپ باساتىن سار تابان جىرىندىنىڭ ٴوزىسىڭ اۋ». انشەيىندە بولسا، تاس-تالقان اشۋلانىپ، بۇلاي باسىنعانى ٴۇشىن ات-شاپان ايىپقا جىعار ەدى. ٴدال مىنا جاعدايدا نە مىنەز تانىتارىن بىلە الماي، تارىعىپ، تۇقىرىپ وتىرىپ قالدى ول.

«ساپ، ساپ، سابىر، – دەدى ىشىنەن، – قانداي قالاۋىڭا شىدايمىن دەگەن دە ٴوزى عوي. ەكى جىلعى قۇر سارپالداڭى ازداي، ەندى ناعاشىسىنىڭ اۋىلىنان توماعاسىن تىستەپ، تۇل بالداق قايتىپتى دەسە...»

ەكى اياقتى الشاق تاستاپ، ەرەكشە ٴبىر ايبىنمەن وتىرا قالعان سارىشولاققا تونە قارادى. «ٴيا، دەگەن-اۋ، قۇزعىن تۇمسىق، قىسىق كوز، قىز بەرسەڭ دە تابىلماس. شىنداپ كەلگەندە بالا دا بوي جەتتى، كەلەر جەرى دە جاي اتانىڭ تۇقىمى ەمەس... مۇمكىن، قىراننىڭ كيەسى دارىعان قۇتتى شاڭىراق بولار...».

ول ورنىندا جۇرەلەي وتىرىپ، بەلىن شارت بۋىندى. قۇندىز بوركىن باسا كيدى. ۇدىرەيە قاراعان ناعاشىسىنا ارتىق ٴسوز ايتقان جوق. «ٴسىز قيساڭىز، مەن دە بەردىم قالاۋىڭىزدى» دەدى دە، ورنىنان تۇرا بەرگەن قالپى ۇمسىنا بارىپ، سارىشولاقتى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قولىنا قوندىرا ەسىكتەن شىعىپ كەتە باردى. تەك اتىنا ٴمىنىپ، بۇركىتتىڭ توماعاسىن اۋىستىرىپ جاتقاندا، «ساپار ايىنا جەتكىزبەي بالانى ۇزاتامىن. الىپ قايتۋعا دايىندىقتارىڭدى كورە بەرىڭدەر» دەدى دە ٴجۇرىپ كەتتى.

قۇمىرتاس نە قۋانارىن، نە جۇبانارىن بىلمەي، قورا شەتىنە تىككەن قاراقشىداي قالتيدى دا قالدى. قولىندا سارىشولاقتىڭ توزىڭقى توماعاسى. «بولدى، اكەتتى» دەدى كۇبىرلەپ. قۇسى ارت-ارتىنان پىشتاكتاپ جىبەرگەندە تەز باسىپ ۇيىنە كىرىپ كەتتى. كىردى دە سارىشولاقتىڭ بوس قالعان تۇرعىرىنا مەلشيە قاراپ ٴبىراز تۇردى. تۇرا بەرەر مە ەدى، سارىشولاق تاعى دا «ساڭق» تەكەندە، شىداماي قايتا جۇگىرىپ شىقتى. بوتەن قولدا كەتىپ بارا جاتقانىن سەزگەن قىران دا ارتىنا ٴبىر قايىرىلىپ، يەسىن سوڭعى رەت كورىپ قالعىسى كەلەتىندەي. ەكى جاعىنا كەزەك جالتاقتاپ، جانتالاسىپ بارادى. ٴبىراق، كەپتەي كيگىزگەن توماعا مەڭىرەۋ قاراڭعىلىقتان باسقا ەشتەڭە كورسەتەر ەمەس. «مەنى شىنىمەن بوگدە بىرەۋدىڭ قولىنا قيىپ بەردىڭ بە» دەگەندەي ايانىشپەن سوزا پىشتاكتايدى. قۇمىرتاس ەشتەڭەنى كورگىسى، ەستىگىسى كەلمەدى. كەۋدەسى سىعىلىپ، جۇرەگى اۋزىنا تىعىلدى. ٴىشىن الدەنە شوقتاي قارىپ، ورتەپ بارادى. جان تاپپاي ۇيىنە قايتا جۇگىرىپ كىردى دە، قازان-اياق جاقتاعى قايقىباس اعاش توسەككە بۇك ٴتۇسىپ قۇلاي كەتتى. ەكى قولىمەن باسىن وراي قۇشاقتاپ، قۇلاعىن باسىپ، كوزىن «تارس» جۇمى الدى. كەۋدەسىندەگى قارا داۋىل ٴتىپتى قۇتىرىندى. سارىشولاقتىڭ توماعالى باسى دومالاپ كەلىپ، كوز الدىنا تۇرىپ الدى. پىشتاكتاعان داۋىسى تۋرا ميىنىڭ ٴىشىن جارىپ جىبەرەدەي شاڭقىلدادى. ودان ارىعا شىدامى جەتپەدى. ورنىنان جۇلقىنا تۇردى دا، قولىنا جۇگەنىن الا، اتىنا جۇگىردى. كەشە تۇندە ورەلەپ جىبەرگەن تورى الانى تاپقانشا ەكى كوزى قانتالاپ، جىن بۋعان باقسىداي قالشىلداپ كەتكەن بولاتىن. جايداق اتقا تيىنشا سەكىرىپ مىنگەن ول ەندى، ٴابدىشامىلدىڭ ارتىنان قۇيىن-پەرەن قۋا جونەلسىن. شي-قاراعاندى جاپىرا شاپقان قۇمىرتاس بۇيرا تالداردىڭ اراسىنان ارىنداي شىققاندا، شوقىتا تارتقان ٴابدىشامىل تاستاقتى جالپاق جازىقتى لەزدە قۋسىرىپ، قارسىداعى ٴۇشقۇمنىڭ قالىڭ جيدەسىنە تاياپ قالعان ەكەن. قۋعىنشى قامشى ۇستىنە قامشى باسىپ، سولاي ۇمتىلا بەرگەندە وكپە تۇستان «ٴاي، اۋمەسىر نەمە، قايت كەيىن!» دەپ اقىرىپ قالعان قاھارلى داۋىس ونى اتتان ۇشىرىپ جىبەرە جازدادى. بىرەۋ توعىز تاسپا بۇزاۋ تىسپەن جونداتا تارتىپ وتكەندەي جىنى قاعىلىپ، جان-دارمەن ات تىزگىنىن تارتىپ الا قويدى. ەسىن ەندى جيعانداي، اينالاسىنا الاقتاي قاراپ ەدى، تايلاق تۇيەدەي كوگالا اتىمەن اكەسى ٴتونىپ كەلىپ قالعان ەكەن. ەڭگەزەردەي دەنەسى زورايىپ، ايىر جيرەن ساقالدى ٴوڭى ادام قورقارلىقتاي سۇستانىپ كەتىپتى.

– قايت كەيىن، ٴقادىرىڭدى كەتىرمە، قاسيەتىڭدى جوعالتپا! ساۋداعا سالعان قۇسىڭدى قايتادان ساۋعاعا سۇراماقپىسىڭ!؟ ٴسوزىڭدى جۇتىپ، الدابايدىڭ اۋلەتى الدىندا ٴبىزدى ابىرويدان جۇرداي ەتەيىن دەپپە ەدىڭ! ەندى قايتارىپ الماق تۇر عوي، توبەڭە حان كوتەرسەڭ دە قىران قۇستىڭ قالعان كوڭىلىن ورنىنا كەلتىرە المايسىڭ. ودان دا قالىڭىن بەرىپ جىبەرگەن كەلىننىڭ كەلەتىن اياعىنا قۇت تىلە! – دەدى دە كوگالا تۇلپاردى تەبىنىپ قالدى...

قۇمىرتاس اتىنان ٴسوزىلا ٴتۇستى. سەندەلە باسىپ كەلىپ، قۇم تومپەشىككە وتىردى. ەش ماقساتسىز اسپانعا كوز تاستادى. باياعىداي قارا نوقات كورگىسى كەلەتىندەي. ٴبىراق، بيىكتە ول قارا نوقات جوق. ەسەسىنە، قالباڭ قاققان ٴابدىشامىل مەن سارىشولاقتىڭ قاراڭداعان سۇلباسى انە، قالىڭ جيدەگە كىرىپ بارادى. قۇسى پىشتاكتاۋىن قويعانداي، ارتىنا دا قاراعىسى كەلمەيدى، ٴسىرا. قۇمىرتاس ٴبىر ۋىس قۇمدى شەڭبەكتەي قىستى دا، كەۋدەسىن كەرنەگەن بار كۇيىك-زارىن اڭىراتىپ، «اھ» ۇرا كۇرسىندى...

 

*******

قاراشانىڭ اياعىندا، الداباي اۋىلى نۇريپانى توعىز تۇيە جاساۋىمەن ۇزاتتى. توماعاداي اق وتاۋدىڭ الدىندا تۇرىپ، كوزىنە جاس ۇيىرىلگەن قۇمىرتاس سارىشولاقتى ەسىنە الىپ ەدى.

كوپ وتپەي قىس ٴتۇسىپ، ساياتشىلار دا سالبۋرىنمەن تەبىنگى توزدىردى. ەستۋگە قاراعاندا، سارىشولاق ٴابدىشامىلدىڭ دە قانجىعاسىن قۇر كەتىرمەپتى. دەگەنمەن، اشۋلى، دولى دەيدى. ودان كەيىن حابار بولعان جوق. قۇمىرتاس تا ونى ويىنان شىعارۋعا تىرىسىپ، ادەتتەگىدەي قاقپان قۇرۋعا كوشكەن. الايدا، قاڭتاردىڭ اياعىنا قاراي ويلامعان جەردەن ٴابدىشامىل جەتىپ كەلدى. قولىندا قۇسى جوق. «سارىشولاقتان ايىرىلدىم» دەپ ەڭكىلدەي كەلىپ قۇشاقتاي العاندا، قۇمىرتاس ەسىنەن تانىپ قالا جازدادى...

ٴابدىشامىلدىڭ وكىنە وتىرىپ ايتقان اڭگىمەسىنەن ونىڭ ۇققانى مىناۋ بولدى: سوڭعى كەزدە قاراداي ىزاقورلانىپ، تەنتەك مىنەزگە كوشكەن سارىشولاق ٴبىر رەتكى ساياتتا ٴوزى تىلەنىپتى. بەتىن قايتارماعان يەسى قويا بەرگەن ەكەن، بۇركىت قايدان كورگەنى بەلگىسىز، قاراقۇيرىقتى جاۋكەمدەپ جاتقان تايىنشاداي ارلان قاسقىرعا ٴتۇسىپتى. ەكەۋى كوپ جاعالاسىپ، اقىرى سارىشولاق جىرتقىشتىڭ ەكى كوزىن بىردەي شوقىپ، شىعارىپ جىبەرگەن ەكەن. جازىمىنا كورىندى مە، قىراننىڭ ٴبىر اياعى كوكجالدىڭ اۋزىندا قالىپ قويىپتى. ازۋىن قۇستىڭ سانىنا ايقاستىرا سالعان ارلان دا، ەكى كوزىنەن بىردەي ايىرىلعان وشتىكپەن ۋىتتانىپ، قىراندى تاۋعا دا، تاسقا دا سوققان. اقىرى، كۇڭگەي تاۋدىڭ كەۋدەسىندەگى جالاما قۇزدان ٴبىر-اق ۇشىپ، ٴوزىن دە، سارىشولاقتى دا مەرت قىلىپتى.

ٴابدىشامىل سارشولاقتان قالعان بەلگى دەپ، قۇمىرتاسقا ٴبىر تۇياعىن، قارىنداسى نۇريپاعا ٴۇش تۇياعىن بەرىپ كەتتى. ٴبىر جىلدان كەيىن شايسۇلتان ٴۇش تۇياقتىڭ بىرەۋىن تۇڭعىش ۇلىنىڭ موينىنا تاقتى...


سوڭى.
اقپان. 2016 جىل. 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي