BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

وتارشىل ەلدەر تاريحىمىزدى جاسىرىپ كەلدى – ۇلىقبەك ەسداۋلەت

الماتى، baq.kz ٴتىلشىسى. بۇگىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى جانە قازاق ادەبيەتتى» اتتى جازۋشىلاردىڭ ٴى پلەنۋمى ٴوتتى. القالى جيىن بارىسىندا ەلىمىزگە تانىمال جازۋشىلار ەلباسى ماقالاسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ، بۇرىن بۇرمالانىپ كەلگەن تاريحي دەرەكتەردى ٴسوز ەتتى.

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما ٴتوراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت وتارشىلدىقتىڭ قيىن-قىستاۋىنان وتكەننەن كەيىن، ٴوز تاريحىمىزعا قولىمىز جەتپەي ٴزارۋ بولىپ كەلگەن ەل ەكەنىمىزدى ايتادى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ٴبىز 16 عاسىردان 19 عاسىرعا دەيىن جەر بەتىنەن ۇلى دالانى قورعاۋ كەزەڭىندە، ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتپەس ٴۇشىن جان-جاقتان انتالاعان جاۋلارمەن قاندى سوعىس جۇرگىزە ٴجۇرىپ، كوپ قالالارىمىزدان، مادەني مۇرالارىمىزدان، ەجەلگى كونە جەتىستىكتەرىمىزدەن ايىرىلدىق، ودان بەرگى ۋاقىتتا بوستاندىعىمىز شەكتەلىپ، تاريحي-وركەنيەت جولىنداعى دامۋىمىزدى توقتاتىپ الدىق.

«وتارشىل ۇستەم ەلدەر ٴوز ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن وزىمىزدەن جاسىرىپ كەلدى. جەرىمىزدەن التىن ادام تابىلىپ جاتسا، «ول سكيفتەردىكى، ونىڭ قازاققا قاتىسى جوق» دەدى. سوناۋ سوۆەت كەزىندە شىلىكتىدەن ٴبىر ەمەس ەكى التىن ادام تابىلعانى بەلگىلى. ٴبىراق ونىڭ اتىن دا، زاتىن دا قازاقستانعا بۇيىرتپادى. ونىڭ اڭ ستيلىندەگى التىن اشەكەيلەرى ەرميتاجدا تۇر»، -دەيدى ول.

سونداي-اق ول، قازاق جەرىندەگى بۇكىل ساق وبالارىن ٴى پەتردىڭ زامانىنان بەرى 200-300 ادامدىق ارنايى قارۋلى ەكسپەديسيالار شىعىپ، جوسپارلى، جۇيەلى تۇردە توناپ كەلگەنىن، وبالاردان تابىلعان التىنداردى باتىس ٴسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ماتۆەي گاگارين پاتشاعا جونەلتىپ وتىرعانىن ايتتى.

«قاناعاتسىز قانقۇيلى پەتر پاتشا قازاق دالاسىنان الىنعان التىنداردىڭ ٴبىر بولىگىن «مەنەن جاسىرىپ جىمقىرىپ،توبىلدىڭ كرەملىنە تىعىپ ٴجۇرسىڭ» دەگەن ايىپ تاعىپ، جان دوسى بولعان گاگاريندى سەنات الاڭىندا دارعا اسىپ ولتىرەدى. جانە ٴمايىتىن العىزبايدى. ٴۇش ايدان كەيىن ارقانى ٴشىرىپ، ٴۇزىلىپ، جەرگە قۇلاپ تۇسكەندە «ۇزىلمەيتىن شىنجىرمەن قايتا اسىپ قويىڭدار!» دەپ بۇيىرىپ، قىس بويى ولىگىن ەتى ابدەن اعىپ تۇسكەنشە سالاقتاتىپ-سالبىراتىپ قويعان ەكەن. نە ٴۇشىن؟ پازىرىقتىڭ، شىلىكتى مەن ەسىكتىڭ وبالارىنان تابىلعان التىن بۇيىمدار ٴۇشىن! ول مۇرالاردىڭ ٴبىرازى ەرميتاجدا تۇرعانىمەن قازاققا قاتىسى جوق ەتىپ كورسەتىپ كەلدى. وتىراردى يران مادەنيەتىنە اپارىپ تىرەپ تاستايتىن. «بىزدە وتىرار كىتاپحاناسى بولعان» دەپ ماقتانساق، «ول كىتاپتار سەنىڭ تىلىڭدە بولماعان» دەگەنگە دەيىن باردى»، -دەيدى ۇ.ەسداۋلەت.

سونىمەن قاتار ول، مىسىردى بيلەگەن ماملۇكتەردىڭ ٴوزى ٴبىزدىڭ تىلدە سويلەگەنىن، ونى يزرايل مەن امەريكا، اراب عالىمدارى جازىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

«قازاق تاريحى ولەڭ-جىر بولىپ تاسقا قاشالعانىمەن، ونى دا وزگەگە تيەسىلى دەگەن تۇسىنىك تاڭىلعان. اينالىپ كەلگەندە، مويىندالماي كەلگەن دۇنيەلەردى وسى ماقالا يگەرۋگە، مەنشىكتەنۋگە، ۇيرەنۋگە، كەلەشەك ۇرپاققا ٴوزىمىزدىڭ تاريحى قانشالىقتى تەرەڭ ۇلت ەكەنىمىزدى تانىتىپ، وزگە ەلدەرگە دالەلدەپ، نەگىزدەپ بەرۋگە جول اشىپ وتىر»، -دەيدى ول.

باسقارما ٴتوراعاسىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل ماقالانىڭ ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ٴۇشىن، مەملەكەتىمىزدىڭ وركەنيەت جولىمەن ويداعىداي دامۋى ٴۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى زور.

«30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ٴۇشىن الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسىڭ دە مول بولۋى كەرەك. ال ەندى ٴبىز قانداي ۇلەس قوستىق؟ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» وسىنى تۇگەندەۋگە جول اشىپ بەرىپ وتىر. انتيكالىق زاماننان بەرگى گرەكتەردىڭ «كەنتاۆر» دەپ جۇرگەندەرى ساقتار بولىپ شىقتى. ال سول ساقتاردىڭ ۇلى دالاداعى جالعاسى، اتپەن بىتە قايناسقان حالىق كىم - ول قازاقتار! سولتۇستىك قازاقستانداعى ارحەولوگيالىق قازبا «بوتاي مادەنيەتى» رەتىندە تانىلىپ، سول جەردە ەجەلگى داۋىردە ەڭ العاش رەت جىلقىنى قولعا ۇيرەتكەن كىم دەگەندە - ٴبىزدىڭ قازاقتار بولىپ شىقتى. وسى ەلدىڭ ازاماتتارى بولعاننان كەيىن ٴبارىمىز دە وسى جەردىڭ تاريحىنا، تاريحي جادىگەرلەرىنە، مادەني ەسكەرتكىشتەرىنە مۇراگەر رەتىندە يە بولۋىمىز كەرەك. «كەيىنگى جىلدارى تابىلعان تاريحي جادىگەرلەر ٴبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ٴوز زامانىنداعى ەڭ وزىق، ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارعا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ايعاقتايدى. بۇل جادىگەرلەر ۇلىدالانىڭ جاھاندىق تاريحتاعى ورنىنا تىڭ كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەيدى اۆتور ٴوز ماقالاسىندا. مىسىرعا بارساڭ: «ٴبىز ارابتارمىز، ەگيپەتتىكتەردىڭ ٴتىلى باسقا بولعان، ٴبىزدىڭ ٴتىل ەمەس ەمەس، ٴبىراق فاراوندار تاريحىنا باس-كوز بولىپ قالعان ٴبىز» دەيدى. سول سياقتى ٴبىز دە ٴوزىمىزدى ەجەلگى مادەنيەت يەلەرىنىڭ زاڭدى ۇرپاعى رەتىندە سەزىنە ٴبىلۋىمىز كەرەك»، -دەيدى ول.

سونداي-اق ول، مەتاللۋرگيانىڭ دۇنيەجۇزىندە ەجەلگى ٴۇش-اق وشاعى بار ەكەنىن، سولاردىڭ ٴبىرى قازاقستاندا، سونىڭىشىندە التاي مەن جەزقازعاندا تابىلعانىن ايتىپ ٴوتتى.

« تابىلعان التىن ادامداردىڭ كيىمدەرىنىڭ ٴوزى - زەرگەرلىك ونەردىڭ شىڭى. بۇل دەگەن ۇلى مادەنيەتتىڭ بەلگىسى. قالالىق مادەنيەتتىڭ تاريحىمىزدا بولعانىن تارازداعى ەجەلگى قۇبىردىڭ، تۇركىستانداعى حامام مونشانىڭ ٴوزى دالەلدەي تۇسەدى. وعان كوكشەتاۋدان تابىلعان سۇيەك كونكيدى قوسىڭىز. قازاق جەرىنەن تابىلعان ەجەلگى باسسۇيەككە ترەپاناسيا جاسالعانىن مەديسينالىق وتا تاريحى تۋرالى كىتاپتاردان كەزدەستىردىم. موڭعولدار شىڭعىسحان زامانىنان بەرى اربانى «قازاق اربا» دەيدى. بۇل نە دەگەن ٴسوز؟ اربانى ويلاپ تاپقان قازاق دەگەن ٴسوز. ٴبىز ٴوزىمىزدىڭ جىلقىعا بايلانىستى ٴتۇرلى ابزەلدەرىمىزدى الايىق. ۇزەڭگىنى ويلاپ تابۋدىڭ ٴوزى – سول زامانداعى ۇزدىك پروگرەسس ساناتىندا. قازاق جەرىندەگى تاڭبالى تاستاردا دا دوڭگەلەكتى اربا بەينەلەنگەن. شالبار كييۋدى دە ەۋروپاعا اپارعان ٴبىزدىڭ التايدان شىققان بابالارىمىز. تۇرىكتەر توقىما جەمپىردى قازاق دەپ اتايدى. سۇراستىرسام، توقىما ونەرى قازاقتاردان كەلگەن دەيدى. استاناداعى ٴبىر ۇستانىڭ جەكە كوللەكسياسىندا ساماۋرىندار ىشىنەن 15-16 عاسىرلارداعى بىرنەشە قۇمان-ساماۋرىنداردى كورىپ تاڭ قالدىم. كادىمگى ۇلكەن قۇمان، ٴبىراق ىشىندە سۋ قايناتۋعا ارنالعان وتتىعى بار. دەمەك، ساماۋرىننىڭ و باستاعى اتى مەن زاتى كادىمگى قۇمان بولىپ شىقتى. ٴبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز قالانى دا سالعان، دالانى دا مەكەندەگەن. مىنە، سوندىقتان سول دالالار مەن قالالاردا بولعان ەجەلگى مادەنيەتتەردىڭ ٴبارىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى ٴبىزدىڭ ەلىمىز ەكەنىن ايتۋدان جاسقانباۋىمىز كەرەك. قۇبىر دا بىزدىكى، شىعىر دا بىزدىكى، دوڭگەلەك تە وزىمىزدىكى، اڭگەلەك تە وزىمىزدىكى»، -دەيدى ۇ. ەسداۋلەت.

جىلقى اتۋ ناۋقانى

جيىن بارىسىندا ٴسوز سويلەگەن قازاقستان حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى، قابدەش ٴجۇمادىلوۆ پرەزيدەنت ۇلى دالانىڭ قىرلارىن توپتاپ، ٴار سالاسىن ٴبىر-بىر قىرعا بولگەندىگىن، قالعانىن وزدەرىڭ زەرتتەڭدەر، تولىقتىرىڭدار دەپ حالقىنا، زيالى قاۋىمعا تاپسىرىپ وتىر دەگەن ويىن ٴبىلدىردى.

«پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماقالادا ايتىلعاندارىن جۇرت جىلى قابىلدادى. ونىڭ سەبەبى، حالىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەلەردى ٴدوپ باسۋىندا. بۇعان دەيىن دە تاريحشىلار ٴتيىپ-قاشىپ ايتىپ جۇرگەن نارسەلەر ەدى بۇل. جاي ادامداردىڭ ايتقانىنان گورى پرەزيدەنتتىڭ ايتقانى ٴبىر باسقا» ،- دەيدى جازۋشى.

سونىمەن قاتار ول، بۇل دەر كەزىندە شىققان ماقالا ەكەندىگىن، ويتكەنى سوڭعى كەزدە قازاقستان تاريحى كەرەك جوق دەپ شىعۋشىلار قاتارى كوبەيگەندىگىن جەتكىزدى.

«كەيىنگى كەزدە دۇمشەلەر «تاريحتىڭ كەرەگى جوق، تاريح ٴپانىنىڭ ساعاتتارىن ازايتۋ كەرەك. مەكتەپتە عانا وقىتۋ كەرەك تە، جوعارى وقۋ ورنىنان الىپ تاستاۋ كەرەك»، -دەپ ايتقان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ تاريحقا بايلانىستى ايتقان ۇسىنىستارى سولارعا توسقاۋىل قوياتىن ماقالا دەپ بىلەمىن. تاريحتى وقىتۋعا، ونى زەرتتەۋگە قارسى شىعاتىندارعا پرەزيدەنتتىڭ وسى ماقالاسىنداعى ۇسىنىستى قارسى قويىپ وتىرۋىمىز كەرەك»، -دەيدى ق. ٴجۇمادىلوۆ.

جازۋشى ماقالاداعى جىلقى تۋرالى ايتىلعاندار كوڭىلىنەن شىققاندىعىن، ويتكەنى ول جانىن سىزداتىپ جۇرگەن نارسەلەردىڭ ٴبىرى ەكەندىگىن ايتىپ ٴوتتى.

«قازاق دەگەنىمىز جىلقى، جىلقى دەگەنىمىز قازاق. وسىنى دوستارىمىز دا، وتارلاۋشى جاۋلارىمىز دا جاقسى بىلگەن. كومپەسكەلەۋدىڭ الدىندا گولوششەكين باستاعان وتارلاۋشىلار «قازاقتى جىلقىدان ايىرماسا بولمايدى، قازاقتى جاياۋ قالدىرۋ كەرەك. قازاقتار سايگۇلىككە ٴمىنىپ جۇرگەندە ٴبىزدىڭ ساياساتىمىزدى پىسقىرمايدى»، دەپ قازاقتى جاياۋ قالدىرۋدىڭ ناۋقانىن باستاعان. ول كەزدە قازاق دالاسىندا ميلليون جىلقى بولعان. ٴسابيت مۇقانوۆ ٴبىر سوزىندە «قازىرگى قازاقستانداعى جىلقى سول كەزدەگى ٴبىر پەتروپاۆل وبلىسىنداعى جىلقىعا دا جەتپەيدى» دەپ ەدى. ٴار اۋدان مەن اۋىلدا مال سوياتىن قاساپحانا بولدى. سيىر مەن قويدىڭ ەتىن سويىپ، رەسەيگە جونەلتىپ وتىردى. جىلقىنىڭ ەتىن ورىستار جەمەيدى عوي، ونى نە ىستەيمىز دەگەندە گولوششەكين «ساي-سايعا ٴۇيىرىپ قويىپ اتىڭدار» دەگەن. شىنىندا سولاي بولعان، بۇيرىق ورىندالعان، 1928-1929 جىلدارى ەلىمىز بويىنشا جىلقى اتۋ ناۋقانى جۇرگىزىلگەن. ٴبىز قازاقتىڭ اشارشىلىقتان قىرىلعانىن كوپ ايتامىزداعى، جىلقىنىڭ قىرعىنىن ايتپادىق. جىلقى قىرىلعان سوڭ قازاق جاياۋ قالدى، ەكى جىل وتكەن سوڭ اشارشىلىق باستالدى. ٴبارى الدىن-الا جوسپارلانعان. مىنە، وسى جايتتىڭ بارلىعىن پرەزيدەنت ٴوز ماقالاسىندا قوزعاعان»، -دەيدى ول.

سونىمەن قاتار ول، پرەزيدەنت جىلقىنى ٴمىنۋ، ۇيرەتۋ، ونىڭ توركىنى قازاق ەلى ەكەنىن ماقالاسىندا جاقسى ايتقانىن جەتكىزدى.

«بۇل ٴبىزدىڭ بۇرىننان جاسقانىپ، قورقىپ، بىرەۋلەردىڭ كوڭىلىنە كەلە مە دەپ، ايتا الماي جۇرگەن نارسەلەرىمىز. دەمەك، پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماقالاسى تاريحشىلارعا، ادەبيەتشىلەرگە ۇلكەن جول اشىپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسىن جاقسى ەكەن دەپ قويا سالماي، ونىڭ ٴار تاراۋىن كوتەرىپ، شىعارمالار، عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋ كەرەك دەپ ويلايمىن»،-دەدى قابدەش ٴجۇمادىلوۆ.

بۇرمالانعان دەرەكتەردى قالپىنا كەلتىرەتىن ۋاقىت جەتتى

جازۋشى، قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى ٴبىز تاريحتى باسقالاردىڭ ايتقانىمەن، وتىرىگىمەن قابىلداپ، سوعان باس ٴيىپ كەلدىك دەگەن ويىن ٴبىلدىردى.

«ٴوزىمىزدىڭ پىكىرىمىزدى ايتساق ۇلتشىل، تەرىس پىكىرلى بولدىق. اعالارىمىز حالىق جاۋى اتاندى، كەيبىرى اتىلدى، ٴبىز سودان قورىقتىق. ول ۇرەي ٴالى بويىمىزدان كەتكەن جوق. «شىڭعىسحان تۇرىك ەمەس، ول موڭعول» دەپ ەدى، ول موڭعول بولدى. شىڭعىسحان تۇرىك ەكەن دەگەندەر پانيسلاميست، پانتۇركيس بولدى. شىڭعىسحاننىڭ تاريحى ٴستاليننىڭ تىكەلەي بۇرمالاۋىمەن جاسالعان. 1952 جىلى «راشيد-اد-دين سبورنيك لەتوپيسەي» دەگەن كىتابىنا العى ٴسوز جازعان ي.پ. پەترۋشوۆسكيي ونى اشىپ ايتقان. شىڭعىسحاننىڭ قاي جەردە وسىپ-ونگەنىنىڭ بارلىعىن ادەيى بۇرمالاعان. سوندا نايمان، كەرەي، مەركىت، جالايىردىڭ ٴبارى شىڭعىسحاننىڭ تۇسىندا موڭعول تىلىندە سويلەگەن، كەيىن تۇركى تىلىنە كوشكەن دەپ، ٴبىزدى سەندىرىپ كەلدى»، -دەيدى ول.

ب.نۇرجەكە ۇلى ٴبىز ٴوز تاريحىمىزدى زەرتتەپ، وسى ماقالانى پايدالانا وتىرىپ بۇرمالانعان دەرەكتەردى قايتا قالپىنا كەلتىرەتىن ۋاقىتىمىز جەتتى دەگەن ويىن ٴبىلدىردى.

«قوستانايدان ارى ٴجۇز شاقىرىمدىق جەردە اركايىن دەگەن جەر بار. «بۇل ٴبىزدىڭ اريلىقتاردىڭ، اتا-بابامىزدىڭ جەرى» دەدى ورىستار. ٴقازىر ارقايىڭ دەگەن ٴسوز تۇرىكتىكى ەكەنى ايتىلا باستاپ ەدى، ولار ٴۇنسىز قالدى. دەگەنىمەن ٴبىزدىڭ تاريحشىلاردىڭ بۇنىڭ بارلىعى ٴبىزدىڭ اتا-بابامىزدىكى دەگەن باتىل ٴۇنى ەستىلمەيدى. بۇكىل ٴسىبىر تۇرىكتىڭ جەرى، ول جەردە تۇرىكتىڭ وبالارى تونالعان. سونىڭ بارلىعىن ايتاتىن زامان كەلدى. بىزگە پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسى جاقسى دەگەندى ايتا بەرگەننەن گورى، سوعان ارقا سۇيەپ ٴوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدى، ٴتىلىمىزدى ٴبارىن تۇگەندەپ الاتىن زامان تۋدى. جيىرما جەتى جىل بويى ايتىلماعان نارسە ەندى ايتىلماسا تىم كەش بولادى»، -دەيدى جازۋشى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي