BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قۇرت (اڭگىمە)

استانا. 19 جەلتوقسان. baq.kz - بەكزات التىنبەك 1993 جىلى قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانى اقسۋ-ايۋلى كەنتىندە دۇنيەگە كەلگەن. ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى ٴقارمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ٴىى-شى كۋرس ستۋدەنتى. 2012 جىلعى ع.مۇستافين اتىنداعى وبلىستىق جاس پروزاشىلار بايگەسىنىڭ نومينانتى. بىرنەشە قالالىق قالامگەرلەر سايىستارىنىڭ جۇلدەگەرى.  

 

- جاسۇ-لاان… جااس-ۇۇ-لاان… 
الدەقايدان تالىپ جەتكەن انامنىڭ داۋسىنان سەلت ەتتىم. كوزىم ەندى ٴىلىنىپ بارا جاتقان. تۇسكى استان سوڭ شامالى مىزعىپ الايىن دەپ ەم…
- ٴا-اۋ، ماما. نە بولدى؟
- ق ۇلىنىم، قارا! مىنا سەنىڭ ەسكى شورتىڭنىڭ قالتاسىنان قۇرت تاۋىپ الدىم!
سويتسەم، انام ٴۇي جيناستىرىپ جاتىر ەكەن. ەسكى-قۇسقىنى لاقتىرا ما، قايتەد؟!
- كيمەيتىن ەسكى كيىمدەرىڭدى الگى ٴالىمجاننىڭ سەنەن ەكى-ۇش جاس كىشى بالاسى بار ەمەس پە… سوعان بەرەيىن دەپ…
- ممم…- دەدىم مەن كوزىمدى ۋقالاپ تۇرىپ.
قالتاڭنان قۇرت تاۋىپ الدىم!(انام وسى ٴسوزدى ايتقان سايىن نۇر جۇزىنەن كەرەمەت قۋانىش بايقايمىن). قاي جىلعى قۇرت ەكەن؟! (شاراپتىڭ نەعۇرلىم كوپ ساقتالعانى قىمبات بولاتىنىن ەستۋشى ەدىم، قۇرت تا، ٴسىرا، سونداي-اۋ!). ەەەح، شىركىن!
- ٴبىز اۋىلعا بارماعالى قاشان؟! – انام كەۋدەسىنە سىيماعان ساعىنىشىن سىرتقا كۇرسىنۋمەن شىعارعىسى كەلگەندەي. قولىنداعى قۇرتقا قيماستىقپەن ۇزاق قارادى.
- ٴما، جەمەي، ساقتاپ قوي!
- ٴسىز دە ايتتىڭىز عوي، ماما! جەگىم كەلسە دە، جەي الماس ەم – ادام تاستى قالاي جەيدى؟!
مامام جۇدىرىعىن كورسەتتى. مەن كۇلىپ بارام. بۇل 11-سىنىپتا وقىم جۇرگەن كەزىم بولاتىن. «ٴوزىم وقۋدان-اق ابدەن تيتىقتاپ ازەر جۇرسەم، ماما دا … قايداعى ٴبىر قۇرت دەي مە-اۋ؟! ٴجا، تىعا سالايىنشى.» وسىلاي ىشتەي كۇڭكىلدەپ ٴجۇرىپ (سىرتقا ايتۋعا دارمەن قايدا)، «سينۋس ەكى الفانى» تابۋدىڭ فورمۋلاسىن ەسىمە تۇسىرە ٴجۇرىپ، جاڭاعى قۇرتتى كوستيۋمنىڭ قالتاسىنا سۇڭگىتە سالدىم. «قۇرت تاۋىپ العانعا بولا نەگە وسىنشا قۋاندى ەكەن؟!»

 

* * *


ۇلى سىن ۇبت-نىڭ الدىندا ۇستازدارىمىز بەن بىزدەر بىر-بىرىمىزدەن بىرەر كۇن دەمالىپ، تىڭايىپ قالدىق. ول بەيباقتاردىڭ دا (مۇعالىمدەر) ٴبىزدىڭ ارقامىزدا جۇزدەگەن جۇيكە جاسۋشالارى وپات بولدى-اۋ! سودان نە كەرەك، سول ۇشپاقتاعى ٴۇش كۇندە ۇيقىمدى قاندىرىپ، تاماققا تىڭقيىپ، تەلەديداردى تيتىقتاتىپ، ديۆاندى دىڭكەلەتىپ جاتا بەردىم. جاتا بەرمەدىم. مونشادان سوڭ مەشىتكە بارىپ، جاراتقانعا جالبارىندىم. «ابىرويمەن وتسەم ەكەن! «التىن بەلگىنى» اقتاسام!»
ەرتەڭىندە «ەرەۋىل اتقا ەر سالامىز» دەپ وتىرعان تىنىشسىز ٴتۇنى ۇيىقتاي المايتىن شىعارمىن دەپ ويلاعانمىن. ٴبىراق، باسىم جاستىققا تيىسىمەن قور ەتە قالدىم! ٴازىلىم، دوڭبەكشىپ جاتىپ قالاي كوزىم ۇيقىعا كەتكەنىن بىلمەي قالىپپىن. ەسەسىنە تاڭ قىلاڭ بەرە باستاعاندا-اق (تورتتەردە) ويانىپ الدىم. سودان ميدا مازا جوق. جۇرەك سوعىسىم بارعان سايىن جيىلەي بەردى.
سىناقتى قارمۋ-دىڭ باس عيماراتىندا تاپسىراتىن بولدىق. قالشىلداعان سۇلدەرىمدى سۇيرەتىپ تابالدىرىقتان اتتادىم. جاساعانعا جالىنعان كۇيىمدە ياۋما ياقۋۋم-ۋل حيسابتا امال داپتەرىمدى العانداي زور ۇرەي مەن ٴۇمىتتى باسىمنان بىردەي وتكەرگەن كۇيدە ٴلاۋح-ۋل-ماحفۋزدىڭ وزىمە تيەسىلى تۇسىنىڭ كوشىرمەسىندەي بولعان تەست كىتاپشاسىن ەرىك-جىگەردىڭ باسۋ ايتۋىمەن بىلىنەر-بىلىنبەس دىرىلدەگەن قولىما الدىم… «ٴبىسمىللا!».
سۇراققا جاۋاپ تابۋدى قازاق تىلىنەن باستاپ،.. ودان سوڭ ورىس ٴتىلى، ادەبيەت… سوڭىن تاريحپەن اياقتاپ، اۋىزشا پاندەردى ٴبىر قايىرىپ تاستادىم. سوندا «اتاڭا نالەت ەسەپكە» كوپ ۋاقىت قالادى. قازاق تىلىنەن قانداي سۇراقتار بولعانىن ٴسوز ەتپەي-اق قويايىن. شەمىشكە! ورىس ٴتىلى دە سولاي. قازاق ادەبيەتىنىڭ سۇراقتارىن بۇيىم قۇرلى كورمەدىم. تەك تاريح ەداۋىر تەجەدى. اتاسىنىڭ باسىن ىزدەگەندەي جەردى شۇقىلاپ قازا بەرگەن ارحەولوگتاردى، باسقالارداي جۇمىسىنا بارىپ-قايتىپ قانا جۇرمەي، اجەسىنىڭ ساندىعىنا تۇسكەن بالاداي كۇنى-تۇنى ارحيۆ اقتارىپ، كەلەر ۇرپاق ٴۇشىن كونەنىڭ كوك ٴيىسى مەن شاڭىن جيىركەنبەي جۇتقان عىلىمعا بەرىلگەندەردى ٴبىر سىباپ الدىم ساسقانىمنان. قايتەرىمدى بالمەگەننەن. ايتەۋىر، و دەپ بۇ دەپ ونى دا ٴتامامدادىم. قالعانى – قيىنى. ەسەپ! جەلىپ وتىرىپ، جەتكەن جۇيرىك اتتىداي العاشقى سۇراقتاردى ساناۋلى سەكۋندتاردا ارتقا تاستاپ، سوڭعى دا «سالماقتى» تاپسىرمالارعا كەپ تىرەلدىم. ورگە شىققان سالت جۇرىستىدەي بارعان سايىن باياۋلاي بەردىم. تەرلەيىن دەدىم. ۋاقىت تا القىمنان الىپ بارادى. پيفاگور، دەكارت، لەيبنيس، ال-كينديلەر-اي!!! اا!.. بۇدان پايدا جوق. شىنىمەن قيامەت! ەندى كەلدى. مانادان ەسىپ وتىرعان مىنا مەنىڭ اڭگىمەمنىڭ اۋەنى وزگەرەيىن دەدى. وزىنەن وزگەدە شارۋاسى بولماعان جاسۇلانىڭىز جان-جاعىنا جالتاقتايدى. «كىم نە ىستەپ وتىر؟ قالاي امالداۋدا؟ ارتىق قيمىل جوق. ٴتىرى جاننىڭ «سولاقاي» ارەكەتى بايقالمايدى. ٴا، جوق! انە بىرەۋدىڭ «شپورىن» قارا!» ٴبىرۋاقىتتا باعانادان تاپجىلماي وتىرعان كەزەكشى شىعىپ كەتتى. ال كەپ شۋلاسىن! ٴبارىنىڭ بەتپەردەسى اشىلدى. سۋدىراعان قاعازدار. قالتافوننان قوڭىراۋ شالىپ كورمەكشى بولىپ ەدى، بىرنەشەۋى – بولمادى. «گلۋشيتەل» ورناتىپ قويعان. اتاڭا نالەت …
ال مەن ادالدىعىمدى شايعا ماتىرىپ جەيتىندەي نە قاعاز، نە قالتافون الا كىرمەگەم. سىننان ٴادىل وتكىم كەلدى. «ارىم جىبەرمەدى»،-دەسەم، سەنبەسسىزدەر. ارىمنان اقاۋ شىعايىن دەدى – وكىنە باستادىم. قالتا-قالتارىسىمدى، قويىن-قونىشىمدى قارايمىن، بالكىم انام ٴوز دەگەنىنەن قايتپايتىن ادەتىنە باسىپ بىردەڭە سالىپ جىبەردى مە ەكەن؟! ٴۇمىتسىز – شايتان. الدا-جالدا «التىن بەلگىنى» اقتاي الماي قالسام، ابىرويدان ايىرىلامىن عوي! بىرنەشە سۇراق جانعان باعىمدى ۇرلەپ وشىرمەسە ەكەن! بيىك تابالدىرىقتان اتتاي الماي تۇرعان سابيدەي ىركىلدىم. «تەك ارعى جاعىنا ٴوتىپ السام!»
قاپتاعان قالتالارىمدى ٴتىنتىپ وتىرىپ قولىم انەۋكۇنگى قۇرتقا كەزىكتى. قوياتىن باسقا جەر تاپپاعانداي سۋداي جاڭا، ۋداي قىمبات، ۇبت-عا كيىپ بارىپ ۇلى جەڭىسكە جەتەم دەپ جۇرگەن كوستيۋمىمنىڭ قالتاسىنا سالىپپىن. قالتام بىلعانباس ٴۇشىن قاعازعا وراپپىن. الىپ شىقتىم دا لەزدە قايتا سالدىم. «قالتامدا بۇل جاتقانشا ٴبىر جاپىراق فورمۋلا جازىلعان قاعاز جاتقانى مىڭ ەسە جاقسى ەدى عوي! قايدا بارسام – قورقىتتىڭ كورى». قىزىقتى قاراڭىز! كۇڭكىلدى كۇبىرلەپ ۇلگەرمەستەن كوزىم شالدى: ماناعى قاعازدا ماتەماتيكالىق فورمۋلا جازىلىپتى! تاپ ماعان قاجەتى! تاماشا!!! تاڭىرگە تاۋبە!!!…
كەزەكشىنىڭ كەلەتىن ٴتۇرى جوق. ماڭايىم ابىر-دابىر. ىستەيتىن ٴىس جوق. قاتىپ قالعان قۇرتتاي بولعان قيىن ەسەپتەردى شەكىلدەۋىكشە شاعىپ تاستاعانمىن. جاڭاعى قۇرتتى قالتامنان قايتا الىپ شىقتىم. جەگەلى جاتىپ توقتاپ قالدىم. «تاستاي قاتتى شىعار – ٴتىسىمدى سىندىرىپ الارمىن»،-دەپ ويلاپ، اۋزىما سالمادىم. دوپ-دومالاق قۇرت. الاقانىمدا دومالاتىپ وتىرىپ ويلانىپ كەتىپپىن. «جەر شارىنداي دوپ-دوڭگەلەك قۇرت. ٴيا! جووق! تاپ مىنا قۇرت سەكىلدى دوڭگەلەك جەر شارى… اپپاق قۇرت. تاپ-تازا ار». قۇرت دەگەندە كوز الدىما اۋىل ەلەستەيدى. باسقا ەمەس، ٴوز اۋىلىم. اۋىل اتاۋلىنى ٴوز اۋىلىم ارقىلى تانيمىن. اراسى الشاق، كەڭ سالىنعان جەر ۇيلەر. اۋلاسىنداي، دارحان دالاسىنداي شەتىنەن جايساڭ جان وسىندا-اي! كەشقۇرىم مالدىڭ جامىراپ-موڭىرەپ، شۇبىرىپ-شۇباتىلىپ ورىستەن قايتقانى. «بوتەن بار ما؟»-دەپ باسپاعان جەرلەرى، بارماعان ۇيلەرى قالمايتىن بالالار. ودان سوڭ ولاردىڭ باستارى قوسىلىپ، ويران-اسىر بولىپ دوپ قۋۋى. ەسىك الدىندا جىلاعان بالاداي بەتىن ىستىق جاسى شايا بەرگەن قايناپ جاتقان ساماۋىر. قۇرت جاساپ وتىرعان قارتاڭ اجەم.
– اپا، اكەلىڭىز كومەكتەسەيىن!
– كەلە عوي، ق ۇلىنىم!
ٴسىرا، مىناۋ مەن جاساعان قۇرت بولۋى كەرەك – قۇرتاقانداي ەكەن. جۇرەگىمنىڭ ٴلۇپىلى قاتتى. كەۋدەمدەگى وسى ٴبىر جۇدىرىق ەت بار ەكەنىن بىلدىرگىسى كەلىپ بۇلقىنادى. قۇرتقا قاراپ وتىرىپ ەلجىرەپ كەتتىم. قاسيەت! قۇشىرلانا يىسكەپ الدىم. لەزدە جان-جاعىمدى بايقاستادىم. ەشكىم كورمەگەن سياقتى. اركىمگە «باس قايعى».كەنەت كەزەكشى كىرىپ كەلدى. قاپەلىمدە قايتەرىمدى بىلمەي، قۇرتتى ۇرتىما سالا قويىپپىن…
انامنىڭ سول كەزدە نەگە قۋانعانىن ەندى ۇقتىم… اۋىلدى مەن دە ساعىنىپپىن عوي!

 

* * *


بىرەر كۇننەن سوڭ ورىندى قاتالدىعىمەن ومىرگە تاربيەلەيتىن قالا-اكەدەن مەيىرىمى مول اۋىل-اناعا قاراي جول تارتتىم. كولىكتە تەرەزەگە تەلمىرگەن كۇيى جەتكەنشە جازيرانىڭ جامالىنان جانارىمدى الا المادىم. ٴشۇبام جوق، اتام مەن كەلەدى دەپ قوي سويعىزىپ جاتىر. اجەم دە الەككە ٴتۇسىپ ٴجۇر. مەن، نەگىزى، شالدىڭ بالاسىمىن.
ٴتۇتىنى دە ىستىق تۋعان ولكەگە جەتتىك. ماشينەدەن تۇسەر-تۇسپەستەن جاس بالاشا اۋلادا جۇرگەن اجەمە قاراي جۇگىردىم. «سەنىڭ ىستىق قۇشاعىڭدى ساعىندىم، اجەە! ۇستىڭنەن قۇرتتىڭ ٴيىسى شىعا ما، قالاي؟!»

p.s.«تاڭعاجايىپ امالمەن» شىعارعان ەسەپتەرىم دۇرىس بولدى-بولمادى بىلمەيمىن، ايتەۋىر ماتەماتيكادان جيىرما بەس بالل الىپپىن.

 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي