BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

... كورەتىن مەن سەندەرگە زووپارك ەمەسپىن!

 شوپىرى اكادەميك سەنەن باسقا قاي اقىن بار؟!

 

باياعىدا ايگىلى كومپوزيتور، اكادەميك احمەت جۇبانوۆ (1906-1968) پەن اقىن حاميت ەرعاليەۆ (1916-1997) ٴبىر ۇيدە كورشى تۇرىپتى. حاماڭ قالامگەرلەرمەن بولعان الدەبىر باس قوسۋدان كەشتەۋ شىعىپ، تاكسي ۇستاماق بولىپ قول كوتەرىپ كوشەدە تۇرادى. سالدەن سوڭ زىر ەتىپ ٴبىر قارا «ۆولگا» اقىننىڭ جانىنا توقتاي قالادى. قاراسا، رولدە ٴوزىنىڭ قۇدايى كورشىسى احمەت جۇبانوۆ ەكەن. ەكەۋى شۇرقىراي كورىسىپ، تالاي اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتىپ ۇيلەرىنە قايتىپ كەلە جاتادى.
- احا، شىنىڭدى ايتشى، وسى مەن قانداي اقىنمىن؟ – دەيدى حاميت جولاي.
- مىقتى اقىنسىڭ عوي... مىقتىسىڭ سەن! - دەيدى احمەت تۋرا جاۋاپتان قاشقاقتاپ.
- ال، مىقتى ەكەنىمدى دالەلدەشى؟ – دەيدى حاميت تا قويماي.
سوندا احمەت:
- بۇعان ەشقانداي دالەلدىڭ كەرەگى جوق! – دەپتى. - بىزدە شوپىرى اكادەميك سەنەن باسقا قاي اقىن بار؟!

 

 

سوندا مەنىڭ قازاقستانعا ەڭبەگىمنىڭ سىڭبەگەنى مە؟

 

باقىتجان مومىش ۇلى (1941-2012) بىردە اشۋ شاقىرىپ، داۋىس كوتەرىپ تەلەفونمەن قاتتى-قاتتى سويلەسەدى. تورگى بولمەدە مۇنى اكەسى باۋىرجان مومىش ۇلى ەستىپ وتىرادى. كەيىنىرەك جەكە قالعان كەزدە جايىمەن ٴسوز قوزعاپ، بالاسىنان:
- سەن باعانا بىرەۋمەن ايقايلاپ سويلەستىڭ عوي؟ - دەپ سۇرايدى.
- ٴيا، ٴسويتتىم... ۇندەمەگەنگە بۇلار مەنىڭ توبەمە شىعىپ الىپتى! – دەيدى باقىتجان قاباعىن كىرجيتىپ.
سوندا باۋكەڭ:
- جوق. وعان ولار كىنالى ەمەس، ۇلىم. شىعۋعا ىڭعايلى، مىنگەنگە جايداق سەنىڭ توبەڭ كىنالى! - دەگەن ەكەن.

 

***


قازاقتىڭ جەزتاڭداي ٴانشىسى، قايتالانباس ونەر يەسى ماناربەك ەرجانوۆقا (1901-1966) ەرتەرەكتە «قازاقستاننىڭ حالىق ٴارتيسى» دەگەن جوعارى اتاق بەرىلەدى. ۇكىمەتتىڭ وسى قاۋلىسىمەن تاعى ٴبىر توپ ونەر شەبەرلەرى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ٴارتيسى» اتاعىن يەلەنەدى. مۇنى ەستىگەن ماناربەك:
- بۇلارىڭىز قالاي؟ سوندا مەنىڭ قازاقستانعا ەڭبەگىمنىڭ سىڭبەگەنى مە! – دەپ رەنىش ٴبىلدىرىپتى.

 

***


اقىن قاسىم امانجولوۆ (1911-1955) ورال جاقتاعى ٴبىر قالامگەر ارىپتەسىنىڭ مەرەيتويىندا بولىپ، ەرتەڭىندە باسى زەڭىپ ازەر تۇرادى. سونى اڭعارعان جىگىتتەردىڭ بىرەۋى قىرلى ستاقانمەن مولدىرەتىپ «باس جازار» ۇسىنا قويادى. قولىنا تيگەن ستاقاندى كوز جۇمىپ تارتىپ جىبەرگەن قاسەكەڭ:
- دۇنيە نەتكەن جاپ-جارىق،
وسىنداي ما ەدىڭ بۇرىن دا! – دەپ قوس قولىن جايىپ جىبەرىپ، جان-جاعىنا تاڭدانا قاراپتى.

 

***


ايگىلى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ (1925-1998) جامبىل وبلىسىنداعى ۇلكەن ٴبىر تويعا قاتىسىپ، كەشكى پويىزبەن الماتىعا قايتادى. ەكى كۇن بويى اس تا توك داستارقان، ەلدىڭ قۇرمەتى مەن قوشەمەتى شارشاتىپ، كۋپەگە كىرگەن بويدا جوعارىداعى توسەككە شىعادى دا، ۇيىقتاپ قالادى.
ويانا كەلسە، ٴتۇن ورتاسى ەكەن، پويىز ماڭ دالامەن زاۋلاپ كەلەدى. باعانا بوس تۇرعان تومەندەگى ورىندارعا الدەبىر جولاۋشىلار جايعاسىپتى. قاراسا، ۇستەل ۇستىندە اۋزى اشىلعان ٴبىر شولمەك اراق تۇر. باسى ۇيپا-تۇيپا، ٴتىلى اۋزىنا سىيماي شولدەپ جاتقان نۇرعيسا قۋانىپ كەتەدى. بىرەر جۇتىم ۇرتتاماق بولىپ شولمەككە قولىن سوزا بەرەدى. سول ساتتە تومەندەگى بىرەۋ بىلەگىنەن شاپ بەرىپ ۇستاي الادى.
- ٴاي، كىمسىڭ سەن؟ – دەيدى گۇج ەتىپ.
- نۇرعيسا تىلەنديەۆپىن!
- ٴتۇس تومەنگە!
نۇرعيسا ايتقانعا كونىپ، تومەنگە تۇسەدى. تومەندە – بۇيرا ساقال، بوز مۇرتتى ٴبىر ۇلكەن كىسى جامباستاپ جاتىر ەكەن. ول كىسى دە جايلاپ ورنىنان تۇرادى. ٴۇن-تۇنسىز قىرلى ستاقانعا ورتالاي اراق قۇيىپ، نۇرعيساعا ۇسىنادى. ۇسىنا بەرە، نۇرعيسانىڭ بەتىنە ٴتونىپ:
- ٴما، ٴىش، جە، ٴبىراق ەندىگارى نۇرعيسا تىلەنديەۆتەي اسىل ازاماتتىڭ اتىن جامىلۋشى بولما! – دەپ جەكي ۇرىسقان ەكەن.

 

 

كەشەگى اراق ىشكەن ستاقاندار، بۇل كۇندە كۇل سالاتىن ساۋىت بولدى

 

ٴقايسىبىر جىلدارى «جۇلدىز» جۋرنالى پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى تاراپىنان قاتتى سىنعا ۇشىراپ، جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى، كورنەكتى جازۋشى بەكەجان تىلەگەنوۆ (1934-1998) ورنىنان الىنادى. اقىن عافۋ قايىربەكوۆ (1928-1994) باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى ەكەن. جۋرنالدىڭ ماسەلەسىن تالقىعا سالعان القالى جيىندا عافەكەڭە دە قىزمەتتەن كەتۋ ٴقاۋپى تونەدى. سول زاماتتا عافۋ ورنىنان اتىپ تۇرىپ:
- وۋ، اعايىندار، سىزدەردىكى بۇل نە ٴسوز؟ ورىنباسار سىزدەرگە ويىن با ەكەن، باس ج ۇلىنسا، بىرگە كەتەر مويىن با ەكەن؟ – دەپ جۇرتتى قىران-توپان كۇلكىگە باتىرىپتى.

 

***


باياناۋىلدا جاياۋ مۇسانىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى مەملەكەت دەڭگەيىندە ٴوتىپ جاتادى. وعان الماتىدان ولجاس سۇلەيمەنوۆ باستاعان ٴبىر توپ اقىن-جازۋشىلار قاتىسادى. گورباچەۆتىڭ ىشىمدىككە تىيىم سالعان قيىن زامانى ەكەن، تويعا كەلگەن قالامگەرلەر كوڭىلسىزدەۋ جۇرەدى. سونى بايقاعان ولجاس عافۋ قايىربەكوۆ اعاسىنا:
- جۇرتتىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ، كۇلدىرىپ قويمايسىز با، عافا؟ – دەيدى قولقا سالىپ.
- جۇرتتى كۇلدىرگەندى قويىپ، ٴوزىم دە كۇلە الماي وتىرمىن. كۇلمەك تۇگىل، جىلاعىم كەلىپ وتىر، - دەيدى وعان عافۋ.
- نەگە؟ – دەپ، جينالعان قالامگەرلەر ەلەڭ ەتە قالادى.
سوندا عافۋ:
- جاڭبىرداي قايران كوڭىل جاۋىپ بولدى،
«ٴجۇز گرامم» سىلتەۋىمە ٴقاۋىپ بولدى.
كەشەگى اراق ىشكەن ستاقاندار،
بۇل كۇندە كۇل سالاتىن ساۋىت بولدى، – دەپ ولەڭدەتە جونەلىپتى.

 

***


الدەبىر تويدا قادىر مىرزاليەۆ (1935-2010) ەلدەن كەلگەن ٴبىر قۇرداس جىگىتپەن ٴبىر ۇستەلدە قاتار وتىرىپ قالادى.
- اتىڭىزعا قانىق بولعانمەن، ٴتۇرىڭىزدى كورمەپ ەدىم، قادەكە! – دەيدى جىگىت. – ٴسىزدىڭ مۇرنىڭىز وسىنداي ۇلكەن دەپ ويلاماپپىن.
- تۇلپار ەرىندى كەلەدى، ەر مۇرىندى كەلەدى دەگەن عوي، - دەپ قادىر جىميا جاۋاپ بەرەدى.
ازدان سوڭ الگى جىگىت:
- بويىڭىز دا كىشكەنتاي ەكەن-اۋ ٴوزى؟ – دەپ تاعى تاڭدانىس بىلدىرەدى.
سوندا قادەكەڭ:
- ۇزىن اعاش جەمىس بەرمەيدى عوي! – دەپتى.

 

 

... كورەتىن مەن سەندەرگە زووپارك ەمەسپىن!

 

حالىق باتىرى، مايدانگەر جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلى (1910-1982) ەرتەرەكتە «سارىاعاش» ساناتورييىنە بارا جاتىپ، شىمكەنت قالاسىنداعى ٴبىر قوناقۇيدە ايالداپتى. مۇنى ەستىگەن جازۋشى ناسىرەددين سەراليەۆ (1930-1984) ٴبىر توپ جاس قالامگەردى ەرتىپ، باتىرعا سالەم بەرمەككە قوناقۇيگە كەلەدى. جۇرەكسىنە ەسىكتى تىقىلداتادى.
- ۆويديتە! – دەيدى ارعى جاقتان. جازۋشىلار يمەنە ىشكە كىرەدى. ۇستەل ۇستىندە قاعاز اقتارىپ وتىرعان باۋكەڭ:
- كىمسىڭدەر؟ – دەپ سۇرايدى.
- مىنا جاستار سالەم بەرىپ، ٴسىزدى كورۋگە كەلىپ ەدى! – دەيدى ناسىرەددين كۇمىلجىپ.
سوندا باۋكەڭ:
- سالەمدەرىڭ ٴجون، قابىلدادىم، ال كورەتىن مەن سەندەرگە زووپارك ەمەسپىن! – دەپ شىعارىپ سالىپتى.

 

***


ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قىرىق جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا «جالىن» باسپاسى پوەزيا ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اقىن سەرىكباي وسپانوۆقا قازاقستاندىق اقىنداردىڭ سوعىس تاقىرىبىنداعى ولەڭدەرىنەن جيناق قۇراستىرۋ تاپسىرىلادى. سەرىكباي دەرەۋ اقىن دوسى باقىتكەرەي ىسقاقوۆقا (1945-2009) تەلەفون شالادى. باقىتكەرەي تاپسىرمانى قابىلداپ تۇرىپ:
- جارايدى! – دەيدى. – قۇراستىرىپ بەرەيىن. ٴبىراق ادەتتەگىدەي بۇل جيناقتى دا ابايدان باستاعان ٴجون شىعار؟
- دۇرىس ايتاسىڭ! – دەيدى سەرىكباي. – ابايدىڭ «مىڭمەن جالعىز الىستىم...» ولەڭىمەن باستاعانىڭ ٴجون!

 

***


جازۋشى ٴانۋار الىمجانوۆپەن (1930-1993) كەزدەسۋ كەزىندە وقىرماننىڭ بىرەۋى «بوس ۋاقىتىڭىزدا نەمەن اينالىساسىز؟» دەگەن سۇراق قويىپتى.
- جازۋشىلىقتى مۇرات تۇتقان ادامدا تاۋلىگىنە ٴبىر عانا بوس ۋاقىتى بولادى. مەن ول كەزدە ۇيىقتايمىن! - دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

 

***


حالقىمىزدىڭ دارىندى اقىنى ەسەنعالي راۋشانوۆ جەلتوقسان وقيعاسى تۇسىندا «قارا باۋىر قاسقالداق» دەگەن ولەڭ جازعانى بەلگىلى. اقىننىڭ ولەڭدەر جيناعى وندىرىسكە كەتىپ بارا جاتقاندا، باسپا باستىعىنىڭ ٴبىرى الگى ولەڭدى بايقاپ قالىپ، ەسەنعاليدى شاقىرتىپتى.
- ٴسىز «قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي» دەپ كولبيندى مەگزەپ وتىرسىز عوي! ەندەشە، ٴسىز قاتتى قاتەلەسەسىز! كولبين جولداس قاڭعىپ كەلگەن جوق بىزگە، ول پارتيانىڭ شاقىرۋىمەن كەلگەن باسشى! – دەپ اقىل ايتا باستايدى.
ونسىز دا جۇيكەسى جۇقارىپ، كۇيىنىپ جۇرگەن اقىن:
- باسەكە، «شۇرەگەي» تاقىمىڭىزعا تار كەلسە - «كۇركەتاۋىق» دەپ وزگەرتە سالارسىز! – دەپتى دە، بولمەدەن شىعىپ جۇرە بەرىپتى.

 

ەندى مەنىڭ جازعان جۇمىسىما وڭ كوزبەن قارايتىن بولدىڭىز!

 

مايدانگەر جازۋشى ٴازىلحان نۇرشايىقوۆ (1922-2011) جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىندا وقىرماندارمەن كەزدەسۋ وتكىزەدى. اۋىل مەكتەبىنىڭ ادەبيەت ٴپانىنىڭ ٴمۇعالىمى ازەكەڭنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى بايانداما جاسايدى. ٴمۇعالىم ۇزاعىنان سويلەپ كەلىپ:
- ٴسىزدىڭ «ماحاببات قىزىق مول جىلدار» رومانىڭىز ەل-جۇرتىڭىزدىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان ۇلى شىعارما! – دەپ ٴسوزىن ۇرانداي قورىتادى. – مۇنداي رومان جازعان جازۋشى ولسە دە ارمانى جوق!
سوندا ٴازىلحان ورنىنان باياۋ تۇرىپ:
- عافۋ ەتەرسىڭ، ٴىنىم! – دەپتى ٴيىلىپ تاعزىم ەتىپ. - مەن «اڭىز بەن اقيقات» دەگەن تاعى ٴبىر دۇنيە جازىپ جاتىر ەدىم. سول رومان اياقتالعان سوڭ ٴسىزدىڭ مىنا ۇسىنىسىڭىز جايىندا ويلانايىن!

 

***


كورنەكتى پۋبليسيست ٴارى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ دوكتورلىق ديسەرتاسياسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ بولىپتى.
سەيىت اسقار ۇلى - ەسىمى قازاقستان عانا ەمەس، شەتەلدەرگە جاقسى تانىس، عىلىمي ورتادا ابىرويى اسقاق، بەدەلى بيىك عالىمنىڭ ٴبىرى. اكادەميك شاكىرتتەرىنە دە تالابى قاتاڭ، تالعامپاز، دەگدار كىسى.
بىردە سەيىت اسقار ۇلىنىڭ سول جاق كوزىنە سۋىق ٴتيىپ، دومبىعىپ ٴىسىپ، بىرەر كۇنگە مۇلدەم جۇمىلىپ قالىپتى. ٴدال سول كۇندەردىڭ بىرىندە وعان شاكىرتى ساۋىتبەك جولىعىپ قالسا كەرەك.
- اپىرماي، سەكە، اۋىرىپ قالعان ەكەنسىز عوي؟ – دەيدى ساۋىتبەك ۇستازىنا شىن كوڭىلىن ٴبىلدىرىپ.
سەكەڭ دە باسىن يزەپ، «وسىلاي دا وسىلاي بولدى» دەپ اقتالعانداي، اۋرۋ كوزىن قايتا-قايتا بەت ورامالىمەن باسا بەرەدى.
سوندا ساۋىتبەك:
- سەكە، جالپى وسى دۇرىس بولعان سەكىلدى.... ەندى مەنىڭ جازعان جۇمىسىما وڭ كوزبەن قارايتىن بولدىڭىز! – دەپ كۇلىپ جىبەرگەن ەكەن.

قازاقستاندا - قۋ كوپەن،
قىتاي جاقتا - حۋا گوفەن

كورنەكتى اقىن نەسىپبەك ايتوۆ پەن ساتيريك كوپەن امىربەكوۆ ٴبىر جىلدىڭ ٴتولى، تۇيدەي قۇرداستار. سوندىقتان دا بىرىمەن ٴبىرى قالجىڭداسىپ ويناي بەرەدى ەكەن. باياعىدا قىتاي بيلىگىنە حۋا گوفەن دەگەن كوممۋنيست كەلگەندە، نەسىپبەك دوسىنا ارناپ مىناداي ولەڭ شىعارىپتى:
قازاقستاندا - قۋ كوپەن،
قىتاي جاقتا - حۋا گوفەن.
ەكى زالىم ٴبىر زاماندا،
قالاي عانا تۋادى ەكەن.

 

***


ەرتەرەكتە قونىسباي ابىلەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە «عىلىمي كوممۋنيزم» اتتى پاننەن لەكسيا وقىپ تۇرعان وقىتۋشى:
- ٴقازىر ٴبىزدىڭ ٴبىر اياعىمىز سوسياليزمدە، ٴبىر اياعىمىز كوممۋنيزمدە تۇر! – دەپ كەڭەستىك قوعام جاعدايىن وزىنشە بەينەلەگەن بولادى.
سوندا قونىسباي قولىن كوتەرىپ:
- اعاي، ايتىڭىزشى، وسى ٴسوزدى مەن بىلتىر دا ەستىپ ەدىم... قاشانعى ٴوستىپ تالتايىپ تۇرا بەرەمىز؟ – دەپ سۇراپتى.

 

***


حالىق اقىنى قونىسباي ابىلەۆتەن ينتەرۆيۋ الىپ وتىرعان ٴبىر ٴتىلشى اڭگىمەسىنىڭ سوڭىندا:
- ٴسىز، اعاي، نەنى جەك كورەسىز؟ – دەپ سۇراپتى.
سوندا قونىسباي:
- شەكىلدەتىپ شەمىشكە شاققان ايەلدى، شىتىرلاتىپ شايىر شايناعان ەركەكتى جەك كورەمىن! – دەگەن ەكەن.

 

 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي