BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

مۇحتار اۋەزوۆ. «قارالى سۇلۋ» (اڭگىمە)

استانا. 30 جەلتوقسان. baq.kz – التى جىل قارالى، قايعىلى التى جىل ٴوتتى. ٴاربىرى ٴبىر-بىر ومىردەي سارىلعان ۇزاق. قارا جەل ۇزىلمەي سوققان كۇزدىڭ سۋىق كۇنىندەي قۋارعان جۇدەۋ جىلدار… سودان بەرى قاراگوز قارالى تور بۇلب ۇلىنداي، بۇل توسەكتىڭ يەسى. سانسىز كوپ كۇندەر ٴوتىپ جاتسا دا، نە ٴبىر جاڭا ٴۇمىت اكەلىپ سەرگىتكەن، نە بولماسا جۇدەۋ كوڭىلدى ٴبىر ساعاتقا بولسا دا سەلت ەتكىزىپ الاڭداتقان مەزگىل بولعان ەمەس. قاراگوز بۇل ومىرگە ابدەن مويىنداپ بولعان. كوپ جىل بويىنا سوزىلعان قارالى كۇي قاراگوز ٴومىرىنىڭ قالپى بولعان. كۇندەگى داعدىسى، سالتى بولىپ كەتكەن… كۇزدىڭ ايسىز قاراڭعى تۇنىندە، ٴتۇنعاتىپ جۇرگەن جولاۋشى ۇزاق قاراڭعىلىققا قالاي مويىنداپ باعىنسا، قاراگوز دە سونداي مويىنداپ، كونىپ بولعان… سودان بولەك ٴحالدى كوكسەتەتىن وزگە ٴتۇرلى وي كەلسە، ونى كوڭلىنە دارىتپاي، وشىرۋگە اسىرادى.

سول قاراگوزدىڭ اۋلى بۇگىن قالىڭ تاۋدىڭ ىشىمەن جايلاۋداعى كوك شالعىندى، سالقىن سۋلى شالقار قونىسقا كوشىپ كەلە جاتىر. تاڭ قىلاڭداپ كەلە جاتقاننان جۇگىن ارتا باستاعان اۋىل جازدىڭ كۇنى جاقىن بەلدەن جاڭا قىزارىپ شىعىپ كەلە جاتقاندا ەسكى جۇرتىنان جونەلگەن…

قازىردە كوش جارىم جولعا كەلىپ قالدى. بۇگىن تاۋ اسا قونباقشى بولعان اۋىل قالىڭ تاۋدىڭ ىشىمەن جارتاستى، توعايلى، شالعىندى ەزەكپەن شۇباتىلعان شۇبار توپ بولىپ، دابىرلاپ، شۋلاپ كەلە جاتتى…

كوش الدىندا ايداپ كەلە جاتقان تورت-بەس جۇزدەي جىلقىسى بار، باسقا ٴىرى قاراسى دا مول باي اۋىلدىڭ كوشى جىل بويى يەسىز تۇرعان تاۋدىڭ تۋسىپ كەتكەن ٴشوبىن جاپىرىپ، قىزۋى مول تىرشىلىكتى كوشىرىپ كەلە جاتقانداي بولادى. كوشتەگى كوڭىلدى قاتىن-قالاش، جەلىكتى قىز-كەلىنشەك ماڭايلاسقان جىگىتتەرمەن قالجىڭداسىپ، كۇلىسىپ-وينايدى. ارقىراعان سەمىز، سۇلۋ اساۋلاردى مىنگەن جاس جىگىتتەر ۇيىرىنە قاراي جۇلقىنىپ، الاسۇرىپ جەر سۇزگەن ايعىرلارىن قۇتىرتىپ-ويناقشىتىپ كەلىپ، قالىڭ جىلقىنى دۇرىلدەتىپ، جەلدىرتىپ ايدايدى… دۇندۇنيە ماستىق تويىنداي بۋى اسپانعا شىعىپ، قۇتىرىنىپ جەلىگەدى. شۋلاعان جەلىكتى كەش، تاڭەرتەڭگى كولەڭكە باسقان قارا جارتاس پەن قالعىعان وزەكتى دە وياتا سەرگىتكەندەي. بۇل كەشكە تابيعات تا جىلدىق ٴۇي-قىسىنان ويانىپ، ەلەڭ بىلدىرگەندەي.

تاڭەرتەڭگى كولەڭكەلى وزەكتەن شىققان سالقىن سامال سوعادى.

جىل بويى تۇل بولىپ تۇرعان جايلاۋ بۇگىنگى كۇن جىل قۇسىنداي بوپ قيقۋلاپ، جەڭكىلىپ كەلە جاتقان ەلدى جاڭا كورىپ سەرگىگەندەي. كازىرگى بارلىق سۋرەت، بارلىق دۇنيە ادامدى قىزىق دۋمانعا، ساعىمدى تۇسپەن زور تىلەككە قول بۇلعاپ شاقىرىپ تۇرعانداي. بۇل قىزۋعا جەلىكپەگەن جان جوق… ەڭ اياعى شال قويشى بولات تا ۇستىنەن كەش ٴوتىپ بارا جاتقاندا، قۇلا شولاق بيەنى تىراڭداتىپ شاۋىپ كەلىپ، كوش جانىندا كەلە جاتقان تۇرعىلاس ايەلدەر اراسىنان كەلىپ كيلىگىپ، جاۋىرىنىن قيقاڭداتىپ، قالجىڭداسا كۇلەدى. ٴارقايسىسىنا كوزىن قىسىپ، يەك قاعىپ، ىزدەنىپ سوقتىعادى. قىزىل شىرايلى كەلىنشەكتىڭ قۇلا بيەنى قامشىلاپ ويناعانىنا ەمەكسىپ، جىگىتىمسىپ شىرەنەدى.

ٴۇش ات جەككەن پاۋەسكەنىڭ ىشىندە كەلە جاتقان قاراگوز بولاتتىڭ قاسىنان ارباسى كەتىپ بارا جاتقاندا از سەرگىپ كۇلىپ:

— بولات-اۋ، سەنىڭ دە بازارىڭ تارقاماعانى ما، جانىم-اۋ! — دەيدى…

بولات بۇل ٴسوزدىڭ تۇكپىرىن تۇسىنەدى. قاراگوز نە دەسە و دەسىن، ۇزەڭگىسىنە شىرەنىپ كۇلىپ:

— نەسىن ايتاسىڭ، قاراعىم!.. قىز-كەلىنشەك تال بويىمدى ۇيىتىپ كەلەدى… ىشىمدەگى جانعان وت قىز-قىز قاينايدى، — دەدى.

بۇل كوشتە جالعىز جۇدەۋ، جالعىز جابىرقاعان قايعىنىڭ تۇساۋىندا كەلە جاتقان — سول قاراگوز… وسى كوپ مال مەن باي اۋىلدىڭ يەسى بولعان، مىنا دىردۋلى كوشتىڭ باسشىسى بولعان جالعىز جەسىر ايەل — قاراگوز.

قاراگوز 32-اق جاستا. قارالى جاۋلىق سالىنىپ، قىزۋلى بازار ەسىگىن جاپقانىنا التى جىل بولدى… ودان بۇرىن قاراگوز تىرشىلىك بازارىندا ەركىن ٴجۇزىپ جۇرگەن ەركەمىن دەيتىن. بۇنىڭ ٴومىرىنىڭ ۇستىندە كۇلىمسىرەپ تۇرعان كۇنشۋاقتى، بۇلتسىز، اشىق كوك اسپان بار-دى. سونداي اشىق كۇننىڭ ورتاسىندا ٴبىر-اق ساعات ىشىندە ٴتۇسى سۋىق، شوق قارا بۇلت ويناپ شىققان. اياق استىنان كەلگەن ٴبىر قازا ٴبىر-اق كۇننىڭ ىشىندە قاراگوزدى قارالى عىلىپ، قاڭعىرتىپ كەتكەن… سودان بەرى الىستاعى ساعىمداي بولعان جار جەتكىزبەي، بەلگىسىزدىككە باتىپ جوعالعان.. وعان ٴدال التى جىل بولدى…

قاراگوزدىڭ كۇيەۋى ٴازىمحان ول كەزدە 28 جاستا، ٴوزى ٴبىر اتادان جالعىز جىگىت بولاتىن. باسقا اتالاس اعايىندارى بولسا — بارلىعى دا بولەك اۋىل بولىپ، بوتەن سياقتانىپ، ٴوز تىلەگى، ٴوز ومىرىمەن بۇلاردان الىستاپ كەتكەن. اعايىندارىنىڭ كەيبىرى قارتاڭ تارتقان ادامدار بولعان. ٴازىمحاننىڭ تۋىسقانى، جالعىز سۇيەنىشى جەتپىس جاسقا كەلگەن كارى اكەسى — ۇسەن. ٴازىمحان جالعىز جىگىت بولسا دا، از اتانىڭ باسكوتەرەرى اتانىپ، ىرعايلى بولىسىنداعى ەداۋىر ەلگە بەلگىلى بولعان.

ٴبىر جىل ٴدال وسى جايلاۋعا كوشىپ كەلە جاتقان كەزدە، بۇگىنگى كەش كەلە جاتقان وزەكتەرمەن ۇسەن اۋلى كوشىپ كەلىپ، قايىڭدىعا قوندى. قايىڭدى — تاۋ ارالاعان شالعىندى، توعايلى وزەن. جاپىرلاپ قونعان كوپ اۋىل ماڭايىنداعى شۇبىرتقان كوپ مالىمەن قاراگوزدىڭ ول كۇندەرىنىڭ كوركى سياقتاناتىن.

ىرعايلى كوپ جىلدان كەلە جاتقان داعدى بويىنشا قوڭىرتاۋ بولىسىمەن قاتتى ج ۇلىسقان، اراز بولاتىن. سول جىلى دا جاز شىققاننان بەرى قاراي كۇندە قيقۋ، كۇندە «اتتا»»، جاعالاي شابىس بولعان.

ىرعايلىنىڭ ۇستەمدىگىن وزگە ەل جۋاندارىمەن بىرگە جوقتاپ جۇرگەن ٴازىمحان سول جۋانداردىڭ جەلىكتىرۋىمەن قوڭىرتاۋعا كەيدە وزگەلەردەن جىرىلىپ بارىپ تا سوقتىعاتىن. قوڭىرتاۋ ٴبىر كەزدە وزگەدەن ەرەكشە ۇسەنگە كىجىنۋلى دەسكەن. بۇل حابار ٴبىر ەمەس، الدەنەشە رەت كەلگەن-دى.

ٴبىراق ونىمەن ٴازىمحاندى دا، بارلىق ىرعايلىنى دا توقتاتا العان جوق. قوڭىرتاۋ ٴبىر السا، بۇلار كەيدە ەكى-ۇشتەن الىپ جىبەرەتىن. قوڭىرتاۋدىڭ ازىمحانمەن ەرەكشە جاۋىعۋىنا ٴبىر سەبەپ قاراگوزدىڭ باسى ەدى. اۋەلدە قاراگوز قوڭىرتاۋ ەلىنىڭ جەسىرى بولعان. سول ەلدىڭ ٴبىر باي اۋلى — سىبانباي. جاس كەزىندە قاراگوزدى سىبانبايدىڭ نەمەرەسىنە ايتتىرىسقان. بەرى كەلگەندە قاراگوزدىڭ كۇيەۋى اياعى اقساپ، كەم بولىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە، وزگە بالالارىنىڭ ىشىندە اكە-شەشەگە ٴقادىرسىز بالا بولادى ەكەن.

بويجەتۋگە اينالعان كەزدە سۇلۋ قاراگوزدەن نارازىلىق سوزدەر شىعا باستاعان.

قاراگوزدىڭ اكەسى جاس كەزىندە ٴولىپ ەدى. جەسىر قالعان شەشەسى ۇسەننىڭ نەمەرە قارىنداسى بولاتىن. ول ۇسەن اۋلىن توركىن قىلىپ، ىلعي ارالاسىپ جۇرەتىن. قاراگوز دە كىشكەنە كۇنىنەن ۇسەن اۋلىن ناعاشى ەتىپ، كوڭلىنە ەرەكشە جاقىن تارتىپ، كەيدە شەشەسىمەن، كەيدە جالعىز ٴوزى دە كەلىپ، كەپ ۋاقىتتار جاتىپ، قايتىپ جۇرەتىن. سول حالمەن جۇرگەندە، ٴازىمحاننىڭ بۇرىنعى العان كەلىنشەگى قايتىس بولعان. قاراگوزدىڭ سىبانباي اۋلىنا بارعىسى كەلمەي جۇرەتىنى كوپ جۇرتقا پاش بولىپ قالعان. باسىندا قاراگوزدىڭ سوزدەرىنە ەلەۋسىز قاراپ، «كەزىندە كورەرمىز» دەپ، ىشتەگى نىق بايلاۋمەن جۇرگەن شەشەسى ٴازىمحاننىڭ كەلىنشەگى ولگەن سوڭ، بالاسىنىڭ نارازىلىعىنا ٴتۇزۋ قاراپ، ويلانا باستاعان.

سول ٴحالدىڭ ۇستىندە دورگۋماندا جۇرگەندە، بىرگۇنى قاراگوزدىڭ اۋلىنا امانداسىپ قايتقالى ٴازىمحان كەلگەن. ٴازىمحاننىڭ نە ويمەن كەلگەنى بۇل اۋىلعا دا، اناسىنا دا بەلگىسىز. ٴازىمحان ٴوزى دە انىق، اشىق بايلاۋمەن كەلگەن جوق-تى. ٴبىراق ۇيگە كەلىپ كىرگەن جەردە ول بۇرىنعىدان كوپ وزگەرىپ كەتكەن قاراگوزدى كورگەن. بۇل ۋاقىتقا شەيىن بالا قالپىندا جۇرگەن قاراگوز ەندى شيراتىلعان نازىك، ۇزىن بويلى، قىناي بەلدى، تولقىندى قارا شاشى بار تۇڭعيىق سۇلۋ قارا كوزدى بويجەتكەن بولىپتى. كورمەگەنىنە ٴبىر-اق جىل شاماسى وتكەن ٴازىمحاننىڭ ەندى العاش كەلگەن ساتتە جۇرەگى لۇپىلدەپ سوعىپ، كوز الدىندا ساۋلەلى سۇلۋ جاردى كورىپ قالعانداي بولعان. الدەنەدەن ەكەنى بەلگىسىز، بۇرىن بۇل جايدان ٴبىر اۋىز ٴسوز ەستىمەسە دە، قازىرگى حالدە ٴازىمحاننىڭ جۇرەگىن سوقتىرعان بەلگىسىز سەزىم قاراگوزگە دە سول سەكونتتە بىلىنگەندەي. ٴازىمحان اناسىنا امانداسىپ، ەندى قاراگوزگە قاراپ:

— ەسەن-ساۋمىسىڭ، قالقام؟ — دەگەندە، ۇيالىپ قاراعان قاراكوزدىڭ جۇزىندە ىستىق قان وينادى.

بۇل كۇنگە شەيىن ٴجۇرىس كورمەگەن بالا ٴجۇزى ومىرىندە العاش رەت الدەقانداي كومەسكى ٴتۇس سياقتى ويمەن قىزارىپ، تومەنشىكتەپ قىسىلعانداي بولدى. ەكى جاس ٴۇنسىز بەلگى بەرىسكەندەي. ەكى كوڭىل بىر-بىرىنە ۇيالىپ، بۇعىپ تۇرىپ، ىم قاقتى. باسى وسى.

ازدان سوڭ ارادا ٴسوز ٴجۇردى. سۇيەك جاڭعىرتۋ قاراگوزدىڭ باسقا اعايىندارىنا دا تەرىس كورىنبەدى. وسىرەسە بۇل كۇنگە شەيىن ٴوزىنىڭ جەسىرلىگىندە ەرەكشە سۇيەنىشى سياقتانىپ وتىرعان ۇسەنمەن قايتادان ٴۇي ىشىنەن ٴۇي تىگىپ، جاقىن بولۋ قاراگوزدىڭ شەشەسىنە كەرەك كورىندى. ٴسۇيتىپ از كۇن ىشىندە استىرتىن قۇدالىق ٴسوزىن بايلاسىپ قويدى…

ٴبىراق بۇل الىستاعى تىلەۋ. ول قيىن اسۋ، بيىك اسقاردىڭ ار جاعىندا جاتقان قيىن ٴتۇيىن. سىبانباي بوگەت شىعارماي قويمادى. قوڭىرتاۋ جۇلقىسپاي، جەسىرىن جىبەرمەيدى… ۇسەن جاقتىڭ حابارى جانسىزدانىپ، سىبانبايعا بارىپ قالعاندا، ولار كۇپىلدەپ، كىجىنە باستادى. ٴبىراق اشىق ٴسوز، انىق بايلاۋعا ەكى جاعى دا جەتە الماي، ەندى جاقىنداپ كەلە جاتقاندا، سىبانبايدىڭ نەمەرەسى ٴولىپ قالدى. بۇدان كەيىنگى ٴسوز ۇزاققا بارا العان جوق. سىبانبايدىڭ وزگە بالالارىنىڭ بارلىعىندا دا نە ايتتىرعان، نە الىپ وتىرعان ايەل بار. بۇرىن ۇستانعان ٴسوز بويىنشا سىبانباي: «قاراگوزدى كەيىنگى بالالارعا قاراتامىن… قۇدامنان قول ۇزبەيمىن!» دەگەن بولدى.

ٴبىراق بۇل ٴسوز ۇزاققا بارمادى. ۇسەن سىبانبايدان العان بارلىق مالدى تۇگەندەپ قايىرتىپ، ٴوزى قاراگوزگە قۇدا ٴتۇسىپ، ارادا ٴبىر جىل وتكەن سوڭ ىرعاپ-جىرعاپ كەلىنىن العان…

بۇل وقيعا ٴوز كەزىندە ىرعايلى مەن قوڭىرتاۋدىڭ اراسىنا كوپ سالقىندىق سالدى. كوپ ىرعاسىپ تارتىسۋمەن بارىپ، ەكى جاق زورعا تىنعان. «ۇسەن كوبىنشە مال كۇشىمەن جەڭىپ الدى» دەگەن ٴسوز ەل ورتاسىنا جايىلعان سايىن، سىبانباي بولىمسىزدى سىلتاۋ عىلىپ، ىر-عايلىعا سوقتىعا بەرەتىن بولعان.

ٴبىراق ارادا بىرەر جىل ەتكەن سوڭ، جەسىر داۋىنىڭ كىزۋى سولعىنداپ كەلىپ باسىلدى. سويتسە دە باسىندا ٴبىر شيەلەنىسىپ كالعان ەلدەر ەندى جاڭا داۋ، جاڭا ارازدىققا جول تاۋىپ الىپ، كەزەك الىسىپ ۇستاسىپ ٴجۇردى. بەرى كەلگەن سوڭ سىبانباي ۇسەن باسىنداعى كەكتى وزگەرتىپ، ٴوزى ىرعايلىنىڭ باسقا ەلىمەن، باسقا جۋاندارىمەن كوبىرەك ۇستاسىپ كەتتى. ارازدىق سەبەبى جاڭادان تۋىپ، جاڭا ٴسوز، جاڭا ىستەرمەن قايتا قوزعان سوڭ، ۇسەن كوپ ەلىنەن قالىسپاي، ٴىرعايلىنىڭ باسقا ەلىمەن بىرگە قوڭىرتاۋمەن اندا-ساندا الىسىپ قالىپ، ۇستاسىپ جۇرگەن. وسى حالدە قاراگوز بەن ٴازىمحاننىڭ قوسىلعانىنا جەتى جىل تولعاندا، ۇسەننىڭ اۋلى جايلاۋىنا كوشىپ كەلە جاتىپ، قايىڭدىعا قوندى. جاڭا قونىسقا جايعاسقان كۇنى تۇندە اۋىل ماڭىندا جاتقان جىلقىعا جاۋ تيگەن. كوپتەن ساقتانىپ، قوڭىرتاۋدان كەزەك كۇتىپ جۇرگەن ۇسەن اۋلى كۇندە كەشكە ەكى-ۇش سەنىمدى ات-ايعىردى اۋىلدا ۇستايتىن. بۇگىن كوشىپ كەلگەن ەل قيراي جىعىلىپ، شىرت ۇيقىنىڭ ىشىندە جاتقاندا، تاۋدى قاق جارىپ شىققان «اتتان!» داۋسىنا وزگەدەن بۇرىن ويانىپ، اسىعىپ قامدانعان ٴازىمحان بولدى.

ٴازىمحان ارقانداۋلى تۇرعان بايگى جيرەندى الىپ كەلىپ، اسىعىپ ەرتتەپ جاتقاندا، قاراگوز جۇرەگى دىرىلدەپ تۇرىپ، ۇرىككەن پىشىنمەن قاسىنا كەلىپ:

— باسقالاردى جىبەرسەڭىزشى! تاۋ ٴىشى شابۋعا جامان، — دەپ ەدى. ٴبىراق جارىق ايلى تىنىشتىق ٴتۇنى جاس جىگىتتىڭ تۇلا بويىن ىسىتىپ، ٴبىر قىزۋ قان الىپ ۇشتى.

اۋىلدان ٴازىمحاننان باسقا دا ٴۇش-تورت جىگىت شاپتى. بۇلاردىڭ ٴبارى تاستاق توبەلەرمەن ساتىرلاتىپ شۋلاپ جونەلدى… بۇل كەزدە اۋىل دا ازان-قازان بولعان. اتسىز قالعان جاياۋلار بوسقا دىردۋ جاساپ ايعايلاسىپ، ارلى-بەرلى جۇگىرىسىپ ٴجۇردى. ٴازىمحاندار سول بەتتە بارىپ، جىلقىنى اكەتىپ بارا جاتقان جاۋعا جەتىپ ارالاسقان… جىلقىشىلار كوپ جاۋدان قايمىعىپ، باتىپ ۇرىسا الماي، كەيىن كەلە جاتىر ەكەن. كوپ جىلقىنى قالىڭ جاۋ ۇزىن وزەكپەن دۇرىلدەتىپ، قيقۋلاپ اكەتىپ بارا جاتىر. سول كەزدە قۋعىنشىنىڭ الدىمەن جەتكەن ٴازىمحان توسقاۋىل قىلعان كوپ جاۋدىڭ ورتاسىنا كەلىپ كىرىپ كەتتى. ٴازىمحان قورىقپايتىن ەر جىگىت ەدى. ٴبىراق بۇرىن كوپ سوعىستا بولىپ توسەلگەن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ٴبىر كىسىگە ٴالى جەتەرلىك مىقتى دا ەمەس-تى.

جيرەن اتتى قۋعىنشى ەكىلەنىپ كەلىپ، ەكى-ۇش رەت اراسىنا كىرىپ شىعىپ، الدىن وراي بەرگەن سوڭ، جاۋ ىشىنەن سوعىسقا ىڭعايلانىپ العان ەكى مىقتى بارىمتاشى ارتىن اينالىپ كەلە جاتقان ٴازىمحاندى كورگەندە:

— كۇرەڭ اتتى تاعى كەلەدى… ورتاعا الا بەر… ورتاعا ال! — دەسكەن.

ٴازىمحان ەكى جاۋدىڭ ورتاسىنا سولاردىڭ تىلەگىنشە ەكپىندەپ كەلىپ كىرگەن… بۇل كىرە بەرگەن بەتىندە وڭ جاعىنداعى بوز اتتى ەڭگەزەردەي جاۋدى جەلكەدەن قاعا ۇرىپ جىبەردى… ٴبىراق ٴدال سول سەكونتتە ٴوزىنىڭ دە جەلكەسىنەن سول جاعىنداعى سارى ايعىرلى جاۋدىڭ قارا سويىلى مىقتاپ ٴتيدى. بۇل سويىل ٴازىمحانعا دەنە تاۋىپ، قاتتى سوعىلدى. العاشقى سويىل ٴتيىپ كەتكەندە، قولىنداعى اعاشى ۇشىپ ٴتۇسىپ، ٴوزى ەڭكەيىپ، اتىنىڭ جالىن قۇشىپ قالدى. ٴدال وسى ۋاقىتتا بۇرىنعى اعىنمەن كەلە جاتقان بايگى جيرەن بوز اتتى جاۋدان قيىس ٴوتىپ بارا جاتىر ەدى. وعان ٴازىمحاننىڭ سويىلى تيسە دە، السىرەتكەن جوق ەكەن. جانىنان قيىس ٴوتىپ بارا جاتقان ٴازىمحان اتتىڭ جالىن قۇشىپ قالعاندا، اناۋ اق سويىلدى شىر اينالدىرىپ كەلىپ، ماڭداي تۇسىنان قاعىپ-ۇرىپ جىبەردى… ٴازىمحان ٴبىر-اق سەكونتتىڭ ىشىندە جۇرەگىنەن وق تيگەندەي بولىپ، اتتىڭ ارتىنا ۇشىپ ٴتۇستى. ماڭدايدى مەگزەپ ۇرعان كۇشتى سويىل ٴدال قۇندىزدىقتان ٴتيىپ، باستى ايىرىپ كەتكەن ەكەن…

ٴازىمحان اتتان تىماقشا ۇشىپ تۇسكەندە، بۇرىن تالاي سوعىستا بولىپ، قولى اۋىرلىعىنان تالايدى سورلى قىلعان بوز اتتى جاۋ ارتىنا بۇرىلىپ قاراپ:

— قاپ، جىعىلۋى تىم جامان بولدى-اۋ!.. جازىم بولماسا يگى ەدى!.. — دەدى.

جازىم بولعانى شىن! ٴازىمحاننىڭ باسى ٴتورت ەلىدەي ايرىلىپ كەتكەن ەكەن. كەيىنگى جۇرت شۋلاپ جىلاپ، ۇستىنە كەلىپ ۇيىلگەن ۋاقىتتا، ٴازىمحان ٴۇزىلىپ جۇرە بەردى. سۇلۋ جارعا اقىرعى رەت «قوش» دەۋگە دە ٴتىلى كەلمەدى… ٴازىمحاندار اتتان سالىپ جونەلگەندە، شوشىنىپ جىلاپ، تىلەۋ تىلەپ قالتىراپ تۇرعان قاراگوز ۇيىنە كىرىپ جاتا الماي، جىلقى جاقتان حابار كۇتىپ تۇرعاندا، جۇمباققا تولعان مۇڭلى ٴتۇننىڭ ورتاسىندا اۋىلعا قاراي شۋلاپ كەلە جاتقان قارالى ايعايدى ەستىگەن. بۇل شۋ — اۋىلعا قاراي ات قويىپ، «وي، باۋىرىمداپ» كەلە جاتقان جىلقىشىلار مەن قۋعىنشىلار شۋى.

العاشقى جىلاۋ، العاشقى قارالى قايعى وسى تۇننەن، وسىنداي ٴحالدىڭ ورتاسىندا باستالعان-دى. بۇگىنگى كوش سول ادىرا قالعان قايىڭدىعا تاعى قونعالى كەلە جاتقان پاۋەسكەنىڭ ىشىندەگى قاراگوز العاشقى قازا ٴتۇنىن ەسىنە الىپ، ىستىق جالىنمەن ٴجيى كۇرسىنەدى. ٴازىمحاننىڭ ٴولىمىن ىرعايلى جوقتاۋسىز قالدىرعان جوق. ول جاقتان جىلقى الامىز دەپ بارىپ، كىسى دە ٴولتىردى… كەگىن دە الدى… ٴازىمحان باسىنا ٴجۇز تۇيەنىڭ قۇنىن دا الدى. قوڭىرتاۋدى جاسىتىپ، ىقتىردى. ٴبىراق ونىڭ ٴبارى سۇيگەن جارمەن ٴبىر اۋىز سوزگە كەلمەي، ارماندا قالعان قايعىلى سۇلۋعا تۇك جۇبانىش بولعان جوق. العاشقى ٴبىر جىل بويىندا ويىنا ەشنارسە تياناق بولۋعا جاراعان جوق…

يەسىز قالعان مول دۇنيە، اۋىر داۋلەتتىڭ ورتاسىندا جەتپىس جاستاعى كارى اتاسى مەن قاراگوز قالدى. ونان سوڭ بۇل ەكەۋىنىڭ دە، بارلىق اعايىننىڭ دا ٴۇمىتى سياقتانىپ، ەكى جاسقا كەلگەن كىشكەنتاي مۇقاش قالدى. قاراگوز بەن ٴازىمحاننىڭ العاشقى كورگەن بالاسى وسى. بۇدان باسقا بالا جوق… اكەسى ولگەن سوڭ، كىشكەنتاي دا بولسا، مۇقاش «ٴولى ارىستاننان — ٴتىرى تىشقان» دەگىزىپ، ٴازىمحاننىڭ ارتىنداعى قارالىلاردىڭ سۇيەنىش تىلەگى بولدى.

ٴازىمحاننىڭ قىرقى وتكەن سوڭ، جالعىزدىڭ كايعىسىن كوتەرە الماي، بۇرىن كارىلىكتىڭ ٴوزى دە جەڭۋگە اينالعان ۇسەن دە قايتىس بولدى. ماڭايى تۇلدىر بولىپ، قۇلازىعان جالعىزدىق جاس سۇلۋدىڭ ٴبىر ٴوزىنىڭ باسىندا عانا قالدى. كۇندە تىرشىلىگىنە ىرزا بولعان جۇرت ۇيقىدا جاتقان قۇلقىن سارىدە، مۇڭايىپ باتقان بەيۋاقتا قاراگوزقارالى جاۋلىعى مەن بەتىن جاۋىپ وتىرىپ، زارلانىپ داۋى سايتاتىن.

— «جالعىز بىتكەن بايتەرەكتەي» ارماندا وتكەن «العانىن» قايعىلى سۇلۋ «التىن تەرەك — ارىسىم» دەپ، اڭىراپ جوقتايتىن. كوزىنەن تامشىلاپ اققان جاسپەن بىرگە، شىنىمەن ەگىلگەن قايعىنىڭ سوزدەرىن ايتىپ، تىڭداعان ادامنىڭ ساي-سۇيەگىن بوساتاتىن. قاراگوز قايعى ىشىندە كەكسە تارتىپ، ۇلعايىپ كەتكەندەي بولدى. ىشتەگى جالىنمەن كۇرسىنگەن ٴجۇزى قاراگوزدىڭ باسقا تىرشىلىكتى تالاق قىلىپ ۇمىتقانىن ٴبىلدىردى. قارالى تور تۇتقىنىن جۇرت: «جارىن جوقتاي ٴبىلدى» دەستى. قاراگوزدىڭ جوقتاۋى مەن داۋسىن بارلىق ىرعايلى جاتتاپ الىپ، انگە سالىپ ايتىپتا ٴجۇردى. كەمپىر-شال قاراگوزدى اۋزىنان تاستاماي ماقتاپ: «بايىنىڭ ارتىن بۇنداي جاقسى قىلىپ كۇتكەن ايەل بولعان ەمەس» دەپ اڭىز قىلدى.

سونداي جىلاۋ، جوقتاۋ ىشىندە قاراگوز بارلىق ٴۇمىتتى، جاستىق دۇنيەسىن كورگە كومدى. ول مۇقاشتىڭ تىلەۋىن تىلەپ، ەندى ەرگە تيمەيتىن تۇل قاتىن بولىپ وتىرىپ قالۋعا وزىنە-وزى سەرت بەردى.

دۇنيەسىن بيلەپ، اۋلىنا، اتاسى مەن جارىنىڭ ورنىنا يە بولىپ وتىرىپ قالدى… ەندىگى جالعىز ٴۇمىتى، جالعىز جۇبانىشى كىشكەنتاي مۇقاش. سۇيەنىشى مەن ەرمەگى ٴبىر سونىڭ تاربيەسى بولدى.

اعايىن ورتاسى بۇل كۇنگە شەيىن قاراگوزدى قادىرلەپ، كۇتۋدەن قالعان جوق… ۇزاق قايعىنى ٴومىرىنىڭ ماڭگىلىك شەر كۇيى قىلىپ ساقتاپ، قاراگوز ٴالى كۇنگە كەلەدى…

بۇگىنگى كوشتى باستاپ كەلە جاتقان قارالى سۇلۋدىڭ جايى وسى. ٴبىراق بۇل كۇندەردە ٴازىمحاننىڭ قايعىسى جالعىز قاراگوزدىڭ عانا كوڭلىندە قالعان. وزگە ماڭايداعى ادامدار مەن جەلىكتى دۇنيە ٴازىمحان ولمەگەن كۇندەگىدەي الىدە قىزىقتى، جەلىكتى. بۇل كۇندە سەگىز جاسقا كەلگەن مۇقاش قاراگوزدىڭ جانىندا كەلەدى. ونىڭ دا كوڭلى قازىرگى تىرشىلىككە ٴماز! ايعايلاپ قۋانادى. اربانىڭ ىشىندە ٴىشى پىسىپ سەكىرىپ، داۋىستاپ كۇلىپ، ماڭايلاسقان كىسىلەرمەن وينايدى. بۇلدا بۋىنى بەكىپ، دەنى ساۋ بولىپ، ەر جەتۋگە تاقادى. قاراگوزدىڭ قارالى التى جىلى ٴوتتى. سول جىلداردىڭ ىشىندە كولدەن ەڭ قاراعان كوز قانشالىق قادالسا دا، قاراگوزدىڭ سىرتىنا شىققان نە السىزدىك، نە قوبالجۋدى كورە العان جوق. ٴبىراق سول ۋاقىتتاردا قاراگوز كورگەن ازاپتى بىلسە ەدى جۇرت!..

كوپ جاس قىرشىنىنان قيىلادى. تىرشىلىگىن قارعاپ ەتەدى. كوپشىلىگىنىڭ سىنىعى جامالىپ، قايتا تۇزەلىپ، ەل قاتارىنا قايتا قوسىلادى… ال قاراگوز قايعىسى ٴبىر الۋان ۇزاق، مۇڭلى جىر بولىپ، ٴالى كەتىپ بارادى.

تۇڭعيىق قارا كوزدەرىنەن سۇلۋ اجار كەتكەن جوق. جاس دەنەسى ٴالى دە ۋىزداي اپپاق، تولىق، ساۋ. ٴبىراق نە كەرەك، بارلىق ويى، بارلىق تىلەگى ٴبىر-اق جەرگە شەگەلەندى. اياسى ازعانتاي ورىنعا بۇل ٴوزىن-وزى سىيعىزدى. قارالى كۇنگە شەيىن تاسقىنداپ كەلگەن سەزىمدى تۇسادى، بۋدى… سونىمەن بىرنەشە جىل ٴوتتى.

قاراگوز كۇيەۋى بار، بالا تاۋىپ وتىرعان ايەل ەدى… قايراتتى تىرشىلىك ٴۇشىن جارالعان جاس دەنە مەن تىلەك ٴۇشىن قايناعان ىستىق قان، شويىن ەسىكتى تۇتقىن ورنىنا قاناعاتتانۋ قيىن بولدى.

قاراگوز ول قيىندىقتى تىستەنىپ شىداپ، باسىن جەڭىپ جۇرسەدە، كەيبىر كەزدەردە تاڭدى-تاڭعا ۇرعىزاتىن ازاپتار بولاتىن.جاس ايەلدىڭ بۇل تۇندەرى كور ازابىنداي قيناۋ ٴتۇنى… ٴۇي ٴىشى قاراڭعىلانىپ، بۇل توسەككە جاتقاندا، الدەعانداي جىلانشا يىرىلگەن سەزىم تولقىندارى تامىر-تامىرىن قۋالاپ، ونە بويىن بيلەپ كەتەتىن. تىستەنىپ، شىداپ، «قۇتىلار ما ەكەم» دەپ، دۇعا وقىسا دا، سول جىلاندار اۋىر باسىپ، اقىرىنداپ جىلجىپ كەلىپ، اق توسىنە ورالىپ، اق تاماعىنان ٴسۇيىپ، بارلىق دەنەسىن شىدامىنان ايىرىپ، ىسىتىپ، دىرىلدەتىپ جىبەرۋشى ەدى.

شوشىنىپ، قاباعى ٴتۇيىلىپ، ٴدىر-دىر ەتىپ جاتىپ، كورپەنى شيىرشىقتاپ، قىسىپ قۇشاقتايتىن. شوقتاي ىستىق-ىستىق ويى تاڭ اعارىپ اتقانشا، ٴبىر مينۋتكە بوس اتپاي، جانىن جەي، دوزاققا سالىپ شىعاتىن…

تالاي تۇندەر قاراگوز شىداي الماي، قاسىنا قىزمەتكەر كەمپىردى شاقىرىپ الىپ، دەنەسىن سيپاتىپ، جارىق جاعىپ قويىپ، كۇرسىنىپ، جۇدەپ وتىراتىن. ول بۇنىڭ ىشىندە تىرشىلىككە ۇمتىلعان جاڭا ٴومىر ۇرىعىنىڭ جارىق دۇنيەگە شىققىسى كەلىپ، كوزانا تىلەگەنى ەدى.

سول كۇش قاراگوزدى كوپ زامان قيناپ ٴجۇردى… ٴالى كۇنگە شەيىن مەزگىل-مەزگىل اساۋ سەزىم قۇتىرتىپ كەلىپ، ٴبىر توڭدىرىپ، ٴبىر قىزدىرىپ، ىسىتىپ، قارالى قاراگوزدى وت قاسالاتىن.

بارلىق ۇزاق قارالى كۇندەردە ويلاپ وتكەن قايعى مەن الگى سياقتى ازاپتار قاراگوزدىڭ مىنەزىندە وزگەرتتى… ول ەرەكشە سەزىمدىلىكتىڭ سەبەبىنەن دەرتتى سياقتاندى. بۇرىنعىعا قاراعاندا، قانى بۇزىلعانداي: تەز اشۋلانىپ، تەز جىلاپ، تەز كۇلىپ جىبەرەتىن كۇيىپ-جانعىشتىق پايدا بولدى… كەيدە جادىراپ وتىرعان قاباعى ٴقازىر شىتىناپ ٴتۇيىلىپ، بولىمسىز نارسەگە قينالىپ كەتەدى. وكىنىپ قايعىرىپ، شىدامسىزدىقپەن تۇتانىپ، ۇيقى-تۇيقى بوپ قالادى.

تۇندەي تۇڭعيىق كوزدەرى ەندى ىستىق جاس ٴۇشىن جارالعانداي بولدى. ٴبىراق سوندادا قاراگوز ٴبىر بايلاۋىنا جابىسىپ، تاستاي مىقتى بولىپ كەلە جاتىر. وزگە دۇنيەدە ٴوز كوڭلىنەن ازعانتاي تەرىس شىققان نارسە قيناپ جىبەرگەندەي بولسا، ومىرىندەگى ەڭ اۋىر، ەڭ قايعىلى تۇيىنگە كەلگەندە، قاراگوز ٴوزىن اياماستان قاتتى ۇستاپ، قانداي قيىن ازاپقا بولسا دا كوندىرىپ كەلدى.

بۇگىنگى كوش بويىندا ٴبىرتالايدان ۇمىتىلىپ كەتكەن ازاپ قاراگوزدى قايتا قيناپ، تولقىتىپ كەلە جاتىر ەدى…

قاراگوزدىڭ سوپىلىعى بۇرىنعى مولشىلىق، بۇرىنعى قىزىقتى دۇنيە ورتاسىندا ٴوتىپ كەلەدى. كۇندەگىدەي ىستىق جارىق كۇنى تۋىپ، سەزىم تۇندەرى وتەدى… جاز جاسارعان تابيعاتتا- مىنەكي جەلىگىپ ەلىرەدى… جان كىرگەندەي بوپ، قىزۋلى تىرشىلىكتى كوكسەگەندەي ماستانادى… ٴجۇز بۇرالادى.

بوزبالا اساۋمەن تەڭسەلىپ، قۇتىرىپ شابادى. قىز-كەلىنشەك نازدانىپ كۇلەدى… وزگەنىڭ ٴبارى ٴوز بەتىندە، الپىستاعى قويشى بولاتتا قاراگوزدىڭ ەسىنە جىلانداي سۋماڭداعان سەزىمدەردى كەلتىرىپ، جەلىگە ماستاياادى…

ىستىق سەزىم بۇعان قاراگوز كوشتەن وزىپ كەلىپ، جىلدا اۋىل قوناتىن قايىڭدىنىڭ وزەگىنە جەتتى. وزەن بويى قايىڭدى، مويىلدى جاس توعاي… سىلدىراپ سۋ اعادى… تاڭەرتەڭگى كولەڭكەدەن شىققان توعاي سالقىنى، سامالى قاراگوزدىڭ بەتىنە شيراتىلىپ كەلىپ سوعىپ وتەدى.

ىشتە — ىستىق سەزىم، قارسى سوققان سالقىن لەپ… پاۋەسكە يەسىز جۇرتقا كەلىپ توقتاعاندا، قاراگوز ٴوز ٴۇيىن جىلداعى قونىپ جۇرگەن جۇرتىنا تىككىزبەكشى بولىپ، اربادان ٴتۇسىپ، سول جەردى ىزدەدى. اقىرى تاۋىپ توقتاپ، اينالاعا قاراعاندا، تومەنگى جاقتا — وزەن بويىندا، ٴبىر توعايدىڭ كولەڭكەسىندە دوعارۋلى تۇرعان تراشپەڭكەنى كوردى. و دا وسى جەرگە كوشىپ كەلەتىن ٴبىر اۋىلدىڭ الدىن وزىپ كەلگەن ادامدارى بولۋ كەرەك. قاراگوز ۇيىقتاپ جاتقان مۇقاشتى وياتپاي، جالعىز ٴوزى اياڭداپ، ارلى-بەرلى جۇرىڭكىرەي ٴتۇستى; اياعى ٴالسىز… دەنەسىن زورعا الىپ جۇرەدى. بەلگىسىز تىلەك قيناعان كوڭىل توقتالماي، جىڭىشكەلەپ شانشادى. ەسكى جۇرتتى وزەن جاعاسىنا جاقىنداي بارىپ، تەگىس كورىپ، ەندى ارباعا قاراي جۇرۋگە اينالعاندا، قاراگوز ارت جاعىندا، توعاي اراسىندا ساقىلداپ كۇلگەن جاس داۋىستى ەستىدى. بۇرىلىپ ٴبىراز تۇرىپ، توعايعا قاراي ٴجۇردى.

كولەڭكەلى بيىك توعايدىڭ ٴىشى راقاتتى… سۇلۋ… جاس توعايدىڭ سالقىنى جايلى تىنىشتىعىمەن دەنەنى ماس قىلىپ سەندەلتكەندەي. توعايدىڭ شەتىنە كىرگەندە، قاراگوز جىلدا وسى قونىسقا كەلگەندە ەستىپ جۇرەتىن داعدىلى بۇلبۇل داۋسىن ەستىدى… بۇعان شەيىن جىڭىشكەلەپ ەستىلسە دە، ەلەڭ قىلا قويعان جوق ەدى. ەندى تىڭدادى: ەلسىز تاۋدىڭ ىشىندە، يەسىز قونىستا ماڭگى جاستىق، ماڭگى جاراستىق جىرشىسى — كىشكەنە بۇلبۇل سايرايدى… جاراتىلىستىڭ قىزىعىنا قوشەمەت ايتۋمەن بىرگە، جايىن تاۋ، جارالى جارتاستىڭ جالعىزدىق كۇيىن دە شەرلەندىرىپ قوسادى. كەي كەزدە يەسىزدىك پەن قۇلازىعان تىنىشتىقتىڭ كۇيى سياقتانادى. كەيدە وزەك بويىندا كۇرسىنىپ سوققان جەلدەي، جىبەك ٴجىبى سياقتى جىڭىشكە داۋسىن ٴجۇز بۇرالتىپ سۋىلداپ، ىسقىرادى… ٴتىلسىز تابيعاتتىڭ جۇرەگىن ۇزگەندەي بولىپ، شانشىلىپ قادالادى. ٴبىر كەزەك جارىق ايلى ٴتۇن ورتاسىندا قالىڭ تاۋدىڭ ىشىندە الىستان ەستىلگەن كوپ كىشكەنە قوڭىراۋلارداي بولىپ، جارتاسپەن جاڭعىرىعىپ دىرىلدەيدى. تاعى ٴبىر ساتتە قاراگوز جۇرەگىنىڭ قايعىسىن ايتقانداي بولىپ، ۇزاق مۇڭمەن ىرعالىپ، شۇباتىلىپ تامىلجيدى. ەلسىزدە جالعىز ٴوزى ٴجۇز تولعانىپ جىرلاعان بۇلبۇل قاراگوزدىڭ ۇزاق جىلعى قايعىسى مەن جايىن تابيعاتتىڭ يەسىزدىگىن جىر قىلعانداي. قارالى ايەلدىڭ سۇلۋلىعىن قوشەمەتتەگەندەي. بۇ دا سەزىم كۇيىن شەرتەدى. ونسىز دا قايناپ جۇرگەن قاندى ٴبىر توڭدىرىپ، ٴبىر ىسىتىپ، قاراگوزدىڭ جۇرەگىن قىسىپ ەنتىكتىرەدى.

«اتتەڭ، قارا جىلانداي ٴناپسى!.. نە كۇيگە ۇشىراتاسىڭ؟ قايدا اپاراسىڭ؟» دەي ٴتۇسىپ، قاراگوز بۇلبۇلدى تىڭداپ، توعايدىڭ ىشىنە كىرىپ قالىپتى. ٴبىر مەزگىلدە باعاناعى ەستىلگەن اشىق كۇلكى تاعى ەستىلدى… بۇل ۋاقىتتا جاقىننان شىقتى… ەكى كۇلكى… ٴبىرى — جاس ايەل، ٴبىرى جىگىت بولۋعا كەرەك.

قاراگوز جاڭىلعان جوق. الدىندا — قالىڭ اعاشتىڭ ساياسىندا جىڭىشكە وزەكتىڭ قاسىندا قاراگوزگە سىرتىن بەرىپ، ٴبىر قىز، ٴبىر جىگىت قۇشاقتاسىپ ويناپ وتىر… بۇلار قاتتى داۋرىعىپ كۇلەدى. قۇشاقتاسقان قالپىندا قاتار جىعىلا كەتىپ، قۇمارلىقپەن سۇيىسەدى. قاراگوزدىڭ ەكى كوزى تۇنجىراپ، جاسقا تولىپ، ەكى بەتىن ەرەكشە ىستىق قان باسىپ كەتتى. تاماعى كەبىرسىپ، قىلعىنىپ جۇتىنادى.

تازا اپپاق كويلەكتىڭ سىرتىنان قارا جەلەتكە كيگەن جاس جىگىتتىڭ ۇزىن بۇيرا شاشى بار. سونداي جاراستىقپەن كيىنگەن قۇمار جاس قىز. ەكەۋى قۇشاقتاسىپ جانتايعاندا، جالاڭاش اياقتارى وزەن سۋىنا مالىنىپ، سالقىن سۋمەن شالپىلداتىپ وينايدى… بۇلار قاراگوزدىڭ اعايىنى ىسماعۇل اۋلىنىڭ جاستارى. جاس جىگىت قىزدىڭ قايىنداپ كەلىپ جاتقان كۇيەۋى… وقىعان، سۇلۋ جىگىت. جازداي وسى ەلدە بولاتىن… بۇلاردى اتالارى ەركىمەن جىبەرىپ، جالعىز قىزدىڭ قىزىعىن ەركىنشە قىزىقتايتىن.

قاراگوز تانىدى. ٴبىراق ىشتەگى قارا جىلان (قاراگوز بۇل سەزىمىنە وسىنداي ات قويعان) ومىرىندە بۇل كۇنگە شەيىن بولماعان اساۋلىقپەن ٴجۇز تولعانىپ يرىلەدى… بويى ۇيىپ كەتتى. قالىڭ جاپىراقتىڭ اراسىندا ۇندەمەي، كوزىن الا الماي قاتىپ تۇرعاندا، ىستىق جاس اعىپ-اعىپ بارادى… ٴبىرتالاي تۇردى. دەنەنى ەرەكشە ىستىق سەندەلتىپ كەتكەندە، دۇنيە قاراۋىتىپ، اينالىپ بارا جاتقانداي بولدى… ٴبىراق قۇلاعان جوق. زورعا ەسىن جيىپ، قايتا تۇزەلگەندە، ىشىندە كۇشتى نامىس پەن جىگەر قايناعانداي بولىپ، السىرەپ، ۇيىپ كەتكەن دەنەسىن قايتا جيىپ، بيلەپ الدى. كوزدىڭ قۇرتى سياقتانعان ماس جاستاردى سول ورنىندا قالدىرىپ، قايتا اينالىپ ٴجۇرىپ كەتتى.

اۋىل قوندى. بۇرىنعىسىنشا جاڭا قونعان ەل كوپ ابىگەردىڭ ارتىنان تىنىشتىق الىپ جايلاندى. جارىق ايلى ٴتۇن جىلجىپ كەلدى.

كۇندىزگى تولقىنتقان وي ٴبىر باسىلىپ، ٴبىر كوتەرىلىپ تۇنگە جەتكەن. باسىلعان ۋاقىتىندا قاراگوز: «بۇل ەكى جىلدان بەرى ٴبۇيتىپ قيناعان سوقتى… ٴالى دە قايتا اينالىپ سوققانى شىعار. ولەيىن — ولسەم دە شىدايىن!.. » دەپ كۇرسىنگەن قايعى ىشىندە تاعى بەكىندى.

توسەككە جاتىسىمەن قاراڭعىلىق قايتا وينادى. قارالى كۇڭگىرت كوڭىلدى، كۇندىزگى كورگەن سۋرەت نەشە ٴتۇرلى قىزىلدى-جاسىلدى پىشىنگە ٴمىنىپ كەلىپ، مازاقتاپ قيناي باستادى. ٴاربىر جاڭا سۋرەت جاڭا كەلگەن ازاپتاي جاندى قىسىپ، جۇرەكتى ينەمەن شاباقتاعانداي بولادى. ساعىمدى تىلەكتىڭ قارا جىلانداي جات بولىپ كەتكەن سەزىمى بىرەسە بەلگىسىز سۇلۋ جىگىتكە قاراگوزدى قاتتى قىسىپ، قۇشاقتاتقانداي بولادى. ماس قىلىپ ەلتىتىپ، تاماعىنان سۇيگىزگەندەي. بىرەسە ۇستىنە، بارلىق دەنەسىنە اۋىر سالماعىن اكەپ سالعانداي. بىرەسە دىرىلدەگەن ٴدامدى، ٴتاتتى سۇلۋ سىبىردى ەستىرتكەندەي. شىدام بىتكەندەي… جۇرەك ەزىلىپ بارا جاتقانداي… قاراگوز كورپەسىن سىلكىپ تاستاپ، قاتتى كۇرسىنىپ داۋىستاپ:

— اللا-اي، تۇنشىقتىم عوي!.. قۇداي-اۋ، مۇنشا نەگە سورلى ەتتىڭ؟! — دەپ، قايناپ قىزعان قانمەن، قايدا بارارىن بىلمەسە دە، ۇيدەن اتقىپ شىعىپ كەتتى.

اۋىل ۇيقىدا. جارىق ايدىڭ قالعىتقان ساۋلەسىندە جەڭىل كۇرسىنىپ، تىنىس الادى. جاندى جەگەن ازاپپەن قينالىپ شىققان قاراگوزدى بىلگەن جان جوق… ول جالاڭ اياق قالپىندا ۇستىندەگى جالعىز كويلەگىمەن، تارقاتىلعان قارا شاشى ارقاسىنا جايىلعان قالپىنشا، توعايعا قاراي جۇرەدى. بۇل ۋاقىتتا قاراگوز ەرەكشە سۇلۋ. ونى قيناعان دەرت ٴالى دە باسىلماي، قايناپ كەلەدى. جۇرەكتەن شىققان جاۋىز دۇسپاننان قۇتىلۋ ٴۇشىن، جاس ايەل بەلگىسىز ەم ىزدەيدى… قازىرگى ٴتۇن سالقىنى ىستىقتاپ، كۇيگەن دەنەسىنە ازعانتاي دا سەزىل-مەيدى. قاراگوز كۇرسىنىپ، جىلاپ كەلىپ، ەكى اياعىن تىزەسىنە شەيىن جالاڭاشتاپ، سۋىق سۋعا باتىرىپ، جيەككە جارىم دەنەسىمەن قۇلاي كەتتى. اق دەنەسى اشىلىپ، قارا شاشى تەگىلە جايىلىپ جاتىر. جۇرەكتە بەلگىسىز قۇمارلىق قاراۋىتىپ شىعىپ، ٴجۇز تولقىتىپ بارادى. سول مۇينەتتە باس جاعىنان:

— قاراعىم، قاراگوز، نەمەنە؟ — دەگەن ٴۇن شىقتى. ٴسوزىن ۇققان جوق، كىمنىڭ ٴۇنى ەكەنىن دە اڭعارعان جوق. بەتىنە دە قاراماستان، قولىن شالقاسىنان سوزىپ، بۇلعاعانداي بولىپ:

«كەلشى بەرى!» دەدى. كەلە بەرگەن كىسىنى وزىنە قاراي جىعا قۇشاقتاپ، قۇشىرلانا تىستەپ سۇيە باستادى…

دۇنيە قۇمارلىق ماستىعىنا باتىپ، كوزدەن ٴوشىپ بارادى…

دەنەدەگى جىلاندار ەندى قۋانا ويناق سالادى. بۇل كۇيدىڭ كىنالىسى بولات ەدى…

1925 جىل.

 

 

ەگەمەن قازاقستان


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي